Οι σκελετοί στην ντουλάπα του ΑΠΘ
Ήταν ένα σαββατόβραδο του 2004, μόλις είχαμε επιστρέψει από ένα βράδυ διασκέδασης με έναν φίλο, ο οποίος θα με φιλοξενούσε στο πατρικό του σπίτι, στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης. Δυσκολευόμουν να κοιμηθώ και γι' αυτό τράβηξα ένα βιβλίο από τη βιβλιοθήκη της οικογένειας. Όπως το ξεφύλλιζα βαριεστημένος, το μάτι μου έπεσε σε ένα απόσπασμα, που μιλούσε απροκάλυπτα για κάτι μακάβριο:
«Οι σαράντα ανατομικές τράπεζες του μακρόστενου κτίσματος της οδού Κατσιμίδου κατασκευάστηκαν από πλάκες του Εβραϊκού Νεκροταφείου, που μεταποιήθηκαν κατάλληλα με μια τρύπα η καθεμιά στο κατωφερέστερο σημείο, να τρέχουν τα υγρά».
Το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Κωσταντίνου Χριστόφορου Ροδοκανάκη, ενός από τους γνωστότερους γιατρούς της Θεσσαλονίκης, ήταν μια αποκάλυψη για εμένα. Γεννημένος το 1924, ο Ροδοκανάκης ήταν από τους πρώτους φοιτητές της νεοσυσταθείσας Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ, επομένως όσα έγραφε για το παλιό εβραϊκό νεκροταφείο τα έχει ζήσει από πρώτο χέρι.
Τα επόμενα χρόνια θα ανακάλυπτα ότι το εβραϊκό νεκροταφείο είχε λεηλατηθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής από Έλληνες Χριστιανούς συνεργάτες των Γερμανών, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν από τους γνωστούς δωσίλογους μέχρι την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Οι ταφόπλακες, κάθε μία τους και μια μαρτυρία της ίδιας της ύπαρξης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, είχαν γίνει δρόμοι, πεζοδρόμια, εκκλησίες, περιφράξεις, σπίτια, σκαλοπάτια και παγκάκια. Πάνω τους είχαν κυκλοφορήσει χιλιάδες αυτοκίνητα, είχαν περπατήσει αναρίθμητα ζευγάρια πόδια, είχαν πεταχτεί μασημένες τσίχλες και γόπες τσιγάρων.
Εγώ ο ίδιος θα μετέφερα με τα χέρια μου κάποιες από τις ταφόπλακες που βρίσκονται διάσπαρτες στην πόλη και θα βουτούσα στα βρόμικα νερά του Θερμαϊκού κόλπου για να τις ανασύρω. Αναζητώντας διαρκώς πληροφορίες για την καταστροφή του νεκροταφείου, κατάφερα να ανασυνθέσω τη σκοτεινή ιστορία της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ και να την παρουσιάσω στο συνέδριο Αρχαιολογικοί Διάλογοι, το 2024 στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Η εβραϊκή νεκρόπολη
Το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης ήταν χωροθετημένο εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η πανεπιστημιούπολη του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Οι πρώτες ταφές χρονολογούνταν από τους πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους. Το νεκροταφείο επεκτάθηκε σημαντικά μετά το 1492 και την έλευση των σεφαραδιτών Εβραίων από την Ισπανία. Καθώς στην εβραϊκή θρησκεία απαγορεύονται οι εκταφές, οι ταφές γίνονταν συνεχώς επί 1900 χρόνια, επομένως εκεί ήταν θαμμένοι όλοι οι Εβραίοι που έζησαν και πέθαναν στη Θεσσαλονίκη, από την αρχαιότητα μέχρι την περίοδο της Κατοχής. Υπάρχουν εκτιμήσεις για 350.000 με 500.000 τάφους που κάλυπταν μία έκταση 350.000 τ.μ., από την Παλαιά Φιλοσοφική μέχρι και το Καυταντζόγλειο. Η έκταση του νεκροταφείου ανήκε στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης (ΙΚΘ) και τα τελευταία τμήματα του οικοπέδου αγοράστηκαν το 1931.
