![[Γιώργος Λάνθιμος]](/sites/default/files/styles/image_main_xxl/public/2026-03/prosfyg.jpg.webp?itok=_5_sHzoD)
Ο κόσμος των Προσφυγικών με τον φακό του Γιώργου Λάνθιμου
Περνώντας από την Αλεξάνδρας, στο ύψος του γηπέδου του Παναθηναϊκού, ένας ξένος επισκέπτης της Αθήνας μπορεί να σαστίσει. Ανάμεσα στα νέα γυαλιστερά κτίρια, μια παραφωνία. Μια σειρά από κτίρια άλλης εποχής μαρτυρούν το παρελθόν της πόλης που κάποτε νοιάστηκε να φροντίσει για τους πρόσφυγες που έφταναν κατά χιλιάδες κυνηγημένοι από τον πόλεμο. Όμως αυτό δεν είναι ένα μουσείο, έκθεμα της προσφυγικής εμπειρίας για παρατήρηση από ασφαλή απόσταση.
Παρά τη φαινομενική εγκατάλειψη αυτού του μνημείου, που κάποτε το κράτος αποφάσισε να γκρεμίσει, και αργότερα υποσχέθηκε πολλές φορές ότι θα σώσει, η ζωή εδώ ανθεί. Στα μπαλκόνια ανεμίζουν μπουγάδες, τα παράθυρα είναι στολισμένα με γλάστρες. Τα πανό και οι σημαίες στα μπαλκόνια, και οι χειρόγραφες και τυπωμένες ανακοινώσεις σε πολλές γλώσσες (αραβικά, κουρδικά, αγγλικά, ελληνικά) μαρτυρούν πόσοι διαφορετικοί κόσμοι συνυπάρχουν εκεί. Αν προχωρήσεις προς τα μέσα, θα δεις μια γεμάτη παιδική χαρά, έναν λαχταριστό φούρνο, μια κουζίνα που μοιράζει φαγητό σε άστεγους, ανθρώπους από όλον τον κόσμο που μοιράζονται τις δουλειές. Τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας δεν αντιστέκονται μόνο αρχιτεκτονικά στον γύρω εξευγενισμό, αλλά και στην πράξη, προτείνοντας έναν άλλον τρόπο συμβίωσης.
Τα οκτώ κτίρια που είναι γνωστά ως τα «Προσφυγικά της Αλεξάνδρας» αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά αρχιτεκτονικά έργα του 20ού αιώνα στη χώρα μας, ρυθμού Bauhaus. Δημιουργήθηκαν από τον Δημήτριο Κυριακό και τον Κίμωνα Λάσκαρι, ο οποίος είχε θητεύσει στο γραφείο του Λε Κορμπυζιέ. Άρχισαν να κατασκευάζονται το 1933 για να καλύψουν τις ανάγκες στέγασης που δημιουργήθηκαν για τους 1,5 εκατ. πρόσφυγες που έφταναν μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Τα 228 διαμερίσματα των 55 τ.μ. αγοράστηκαν με ευνοϊκούς όρους δανειοδότησης από οικογένειες Μικρασιατών και Ποντίων έπειτα από κλήρωση. Το 1944, κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, τα κτίρια έγιναν πεδίο μάχης μεταξύ των βρετανικών/κυβερνητικών δυνάμεων και του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, όπως μαρτυρούν τα σημάδια από ριπές στους εξωτερικούς τοίχους. Image  [Γιώργος Λάνθιμος] |
Είναι η τρίτη φορά που γράφω για τα Προσφυγικά. Τα επισκέφθηκα πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του ‘90, όταν η κυβέρνηση ανακοίνωσε το γκρέμισμα τους και τη μετατροπή των 14,5 στρεμμάτων τους σε πάρκο αναψυχής (και η χούντα είχε αποφασίσει να τα κατεδαφίσει για να χτιστεί το Δικαστικό Μέγαρο, αλλά δεν υλοποίησε το σχέδιο). Τότε κάποιοι, κυρίως αρχιτέκτονες, όπως η Άννυ Βρυχέα, έκαναν αγώνα για να αναδειχθεί η ιστορική τους ταυτότητα. Θυμάμαι ότι είχα θαυμάσει τα εργονομικά μικρά διαμερίσματα για τον έξυπνο σχεδιασμό τους. Ήταν και η πρώτη φορά που άκουγα για «ελληνικό μοντερνισμό».
