Αλεπότρυπα: Το ελάχιστο πράσινο της Κυψέλης κινδυνεύει
Ο λόφος της Αλεπότρυπας, ή αλλιώς του Ελικώνος, είναι ένας από τους ελάχιστους πνεύμονες πρασίνου σε μία Κυψέλη που κατά τα άλλα έχει καταληφθεί από το γκρι και το μπετόν. Σήμερα όμως η εικόνα του προκαλεί ανησυχία. Ξερά φυτά και δέντρα, φλοιοφάγα έντομα, έλλειψη προσβασιμότητας και σκουπίδια είναι ένας κακός συνδυασμός, την ώρα που διανύουμε άλλη μία αντιπυρική περίοδο εν μέσω κλιματικής κρίσης και το θερμόμετρο φτάνει τους 40 βαθμούς.
Το ζήτημα παύει να είναι απλά αισθητικό ή ευζωίας και γίνεται και θέμα ασφαλείας.
Η δε σημερινή εικόνα του λόφου έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα πανηγυρικά δημοσιεύματα για τη δημιουργία του 1ου Micro Forest στην Ελλάδα από τον Δήμο της Αθήνας και τη L’Oreal και με τα λεγόμενα του δημάρχου Αθηνών Χάρη Δούκα για παρεμβάσεις του Δήμου σε «πραγματικά εγκαταλελειμμένους χώρους» όπως η Αλεπότρυπα.
Τα δικά μας μάτια και τα μάτια των κατοίκων με τους οποίους μιλήσαμε, βλέπουν έναν λόφο εγκαταλελειμμένο. Ποιος φταίει γι' αυτό; Το αναζητήσαμε.
Quid est Αλεπότρυπα;
Η Αλεπότρυπα είναι ένας λόφος άγριας ομορφιάς με απόκρημνα βράχια και θέα όλη την Αθήνα, όπου καμιά φορά εμφανίζονται ακόμα και αλεπούδες, τιμώντας το παρατσούκλι του. Το μεγαλύτερο μέρος του λόφου ανήκει στον Δήμο Αθηναίων, ενώ ένα μικρότερο μέρος ανήκει στον Δήμο Γαλατσίου, αφού βρίσκεται ακριβώς πάνω στα σύνορα των δύο δήμων, γεγονός που επηρεάζει τη διαχείρισή του.
Δεν είναι τυχαίο που Κυψελιώτες (και μη) πηγαίνουν στην Αλεπότρυπα για τη βόλτα τους, για να βγάλουν τον σκύλο τους ή για να χαλαρώσουν με θέα το ηλιοβασίλεμα. Στις συζητήσεις μας με τους κατοίκους η λέξη «όαση» ακούστηκε συχνά, συνήθως όμως με μία αισθητή πικρία και παράπονο για την παραμέληση του λόφου τους. Σύμφωνα με τον Κ. Γιαννακούλη, κάτοικο της περιοχής, αυτή φαίνεται να έγινε χειρότερη μετά την περίοδο της καραντίνας, ενώ ο Δ. Μόνος, επίσης κάτοικος της περιοχής, ήταν λίγο πιο γλαφυρός, λέγοντας ότι «η Αλεπότρυπα έχει αποκτήσει προίκα ενός ιστορικού αδιαφορίας και παραμέλησης από τις αρμόδιες αρχές».
Το μεγαλύτερο πρόβλημα και κίνδυνος για τον λόφο είναι κατά κοινή ομολογία η ξήρανση και ο σταδιακός θάνατος των δέντρων του. Η Χ. Μαυράκη, κάτοικος της περιοχής, υπογράμμισε ότι διακυβεύεται η αλλοίωση της εικόνας του δάσους, ενώ ο Μόνος αναρωτήθηκε «ποιο είναι το ζητούμενο τελικά; Να διατηρηθεί ζωντανό ένα από τα τελευταία κομμάτια γης, φύσης, ώστε και όλα τα “ζωντανά” που κατοικοεδρεύουμε στη γύρω περιοχή, αλλά και παραπέρα, να έχουμε το ελάχιστο αυτό περιθώριο επαφής, ανάσας, υγείας ψυχοσωματικής».
Η περιορισμένη βλάστηση που έχει μείνει στον λόφο δεν μπορεί να συγκρατήσει πλέον το χώμα, με αποτέλεσμα, όπως χαρακτηριστικά μας ανέφερε η Μαυράκη, τα νερά της βροχής να παρασύρουν πέτρες, ξερά φυτά και τόνους λάσπης, τα οποία καταλήγουν στους γύρω δρόμους. Παράλληλα, τα λιγοστά μονοπάτια και οι είσοδοι γεμίζουν με πέτρες, κάνοντας την ήδη περιορισμένη πρόσβαση ακόμα πιο δύσκολη.