Από το 1925 εμφανίστηκαν διάφορα σχέδια αναπλάσεων που προέβλεπαν τη μεταφορά του νεκροταφείου, επειδή ήταν πολύ κοντά στην πόλη. Για την ακρίβεια, μόνο του εβραϊκού, καθώς τα υπόλοιπα νεκροταφεία (Ευαγγελίστριας, Αρμενίων, Διαμαρτυρομένων) που επίσης ήταν κοντά στην πόλη, παραμένουν μέχρι και σήμερα στην περιοχή. Το 1937, ένας μεταξικός νόμος όριζε ότι μέρος της έκτασης του εβραϊκού νεκροταφείου αποδιδόταν στο ΑΠΘ, ενώ η υπόλοιπη θα μετατρεπόταν σε άλσος, χωρίς να πειραχτούν οι υφιστάμενοι τάφοι. Τελικά ο νόμος εφαρμόστηκε μόνο ως προς το πρώτο σκέλος του, δηλαδή τη δωρεά 12 στρεμμάτων από την ΙΚΘ στο ΑΠΘ.
Πέντε χρόνια αργότερα, εν μέσω Κατοχής, παρουσιάστηκε η «χρυσή ευκαιρία». Ο ανώτατος πολιτικός αξιωματούχος της στρατιωτικής διοίκησης Θεσσαλονίκης-Αιγαίου Μαξ Μέρτεν ζήτησε το νεκροταφείο ως «λύτρα» για να απαλλαγούν χιλιάδες Εβραίοι από τα καταναγκαστικά έργα. Οι τάφοι και τα οστά, όπως μαθαίνουμε από την έρευνα του ιστορικού Λεόν Σαλτιέλ, ο οποίος έγραψε το πρώτο διδακτορικό για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα, κατέληξαν να χρησιμοποιηθούν ως δομικά υλικά, για πεζοδρόμια, δρόμους, μεταξύ άλλων και για το μπάζωμα της Νέας Παραλίας. Στη δίκη του ο Μέρτεν είπε ότι «το νεκροταφείο καταστράφηκε από τους Έλληνες για δύο λόγους: για να απαλλαγούν από αυτό, επειδή πλέον ήταν δίπλα στα σπίτια τους, και για να πάρουν τα χρυσά δόντια από τους νεκρούς». Η καταστροφή του νεκροταφείου σχεδιάστηκε προπολεμικά, υλοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της Κατοχής και συνεχίστηκε και μεταπολεμικά. Πάνω στην αρχαία νεκρόπολη οικοδομήθηκε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
ΑΠΘ και εβραϊκή κοινότητα
Το ΑΠΘ είχε εξαρχής μια δύσκολη σχέση με την εβραϊκή κοινότητα της πόλης. Το πώς το ίδιο αντιλαμβανόταν την αποστολή του αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στο παρακάτω περιστατικό. Το καλοκαίρι του 1930, η ισπανική πρεσβεία στην Αθήνα απηύθυνε στα υπουργεία Παιδείας και Εξωτερικών «αἴτημα ἱδρύσεως ἕδρας Ἱσπανικῆς Γλώσσης καί Φιλολογίας, διά νά ἱκανοποιηθοῦν αἱ δίκαιαι ἀπαιτήσεις τῶν 70.000 ἱσπανόφωνων Σεφαρδιτῶν τῆς πόλεως».