Τα Προσφυγικά τελικά σώθηκαν, μάλλον επειδή δεν υπήρχε συγκεκριμένο σχέδιο για αυτά, εκτός από ασαφείς δηλώσεις περί πάρκου. Όμως οι περισσότεροι ιδιοκτήτες, κάποιοι από τους οποίους είχαν μετακομίσει σε ευρύχωρα διαμερίσματα στα προάστια ή είχαν μεταναστεύσει σε βόρειες χώρες, πείστηκαν να πουλήσουν στο Δημόσιο για να αποφύγουν την αναγκαστική απαλλοτρίωση, μοίρα που τελικά περίμενε κάποιους άλλους. Στο τέλος, 177 από τα 228 διαμερίσματα ανήκαν στην Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου, και άδειασαν. Οι 51 ιδιοκτήτες που είχαν αρνηθεί πεισματικά να πουλήσουν, πολέμησαν την ανάπλαση και δικαιώθηκαν. Το 2003, δύο κτιριακά συγκροτήματα, και στη συνέχεια, το 2009, και τα υπόλοιπα έξι, χαρακτηρίστηκαν από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο διατηρητέα. Τα Προσφυγικά δεν μπορούσαν πια να γκρεμιστούν.
Το Τεχνικό Επιμελητήριο και ο Δήμος Αθηναίων πρότειναν να δημιουργηθούν στο συγκρότημα Μουσείο για τον Ελληνισμό της Ανατολής, Κέντρο Βιωματικής Εκπαίδευσης Ανηλίκων, κοινωνική κατοικία και «θερμοκοιτίδα» νέων επιχειρήσεων, καθώς και ξενώνας συνοδών και ασθενών του παρακείμενου νοσοκομείου Άγιος Σάββας. Με την κρίση, το 2014 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου παρέδωσε τα διαμερίσματα της στο ΤΑΙΠΕΔ. Το ταμείο τα παρέδωσε στην Περιφέρεια Αττικής για να προχωρήσει στην ανακαίνισή τους και το 2018 συστάθηκε η Ανάπλαση Αθήνας ΑΕ (πλέον Ανάπλαση Δημοσίων Χώρων ΑΕ που αναλαμβάνει τις αναπλάσεις στο σύνολο της επικράτειας) με αντικείμενο να συντονίσει τους φορείς. Ούτε κι αυτό το σχέδιο προχώρησε. Kαι τα Προσφυγικά άρχισαν να μετατρέπονται σε φάντασμα.
Oklahoma!
Μαζί με τους 51 ιδιοκτήτες, απόγονους προσφύγων –κάποιοι από τους οποίους διαμένουν εκεί έως σήμερα ή τα υπενοικιάζουν– στα εγκαταλειμμένα από το κράτος κτίρια βρήκαν με τα χρόνια καταφύγιο καταληψίες άστεγοι, αναρχικοί, κούρδικες και τούρκικες οργανώσεις, άνθρωποι του περιθωρίου, τοξικοεξαρτημένοι, θύματα της οικονομικής και προσφυγικής κρίσης. Μαζί τους όμως και μαφίες που υπενοικίαζαν για όφελος τους άδεια διαμερίσματα και είχαν μετατρέψει σπίτια σε εργαστήρια παρασκευής του ναρκωτικού σίσα, εντυπωσιακά κάτω από τη μύτη της παρακείμενης ΓΑΔΑ!