Το πρόβλημα δυστυχώς δεν είναι καινούργιο· ο Βασίλης Σφακιανόπουλος, ιδρυτής της ομάδας Save Your Hood, ως πολίτης έχει ενημερώσει τον Δήμο της Αθήνας για την ξήρανση των δέντρων ήδη από το 2023, ενώ μας ανέφερε ότι το πρόβλημα πλέον «έχει φτάσει σε απόλυτα τραγικό σημείο, δεν είναι απλά εμφανές αλλά καταστροφικό» και συμπλήρωσε ότι φαίνεται να έχει ξεκινήσει να εμφανίζεται και σε άλλους λόφους της περιοχής, όπως ο λόφος Παιδιού και ο λόφος Φιλοθέης.
Αν διαβάσει κανείς όμως την επίσημη σελίδα του Δήμου Αθηναίων ή ανοίξει βιαστικά κάποιον δορυφορικό χάρτη, η εικόνα μοιάζει διαφορετική από αυτήν που περιγράφουμε. Ο Δήμος Αθηναίων δηλώνει όσον αφορά την Αλεπότρυπα ότι πρόκειται για χώρο πρασίνου 13 περίπου στρεμμάτων που αποτελεί «πνεύμονα οξυγόνου για τους δημότες της περιοχής», ενώ όπως φαίνεται στον παρακάτω χάρτη αλλά και σε στιγμιότυπο δορυφορικής εικόνας, ο λόφος μοιάζει ...καταπράσινος.
Αν κοιτάξει κανείς λίγο πιο προσεκτικά, βλέπει ότι με εξαίρεση κάποιες σχετικά λίγες συστάδες, τα δέντρα φαίνονται καφέ αντί για πράσινα, υποδεικνύοντας τον βαθμό της ξηρασίας.
Στην κατανόηση του προβλήματος μάς βοήθησε ακόμα περισσότερο η επαφή μας με την Green Kypseli, μια ερευνητική συλλογικότητα κατοίκων της Κυψέλης που ασχολείται με την ανάδειξη του προβλήματος έλλειψης αστικού πρασίνου στην περιοχή. Χρησιμοποιώντας ανοιχτά χαρτογραφικά δεδομένα, επί της ουσίας κατέδειξαν ανεξάρτητα, με συστηματικό, εμπειρικό και πραγματολογικό τρόπο ότι: «… καθίσταται εμφανής η αποσύνδεση μεταξύ των χαρτογραφημένων χώρων πρασίνου και της πραγματικής τους κατάστασης. Εν προκειμένω, η Αλεπότρυπα εμφανίζεται στους χάρτες ως ένας μεγάλος χώρος πρασίνου. Η ποιότητα ωστόσο αυτού είναι αμφιλεγόμενη».
Αυτό που ακόμα καταλαβαίνει κανείς βλέποντας την Κυψέλη από ψηλά, είναι ότι η Αλεπότρυπα αποτελεί το σημαντικότερο και σχεδόν μοναδικό σύνολο αστικού πρασίνου της περιοχής.
Μια Αθήνα με ανισότητες
Η έλλειψη πρασίνου στην Αθήνα είναι δεδομένη, με μόλις 0,96 τμ πρασίνου ανά κάτοικο (ή 2,4 τμ για τους πιο αισιόδοξους), ενώ ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει στις οδηγίες του τα 9 τμ πρασίνου ως κατώτερο επιτρεπτό όριο. Κι όμως, η 6η Δημοτική Κοινότητα Αθηνών, στην οποία εμπίπτει η Κυψέλη, σπάει αρνητικό ρεκόρ ακόμα και για τα δεδομένα της Αθήνας, με μόλις 1 τμ πρασίνου ανά κάτοικο, ενώ στην 1η Δημοτική Κοινότητα Αθηνών τα αντίστοιχα τμ πρασίνου ανά κάτοικο είναι 23, αναδεικνύοντας μια τεράστια ανισότητα μεταξύ των δημοτικών κοινοτήτων στον ίδιο Δήμο και προβληματίζοντας ακόμα περισσότερο για την στάση των αρχών.
Γιατί λοιπόν εδώ και τουλάχιστον δύο χρόνια αφήνεται να καταστραφεί;
Απευθυνόμαστε στις Αρχές
Αρχικά, τον Δεκέμβριο του 2024 απευθυνθήκαμε στην Υπηρεσία Πρασίνου της Αθήνας, αλλά η απάντηση που λάβαμε, αν και αναλυτική δε μας βοήθησε να κατανοήσουμε το κύριο πρόβλημα. Αναφέρθηκαν σειρά αιτιών για την ξήρανση των δέντρων, όπως η κλιματική κρίση, οι καύσωνες και η έλλειψη νερού, κάποιες δευτερογενείς προσβολές από έντομα, η ποιότητα του εδάφους και πληροφορηθήκαμε ότι τα υπάρχοντα δέντρα του λόφου φυτεύτηκαν με ανθρώπινη παρέμβαση κάνοντας επιχωματώσεις πάνω σε προϋπάρχοντα οικοδομικά υλικά (π.χ. μπάζα), κάτι όχι ιδανικό για τις προοπτικές τους.