Η ισπανική κυβέρνηση προσφερόταν να καλύψει τα έξοδα μισθοδοσίας του καθηγητή της έδρας. Όταν ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών ζήτησε από το ΑΠΘ την άμεση ικανοποίηση του αιτήματος, στο πλαίσιο της αμοιβαιότητας, μιας και ήδη λειτουργούσε Έδρα Ελληνικών Σπουδών στη Βαρκελώνη, το ΑΠΘ αρνήθηκε, με το σκεπτικό ότι μια τέτοια έδρα «θά ἀντεστρατεύετο ὀλεθρίως κατά τοῦ ἔργου τῆς ἐξελληνίσεως τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ στοιχείου τῆς Θεσσαλονίκης (…) θά ἐδέσμευε τήν ἐλευθερίαν τοῦ Πανεπιστημίου ἡ προσφερόμενη μισθοδότησις τοῦ καθηγητοῦ (… καί) δέν οφείλομεν ἰδιαιτέραν προτίμησιν πρός μίαν χώραν ἡ ὁποία πέραν τῶν συνόρων της οὐδέν συνεισέφερεν εἰς τήν ἐν τῷ πεδίῳ τῆς διανοητικῆς ἐργασίας πρόοδον τῆς οἰκουμένης».
Η Ισπανία του Θερβάντες κατά το ΑΠΘ της εποχής «ουδέν συνεισέφερε»... Ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι μεταξύ των υπογραφόντων συναντάμε τα ονόματα του Δελμούζου και του Τριανταφυλλίδη, που ήταν οι ογκόλιθοι του ελεύθερου πνεύματος του πανεπιστημίου. Εξάλλου, ο θεωρούμενος ως προοδευτικός καθηγητής φιλοσοφίας και μετέπειτα πρύτανης του ΑΠΘ Αβροτέλης Ελευθερόπουλος, που χαρακτηρίστηκε δημοκρατικό ζιζάνιο, έμεινε γνωστός στους Εβραίους της Θεσσαλονίκης για τις προσπάθειές του να αποξηλώσει τη δεκαετία του '30 το εβραϊκό νεκροταφείο και να πετύχει τη διάθεση της έκτασης στο ΑΠΘ, όπως αποκαλύπτει εσωτερικό έγγραφο της Ισραηλιτικής Κοινότητας.
H Ιατρική Σχολή
Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στην Ιατρική Σχολή. Παρά το γεγονός ότι η ιδρυτική πράξη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το 1926, προέβλεπε την ίδρυση Ιατρικής Σχολής, υπήρχαν αντιδράσεις, από ακαδημαϊκούς, αλλά κυρίως από τους εν ενεργεία γιατρούς της πόλης. Τα επόμενα χρόνια η πρόβλεψη για ίδρυση Ιατρικής όχι μόνο δεν υλοποιήθηκε, αλλά καταργήθηκε με τον νόμο 835/2.9.1937. To σχέδιο επανήλθε το 1942, κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η Βουλγαρία, σύμμαχος της ναζιστικής Γερμανίας, που είχε εισβάλει και κατείχε τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας, επεδίωκε να επεκτείνει την επιρροή της και στη Θεσσαλονίκη, με σχολεία, εκκλησίες και σχολές, επομένως η ίδρυση της Ιατρικής Σχολής θα ισχυροποιούσε την Θεσσαλονίκη ως μητρόπολη ελληνικού πνεύματος.
«Άκουσε Αλεξανδρίδη, θα σου κάνω Ιατρικήν Σχολήν εις Θεσσαλονίκη και θα είσαι ο πρώτος Κοσμήτωρ», φέρεται να είχε πει ο κατοχικός υπουργός Υγείας και Παιδείας Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος στον γερμανοσπουδαγμένο γιατρό Κάρολο Αλεξανδρίδη. Το περιστατικό αναφέρει ο πρώτος κοσμήτορα της Ιατρικής του ΑΠΘ στα απομνημονεύματά του. Αυτή η συνάντηση έγινε σε σουαρέ στον Ελληνογερμανικό Σύλλογο Θεσσαλονίκης, μετά την εισβολή των Γερμανών. Κρατήστε αυτή τη μικρή λεπτομέρεια.
Η ίδρυση της Ιατρικής Σχολής έγινε βιαστικά με το νομοθετικό διάταγμα της κυβέρνησης Τσολάκογλου, 1021/10.1.1942.