Το 2010, κι αφού πλέον τα Προσφυγικά είχαν ξανακατοικηθεί μαζικά, κάποιοι άνθρωποι με πολιτική συνείδηση και εμπειρία αυτοοργάνωσης αποφάσισαν ότι θα ζούσαν όλοι μαζί, όμως με οργάνωση και κανόνες με βάση τις κοινές ανάγκες και προσανατολισμό στα ιδανικά της κοινοκτημοσύνης. Εξάλλου είμαστε πια στο 2010, όταν αντιμέτωποι με τη φτωχοποίηση συζητιόταν στο κέντρο της Αθήνας έννοιες όπως η άμεση δημοκρατία και η συλλογικότητα. Με πρωτοβουλία κάποιων αυτόνομων καταληψιών άρχισαν τα πρώτα βήματα για τη δημιουργία της Συνέλευσης των Κατειλημμένων Προσφυγικών (ΣΥ.ΚΑ.ΠΡΟ.) που σταδιακά εξελίχθηκε σε Κοινότητα των Κατειλημμένων Προσφυγικών. Ψηλά σε ένα από τα κτίρια έγραψαν: «Κοινή γλώσσα η αλληλεγγύη».
Έδιωξαν τη Μαφία και έκλεισαν τα εργαστήρια σίσα που προμήθευαν το κέντρο της Αθήνας, και ιδιαίτερα τις πιάτσες της Τοσίτσα και του Πεδίου του Άρεως. Οι χώροι μετατράπηκαν σε κοινόχρηστους χώρους, όπως το Κοινωνικό Κέντρο που στεγάζει τη βιβλιοθήκη και την εβδομαδιαία συνέλευση της Δευτέρας, όπου συζητιούνται όλα τα θέματα της Γειτονιάς, και τη Γυναικεία Δομή, ένα από τα πιο πετυχημένα εγχειρήματα της Κοινότητας, που ανέδειξε τις πατριαρχικές προβληματικές κι ενδυνάμωσε τις γυναίκες για να βρουν τη φωνή τους.
Μια διαφορετική Γειτονιά
Τη δεύτερη φορά που έγραψα για τα Προσφυγικά ήταν το 2020, με αφορμή το ντοκιμαντέρ The Refuge της Νατάσας Μπλάτσιου και του Νίκου Πηλού που κατέγραφε την ετερόκλητη ομάδα ανθρώπων που είχαν χάσει την πατρίδα τους, τη δουλειά τους, την οικογένεια τους, τη ζωή τους, την πίστη τους στο σύστημα και βρήκαν στα άδεια διαμερίσματα την εναλλακτική του να βρεθούν στον δρόμο.
Σήμερα, όμως, τα Προσφυγικά δεν είναι για μένα ούτε μνημείο, ούτε καταφύγιο, είναι μια Κοινότητα με μια πρόταση ζωής. Ένα πολύμορφο παζλ από ανθρώπους με διαφορετικό πολιτισμικό, θρησκευτικό και πολιτικό background που φροντίζουν ο ένας τον άλλον και λύνουν μόνοι τα προβλήματα τους, πάνω από 400 άτομα και αρκετοί διεθνιστές που περνούν για μικρά ή μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Η οργάνωση της ζωής γίνεται κυρίως από ανθρώπους που ανήκουν στον αναρχικό-ελευθεριακό χώρο, όμως «εδώ δεν ζουν μόνο αναρχικοί και αναρχικές», εξηγούν μέλη της Κοινότητας. «Γιατί έτσι βρήκαμε την Κοινότητα κι έτσι συνεχίζουμε να τη χτίζουμε. Το μείγμα των κατοίκων ήταν και είναι ένα μωσαϊκό. Επιλέξαμε να συνοργανωθούμε στη βάση του συνομοσπονδισμού. Δεν επιβάλλουμε σε κανέναν και καμία να αλλάξει, θέλουμε να μπορούμε να υπάρξουμε μαζί εξελισσόμενες/οι συλλογικά. Οπότε κοιτάμε ποιο είναι το κοινό, όχι ποιο είναι αυτό που μας φέρνει σε απόσταση το διαφορετικό. Για παράδειγμα, όταν ξεκινήσαμε τη Γυναικεία Δομή, στην αρχή μαζευόμασταν γυναίκες από όλες αυτές τις εθνικότητες και γλώσσες να πιούμε τσάι και να πούμε τα προβλήματά μας. Είδαμε τι ανάγκες υπήρχαν και έτσι αρχίσαμε να ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες αυτές. Ποτέ δεν λέμε, θα κάνουμε αυτό. Αναγνωρίζουμε την ανάγκη και φτιάχνουμε μια δομή για να ανταποκριθεί σε αυτή. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία είδαμε ότι τα κοινά που έχουμε είναι πολύ περισσότερα από τις διαφορές. Με πολύ κόπο βέβαια, με πάρα πολλή δουλειά που δεν σταματάει ποτέ. Δουλεύοντας μέσα στην Κοινότητα, ακόμη κι όταν νομίζεις ότι δεν κάνεις κάτι για τον εαυτό σου, στην πραγματικότητα πάντα είναι για τον εαυτό σου. Γιατί είσαι μέρος της Κοινότητας, οπότε ό,τι γίνεται για την Κοινότητα γίνεται και για σένα».