Βοήθεια από τους Ναζί
Την προσπάθεια ίδρυσης της νέας σχολής στήριξαν οι γερμανικές αρχές Κατοχής. Ο ανώτατος πολιτικός αξιωματούχος της στρατιωτικής διοίκησης Θεσσαλονίκης-Αιγαίου Μαξ Μέρτεν φρόντισε να σταλούν βιβλία και επιστημονικά όργανα από τη Γερμανία, μάλιστα μία αμαξοστοιχία που μετέφερε υλικοτεχνικό εξοπλισμό βομβαρδίστηκε από τους συμμάχους. Στα πρακτικά της Συγκλήτου του ΑΠΘ διαβάζουμε ότι οι Γερμανοί προσφέρθηκαν να διαθέσουν μία από τις πολυκατοικίες ιδιοκτησίας της Ισραηλιτικής Κοινότητας, όπου στεγάζονταν τα θύματα του πογκρόμ του Κάμπελ, για τη λειτουργία της Ιατρικής Σχολής. Μία επιτροπή της Ιατρικής Σχολής επισκέφθηκε το εν λόγω ακίνητο αλλά το βρήκε σε κακή κατάσταση και ψήφισε υπέρ της χρήσης του μετά από επισκευές με δαπάνη του υπουργείου Πρόνοιας και των Γερμανών.
Το πρώτο ακαδημαϊκό έτος η Ιατρική Θεσσαλονίκης είχε 385 φοιτητές – μεταξύ αυτών και η μοναδική Εβραία φοιτήτρια Ιατρικής, η Νίνα Ρεβάχ, η οποία λίγο αργότερα θα εκτοπιζόταν στο Μπέργκεν Μπέλσεν. Υπήρχαν πολλά οργανωτικά προβλήματα, καθώς δεν υπήρχαν επαρκείς χώροι για τα μαθήματα και οι φοιτητές έπρεπε να μετακινούνται σε διάφορα σημεία σε όλη την πόλη. Για παράδειγμα τα θεωρητικά μαθήματα γίνονταν στον κινηματογράφο Ορφέα και το Άσυλο του Παιδιού, η Φαρμακολογία σε ένα εβραϊκό ακίνητο στην οδό Παρασκευοπούλου, όπου στεγάζονταν τα γραφεία της Μακαμπή Θεσσαλονίκης, η Βοτανική στο Μανδαλίδειο κτίριο της παλιάς παραλίας, στην οδό Βογατσικού. Επιπλέον, οι Γερμανοί προσφέρθηκαν να διαθέσουν ένα χριστιανικό δημόσιο σχολείο για να καλυφθούν οι ανάγκες της νέας Σχολής, αλλά η Σύγκλητος απέρριψε την πρόταση, θεωρώντας ότι θα ήταν «απρέπεια» το πανεπιστήμιο να καταλάβει ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα και να καταστεί κατ' αυτό τον τρόπο φωτοσβέστης. Αυτή η ηθική διάσταση δεν φάνηκε να προβληματίζει τη Σύγκλητο, όταν της προσφέρθηκε ένα εβραϊκό σχολείο. Οι Εβραίοι, εξάλλου, «έλειπαν», είχαν ήδη κλειστεί σε γκέτο και εκείνη την εποχή εκτοπίζονταν με τρένα στο Άουσβιτς, από όπου το 96% δεν επέστρεψε ποτέ.
Εντός λεηλατούνται πάσης φύσεως υλικά
Το μακρόστενο κτίριο του εβραϊκού σχολείου, που βρισκόταν στη διασταύρωση των οδών Κατσιμίδη και Θεαγένους Χαρίση, στο κέντρο της εβραϊκής κοινοτικής συνοικίας Καλαμαριάς (γνωστής και ως Κουλίμπας, δηλαδή Καλύβες), διαμορφώθηκε κατάλληλα ώστε να χρησιμοποιηθεί ως το πρώτο ανατομείο. Ως ανατομικές τράπεζες για την εκπαίδευση των πρώτων φοιτητών Ιατρικής χρησιμοποιήθηκαν ταφόπλακες από το εβραϊκό νεκροταφείο, του οποίου η καταστροφή είχε αρχίσει λίγους μήνες νωρίτερα, από τον Δεκέμβριο του 1942. Φοιτητές και καθηγητές συμμετείχαν στο καταστροφικό αυτό έργο. «Κατόρθωσε δε ο Μιχαλακέας να πάρει μάρμαρα από το εκεί πλησίον ευρισκόμενον εβραϊκόν νεκροταφείον» γράφει στα απομνημονεύματά του ο Αλεξανδρίδης για τον πρώτο καθηγητή Ανατομίας της Σχολής.
Όσο κι αν μοιάζει απίστευτο, υπάρχει μια φωτογραφία που δημοσιεύτηκε στη δωσιλογική εφημερίδα Νέα Ευρώπη και δείχνει τους φοιτητές Ιατρικής να σχηματίζουν μια ανθρώπινη αλυσίδα και να μεταφέρουν χέρι με χέρι τα οικοδομικά υλικά. Αξίζει να σημειωθεί ότι η μοναδική πηγή οικοδομικών υλικών εκείνη την εποχή ήταν το εβραϊκό νεκροταφείο, όμως για την μεταφορά ταφοπλακών και τούβλων χρειάζονταν η έγκριση από την Γενική Διοίκηση Μακεδονίας και τους Γερμανούς. Ταυτόχρονα οι εβραϊκοί οικισμοί εκποιούνταν επί πληρωμή από διάφορους εργολάβους-συνεργάτες των Γερμανών.
Βέβαια οι ταφόπλακες δεν ήταν τα μόνα εβραϊκά «υλικά» που χρησιμοποιούσε η Ιατρική Σχολή. Λόγω της καταστροφής του εβραϊκού νεκροταφείου, τα πτώματα ήταν σε αφθονία στον χώρο που άρχισε να ανεγείρεται η πανεπιστημιούπολη. Ο Αλεξανδρίδης αναφέρει ότι ο καθηγητής Ανατομίας Νικόλαος Μιχαλακέας «κατασκεύασε τρεις γούρνες εκ μπετόν αρμέ και έπαιρνε πτώματα από το νεκροταφείον, τα οποία ετοποθέτει μέσα εκεί για την άσκηση των φοιτητών».
Ο Ηλίας Πετρόπουλος στο άρθρο με τον εύγλωττο τίτλο «Κυνηγοί κρανίων» γράφει πως όταν ξεκίνησε τα μαθήματά της η νεοϊδρυθείσα Ιατρική Σχολή της Θεσσαλονίκης «θυμάμαι πολύ καλά ότι, πολλοί φίλοι μου φοιτητές είχαν πάνω στο γραφείο τους το "σήμα κατατεθέν" της επιστήμης των: ένα κρανίο. Και, επίσης, θυμάμαι ότι, καλαμπουρίζοντας, δίναμε σ' αυτά το κρανίο ονόματα Εβραίων. Σήμερα, που το ξανασκέφτομαι, μένω με την εντύπωση πως, όντως, τα κρανία των φοιτητών μας προέρχονταν από τα Εβραίικα Μνήματα. Προφανώς, κάποιοι μπατίρηδες έλληνες κέρδιζαν τη ζωή τους πουλώντας τέτοια κρανία για το μάθημα της ανατομίας».
Αυτή δεν ήταν η μόνη χρήση των κρανίων των Εβραίων. Ο Πετρόπουλος μιλάει για το πώς επιτήδειοι, μη-Εβραίοι, άνοιγαν άθικτους σύγχρονους τάφους και ψάρευαν κρανία για να πάρουν τα χρυσά δόντια, που τα πουλούσαν σε σαράφηδες στη Βαλαωρίτου, όπως μαθαίνουμε και από άλλη πηγή.