Σε αρκετά διαμερίσματα μέσα στα μπλοκ των πολυκατοικιών φιλοξενούνται Κούρδοι και Τούρκοι αντιστασιακοί και το κομμάτι αυτό στολίζει ένα γκραφίτι με τον Iσλανδό διεθνιστή Χαουκούρ Χιλμάρσον που σκοτώθηκε το 2018 στο Αφρίν κατά τον εμφύλιο της Συρίας. Είχε μείνει για ενάμιση χρόνο στα Προσφυγικά, ως μέλος της Κοινότητας. Απέναντι, ένα άλλο γκραφίτι τιμά τη σφαγή στο Σουρούτς κοντά στο Κομπάνι το 2015, όταν έχασαν τη ζωή τους 32 Κούρδοι της νεολαίας του Socialist Party of the Oppressed από βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας του Ισλαμικού Κράτους.
Τα Προσφυγικά είναι μία από τις μεγαλύτερες αυτο-οργανωμένες κοινότητες παγκοσμίως.
Η Δομή Υγείας φροντίζει τους ηλικιωμένους και όσους χρειάζονται ψυχολογική υποστήριξη. Υπάρχουν γιατροί, νοσηλευτές, άτομα με ειδικό ενδιαφέρον στην υγεία, και υπάρχει χώρος και για εναλλακτικές θεραπείες όπως βελονισμός που γίνεται από φίλους των Προσφυγικών που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους.
Η Δομή Τεχνικών Εργασιών κάνει τις επισκευές που απαιτούνται και τη συντήρηση των κτιρίων. Έχουν επισκευασθεί ήδη οι σωληνώσεις και αποχετεύσεις σε όλα σχεδόν τα κτίρια.
Η συλλογική κουζίνα και ο συλλογικός φούρνος Berkin Elvan, που πήρε το όνομα του από τον 15χρονο Κούρδο που έπεσε νεκρός από ευθεία βολή αστυνομικού στο Γκεζί το 2013, λειτουργούν με βάρδιες που ορίζονται από όσους θέλουν να προσφέρουν στην κοινότητα ή ανταποδίδουν τη βραχεία φιλοξενία που τους προσφέρεται. Το ψωμί, ο μπακλαβάς και τα αρτοσκευάσματα του (ζύμη ατσμά, με τυρί, ζατάρ κ.ά.) είναι ονομαστά.
Κάθε Πέμπτη οι κάτοικοι τρώνε όλοι μαζί στη συλλογική κουζίνα της Κοινότητας και στο τέλος βλέπουν όποιον θέλει να μείνει μαζί τους βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Μια φορά την εβδομάδα γίνεται προβολή σινεμά για παιδιά κι ενήλικες, το καλοκαίρι υπαίθρια. Ένα περίπτερο, που είχε μετατραπεί σε κατοικία, ανακαινίστηκε και έγινε το συλλογικό καφενείο των Προσφυγικών.
Εδώ ζουν σήμερα 50 περίπου παιδιά, από 4 μηνών έως 17 ετών. Ο βρεφονηπιακός σταθμός λειτουργεί τις πρωινές ώρες για να ενισχύσει τις μητέρες που εργάζονται και στο παιδικό στέκι τα παιδιά κοινωνικοποιούνται και κάνουν τα απογεύματα ενισχυτικά μαθήματα. Στον ανοιχτό χώρο ανάμεσα στα κτίρια υπάρχει και μια μικρή παιδική χαρά. Γίνονται θεατρικά εργαστήρια και μαθήματα χορού.
Το περασμένο καλοκαίρι εγκαινιάστηκε ο πρώτος ξενώνας φιλοξενίας ασθενών καρκινοπαθών σε συνεργασία με μέλη του Σωματείου Εργαζομένων του Αγίου Σάββα. Την ημέρα που επισκέφθηκα τα Προσφυγικά, γνώρισα την κυρία που φιλοξενείται με τη συνοδό της, μια όμορφη γυναίκα που με κέρασε κουλουράκια. Είναι από την επαρχία, δεν είχε πού να μείνει, ούτε τα 10 ευρώ τη βραδιά που χρεώνει ο ξενώνας της Εκκλησίας, και είδε τυχαία την πινακίδα του ξενώνα των Προσφυγικών απέναντι από την είσοδο του νοσοκομείου. Αυτή την στιγμή επισκευάζονται δύο ακόμα σπίτια για να μετατραπούν σε δομές φιλοξενίας.
Η Κοινότητα έχει και τη δική της εσωτερική οικονομία. Στα εργαστήρια της Γυναικείας Δομής παρασκευάζονται μαρμελάδες, τουρσιά, σάλτσες και ράβονται καπνοθήκες που πουλιούνται για να καλυφθούν οι ανάγκες της. Αγρότες από τα μπλόκα της Λειβαδειάς στέλνουν τρόφιμα κάθε εβδομάδα που διαμοιράζονται σε κατοίκους σε ανάγκη από όλους του Αμπελοκήπους. Η Δομή Skipping συγκεντρώνει τρόφιμα που περισσεύουν στις λαϊκές για τον ίδιο σκοπό. Η Δομή Ρούχων έχει ρούχα και παπούτσια για όποιον έχει ανάγκη.
Ποιος δεν θέλει τα Προσφυγικά;
Το 2019 η Ανάπλαση Αθήνας ΑΕ ανακίνησε το σχέδιο ανάπλασης, και η πρώην περιφερειάρχης Ρένα Δούρου παρέδωσε στον διάδοχο της τις μελέτες που πραγματοποιήθηκαν με δωρεά της Ελληνικά Πετρέλαια. Ο Πατούλης απάντησε ότι το έργο δεν ήταν έτοιμο προς δημοπράτηση, καθώς ο προϋπολογισμός του (10-12 εκατ.) δεν ήταν ρεαλιστικός, και ότι δεν είχε εξασφαλιστεί η συναίνεση όλων των ιδιοκτητών, ενώ εκκρεμούσε η τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου της περιοχής. Αποκάλυψε δε ότι για την Περιφέρεια προείχε να δημοπρατηθεί η κατασκευή υπογείου πάρκινγκ (δεν περιλαμβάνεται στη μελέτη). Τελικά η ανάπλαση εγκαταλείφθηκε για άλλη μια φορά.
Όμως ξαφνικά τον περασμένο Ιούνιο υπογράφηκε προγραμματική σύμβαση μεταξύ της Περιφέρειας, του υπΠο και της ΔΥπΑ για την ανάθεση του έργου, κάτι που οι κάτοικοι αντιλήφθηκαν τον Δεκέμβριο, ενώ τα πρώτα δημοσιεύματα βγήκαν στα μέσα Ιανουαρίου. Η προκήρυξη του διαγωνισμού υποτίθεται ότι θα γίνει μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2026 και η διάρκεια ολοκλήρωσης του έργου ορίστηκε σε 7 έτη, με δυνατότητα παράτασης για 4 ακόμη. Η Κοινότητα πιστεύει ότι η εκκένωση θα επιχειρηθεί το καλοκαίρι.
Οι κάτοικοι είναι αποφασισμένοι να παλέψουν για να διατηρήσουν τα σπίτια τους (πολλοί δεν έχουν αλλού να ζήσουν) και να σταματήσουν τον εξευγενισμό των Προσφυγικών – και κάποιοι είναι διατεθειμένοι να φτάσουν έως τέλους. Ο Αριστοτέλης Χαντζής βρίσκεται σήμερα στην 40η ημέρα της απεργίας πείνας του. Σύμφωνα με ανακοίνωση, ήδη από την 30η μέρα οι γιατροί προειδοποιούν ότι βρίσκεται αντιμέτωπος με κίνδυνο σοβαρών επιπλοκών. Το επόμενο διάστημα σε απεργία πείνας θα μπουν και άλλοι κάτοικοι.