Ανατομείο «Η Συναγωγή»
Τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, το σχολείο του οικισμού της Καλαμαριάς συνέχισε να λειτουργεί ως Ανατομείο, αντί να αποδοθεί στην Ισραηλιτική Κοινότητα, παρότι αυτή έπρεπε να καλύψει τις επείγουσες στεγαστικές ανάγκες των μελών της. Όσοι επέστρεψαν από τα ναζιστικά στρατόπεδα ζούσαν σαν πρόσφυγες σε συναγωγές και τρελοκομεία, μιας και τα σπίτια τους είχαν κλαπεί από τους μεσεγγυούχους, συνεργάτες των Γερμανών.
Πριν χρόνια συνάντησα έναν από τους πρώτους απόφοιτους της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ, τον Παναγιώτη Πούγγουρα, συγγραφέα του βιβλίου Εργαστήριο Φυσιολογίας. Γεννημένος το 1935, ο Πούγγουρας φοίτησε στην Ιατρική Σχολή μεταπολεμικά και εκπαιδεύτηκε σε αυτό το Ανατομείο, όπως και οι πρώτες γενιές των φοιτητών της Ιατρικής. Όπως μου είπε, μεταξύ τους οι φοιτητές αποκαλούσαν το Ανατομείο «συναγωγή», πράγμα που σημαίνει πως ήξεραν ότι το κτίριο ανήκε στην εβραϊκή κοινότητα.
Ένα μηριαίο οστό δύο μέτρα
Τη δεκαετία του '60, όταν ο πατέρας μου σπούδαζε Ιατρική στο ΑΠΘ, το Ανατομείο είχε μεταφερθεί. Από τα παραπήγματα της οδού Κλεάνθους όπου ζούσε, περπατούσε καθημερινά μέχρι τη Σχολή και περνούσε μπροστά από το παλιό Ανατομείο, στη διασταύρωση των οδών Κατσιμίδη και Θεαγένους Χαρίση. «Όλα τα πεζοδρόμια και ο δρόμος ήταν τότε στρωμένα με πλάκες από το νεκροταφείο» μου είχε πει. Θυμάται πως όταν έσκαβαν στην πανεπιστημιούπολη για να κατασκευάσουν νέα κτίρια ή αποχετεύσεις, οι εργάτες έπεφταν πάνω σε κόκαλα. «Θυμάμαι μια φορά που είχαν ανοίξει μια μεγάλη τάφρο πίσω από τη Φιλοσοφική, πίσω από το Χημείο, καθώς πήγαινα στην Σχολή. Είχαν βρει οστά και μεταξύ αυτών ένα μηριαίον οστό δύο μέτρα και έλεγαν “Τι σκύλαρος πρέπει να ήταν αυτός”. Τώρα όντως πίστευαν ότι ανήκαν σε αδέσποτα; Δεν έβλεπαν ότι ο σκύλος θα έπρεπε να ήταν δύο μέτρα για να έχει τέτοιο οστό; Και αυτός μπορεί να ήταν ο παππούς μου ή ο θείος μου...» τον θυμάμαι να μου λέει.
Πανεπιστημιούπολη πάνω σε διάσπαρτα οστά
Το ΑΠΘ έχτισε την Πανεπιστημιούπολη σε ό,τι είχε απομένει από το εβραϊκό νεκροταφείο, το οποίο αν και λαβωμένο, υπήρχε ακόμη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το δημοσιογραφικό ρεπορτάζ της εποχής για τα εγκαίνια του πανεπιστημιακού νοσοκομείου ΑΧΕΠΑ. Εκπρόσωπος της Ισραηλιτικής Κοινότητας είχε προσκληθεί στην τελετή, αλλά όταν έφτασε και αντίκρυσε διάσπαρτα οστά και τάφους, «απεχώρησε σιωπηλά εν διαμαρτυρία». Δεν ξέρω αν είχε και τη δυνατότητα να διαμαρτυρηθεί και με άλλον τρόπο.