Η Κοινότητα ζητά την ακύρωση της σύμβασης, την παραμονή όλων των κατοίκων στα σπίτια τους και την ανάληψη της αποκατάστασης των κτιρίων από την ΑΜΚΕ «Κάτοικοι και Φίλοι Προσφυγικών Λ. Αλεξάνδρας», χωρίς τη χρήση δημοσίου χρήματος, ενώ τρέχει την καμπάνια #SaveProsfygika. «Τα κτίρια έχουν αντέξει δύο μεγάλους σεισμούς και δεν υπάρχει ούτε μια διαγώνια ρωγμή» λένε. «Αυτό αποδεικνύει ότι η στατική επάρκεια είναι πολύ καλή. Τα εξωτερικά, τα επιχρίσματα, τα μπαλκόνια και οι ταράτσες, φυσικά χρειάζονται επισκευή. Και μπορούμε να τα φτιάξουμε εμείς, η ίδια η Κοινότητα. Γι' αυτό έχει συσταθεί και η ΆΜΚΕ, στο μητρώο φίλων της οποίας μπορεί να εγγραφεί όποιος και όποια θέλει. Τα σπίτια υπάρχουν εξάλλου χάρη στην προσωπική μας έως τώρα εργασία». Στο πλευρό της Κόινότητας βρίσκονται καθηγητές Αρχιτεκτονικής και το Τμήμα Αττικής του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων.
Το Σάββατο έγινε στο κέντρο της Αθήνας πορεία υπέρ της διατήρησης της λειτουργίας της Κοινότητας. Όμως πολύς κόσμος δεν γνωρίζει τι έχει γίνει στα Προσφυγικά ή τι ζητά η ΣΥΚΑΠΡΟ καθώς τα μέσα δεν ασχολούνται με το θέμα, εκτός από κάποια κάλυψη της πορείας της υγείας του απεργού πείνας. Εξάλλου το κράτος ποτέ δεν επιχείρησε να συζητήσει με τους αυτοοργανωμένους κατοίκους.
Η προκήρυξη της ανάπλασης έχει όριο έντεκα ετών για την ολοκλήρωση της. Κανείς δεν λέει πού θα πάνε οι σημερινοί κάτοικοι αυτά τα έντεκα χρόνια ή με ποια κριτήρια θα επιλεγούν όσοι θα απολαύσουν το καθεστώς κοινωνικής κατοικίας για το οποίο, σημειωτέων, δεν υπάρχουν ούτε κριτήρια, ούτε φορέας. Σε έντεκα χρόνια πολλά μπορούν να συμβούν. Ίσως τότε λίγοι θα θυμούνται τη συντροφικότητα και αυτο-οργάνωση που απόλαυσαν κάποτε κάποιοι που πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους. Μπορεί ακόμα και να έχει ξεχαστεί ο σκοπός της ανάπλασης. Και τότε τα Προσφυγικά θα έχουν χαθεί για πάντα, θύμα του εξευγενισμού. Και θα γίνουν κάτι άλλο, ψεύτικο, μια βιτρίνα που δεν θα ενοχλεί πια το μάτι των τουριστών. Ίσως είναι στο χέρι μας να μην το αφήσουμε να συμβεί.
To inside story υλοποιεί τη δράση «Inside the story: Youth Perspectives», που υποστηρίζεται από από το Open Society Institute – Sofia και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση για το πρόγραμμα Media Resilience. Οι θέσεις και οι απόψεις που διατυπώνονται ανήκουν στους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν κατ’ ανάγκην αυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Εκτελεστικού Οργανισμού «Εκπαίδευσης, Οπτικοακουστικών Θεμάτων και Πολιτισμού» (EACEA) ή του Open Society Institute – Sofia (OSIS). Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε ο EACEA ούτε το OSIS μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνα γι’ αυτές.