Σήμερα στην είσοδο των νέων γραφείων της Ιατρικής Σχολής υπάρχει η πλάκα που είχε αναρτηθεί στο παλιό σχολείο που έγινε Ανατομείο και αναφέρεται στην ίδρυση της σχολής στα χρόνια της δουλείας. Ακόμα και αυτή η πλάκα λέγεται ότι είναι μια εβραϊκή ταφόπλακα.
Μέσα σε αυτό τον ζόφο, οφείλω να ξεχωρίσω τη στάση του καθηγητή της Ιατρικής Νίκου Αναστασόπουλου, που δεν υιοθέτησε την λογική της αποσιώπησης και προσπάθησε να διηγηθεί αντικειμενικά την ιστορία της Σχολής του, μέσα από το βιβλίο του Το πρώτο Ανατομείο στην κατοχική Θεσσαλονίκη. Θραύσματα Εβραϊκής Μνήμης.
Η θεσμική μνήμη
Μεταπολεμικά το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης επέλεξε τη σιωπή για όσα συνέβησαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Θυμάμαι τις αντιδράσεις καθηγητών του, όταν ο καθηγητής Γιώργος Τσιάκαλος προσπάθησε να δημιουργήσει μια κίνηση εντός του ΑΠΘ για την αποκατάσταση της ιστορικής μνήμης. Μόλις το 2014 τοποθετήθηκε ένα μνημείο για το εβραϊκό νεκροταφείο, μετά από πολυετείς διαπραγματεύσεις και καθυστερήσεις – μάλιστα το κόστος δεν το κάλυψε καν το ΑΠΘ, αλλά η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης. Η ΙΚΘ κάλυψε και το κόστος της Έδρας Εβραϊκών Σπουδών, η οποία λειτούργησε για ένα διάστημα στο ΑΠΘ και στην πορεία καταργήθηκε.
Δεν ξέρω αν το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης διατήρησε κάποιου άλλου είδους θεσμική μνήμη για τη στάση του κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Δεν εντόπισα πουθενά οποιαδήποτε δήλωση αυτοκριτικής για όσα συνέβησαν στο παρελθόν. Ούτε από το Πανεπιστήμιο, ούτε από τις φοιτητικές οργανώσεις.
«∆εν έχει νόημα να απολογούμαστε εμείς σήμερα για τις πράξεις τους – η ευθύνη ούτε συλλογική είναι ούτε και μεταβιβάζεται. Αναγνωρίζουμε ωστόσο ότι οι θεσμοί που εκπροσωπούμε (αλλά και αποδεχόμαστε να μας εκπροσωπούν), δεν γεννήθηκαν χτες. Έχουν από πίσω τους μια ιστορία, είναι φορείς μνήμης με συνέχεια στον χρόνο» είχε πει ο εκλιπών δήμαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης, στην εκδήλωση που διοργανώθηκε για τα 71 χρόνια από την αναχώρηση του πρώτου συρμού για το Άουσβιτς. Η ευθύνη όντως δεν κληρονομείται, αλλά δεν μπορώ να μην παρατηρήσω ότι τα οικόπεδα, αυτά ναι, κληρονομούνται.
Η συνεργασία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με τις γερμανικές αρχές δεν ήταν μια πράξη εξαναγκασμού. Ούτε η συμμετοχή στην καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου ήταν μια στιγμιαία επιλογή, αν κρίνουμε από τις προπολεμικές του προσπάθειες και τη μεταπολεμική του σιωπή.
Η καταστροφή του νεκροταφείου δεν είναι απλώς ένα μαύρο επεισόδιο στην εκατόχρονη ιστορία του ΑΠΘ. Είναι το θεμέλιο και το υλικό της δημιουργίας του. Κυριολεκτικά και μεταφορικά, είναι οι σκελετοί στην ντουλάπα του, με τους οποίους ακόμα δεν έχει αναμετρηθεί και όσο περνάνε τα χρόνια, όχι μόνο δεν σβήνουν, αλλά όλο και περισσότερο βγαίνουν στην επιφάνεια και με τους οποίους θα αναμετρηθεί αργά ή γρήγορα.