Στην απάντησή του ο Δήμος ανέφερε ότι εξετάζει τη δοκιμή ενός βοηθητικού για την αντοχή των δέντρων σκευάσματος, καθώς και ότι θα συνεχίσει τη «συστηματική παρακολούθηση» των δέντρων του λόφου προκειμένου να δοθεί η ευκαιρία σε πολλά από αυτά να ανακάμψουν κατά την επόμενη βλαστική περίοδο (Άνοιξη και αρχές Καλοκαιριού 2025). Μετά την ολοκλήρωση αυτής της περιόδου, θα γινόταν αφαίρεση των ξερών δέντρων.
Επομένως, για ένα πρόβλημα που πολίτες κατήγγειλαν στον Δήμο τουλάχιστον από το 2023, ο Δήμος εξέταζε την εφαρμογή βοηθητικού σκευάσματος στο τέλος του 2024 και τα ήδη ξερά δέντρα θα τα αφαιρούσε μετά τις αρχές καλοκαιριού του 2025, δηλαδή δύο χρόνια μετά.
Την θολή εικόνα που αποκομίσαμε σε ένα βαθμό μας βοήθησε να κατανοήσουμε η απάντηση του Δήμου Γαλατσίου λίγους μήνες αργότερα, τον Απρίλιο του 2025. Μιλώντας για τα δέντρα που βρίσκονται στη δική του ευθύνη, μας ενημέρωσε ότι ο λόγος που ξεραίνονται είναι η προσβολή τους από φλοιοφάγα έντομα και μάλιστα αυτά της οικογένειας Curculionidae. Η προσβολή 30 πεύκων από τα συγκεκριμένα έντομα είχε εντοπιστεί από το Δήμο ήδη από το καλοκαίρι του 2023. Η ξήρανση επεκτείνεται μαζί με τα έντομα και στα υπόλοιπα υγιή πεύκα, και σε συνδυασμό με τους κλιματικούς και εδαφικούς παράγοντες που αναφέραμε δημιουργεί τη σημερινή εικόνα.
Σε νέα απάντησή του μετά από επιμονή μας, και ο Δήμος της Αθήνας τον Ιούνιο του 2025 αναφερόμενος στις αιτίες ξήρανσης των δέντρων αναβαθμίζει τις «δευτερογενείς εντομολογικές προσβολές» που είχε αναφέρει αρχικά, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «αν και δευτερογενείς είναι καταστροφικές» και μιλώντας συγκεκριμένα πλέον για τα φλοιοφάγα έντομα της οικογένειας Curculionidae.
Γιατί όμως αφήνονται για τουλάχιστον δύο χρόνια ξερά και μολυσμένα με φλοιοφάγα έντομα δέντρα στο περιβάλλον του λόφου και ποιος ευθύνεται για αυτήν την καθυστέρηση; Σύμφωνα με την απάντηση του Δήμου Γαλατσίου, είχε κάνει αίτημα το καλοκαίρι του 2023 στη Διεύθυνση Δασών Αθηνών για απομάκρυνση 30 ξερών και προσβεβλημένων πεύκων και νέο αίτημα το καλοκαίρι του 2024 για άλλα 15 επιπλέον πεύκα, χωρίς όμως να λάβει έγκριση μέχρι τον Μάιο του 2025. Αντίστοιχο αίτημα μας ενημέρωσε πως έκανε και ο Δήμος της Αθήνας.
Οι ευθύνες της Διεύθυνσης Δασών Αθηνών
Επικοινωνήσαμε με τη Διεύθυνση Δασών Αθηνών (ΔΔΑ) για το θέμα, χωρίς ταυτόχρονα να αποδεχόμαστε ότι η καθυστέρησή της είναι η μόνη αιτία της καταστροφής του λόφου. Θα έπρεπε αυτά τα δύο χρόνια να είχε γίνει παράλληλα σειρά ενεργειών από τους αρμόδιους, όπως το συστηματικό πότισμα του πρασίνου, η ενίσχυση και ο εμπλουτισμός του εδάφους, μέτρα αποτροπής ή περιορισμού της απόπλυσης του εδάφους λόγω καιρικών συνθηκών και νέες και κατάλληλες φυτεύσεις.
Από την έρευνά μας φάνηκε πως η κύρια ή μια από τις κύριες αιτίες της καθυστέρησης στην ανταπόκριση της ΔΔΑ είναι η υποστελέχωσή της. Το inside story έχει αναδείξει το θέμα της υποστελέχωσης των δασικών υπηρεσιών στη χώρα από την άνοιξη του 2024 και είχε υπογραμμίσει την ανάγκη άμεσων μαζικών προσλήψεων. Όμως, περισσότερο από ένα χρόνο μετά και παρά την κλιματική κρίση, η κατάσταση δεν φαίνεται να έχει αλλάξει ουσιαστικά.
Επικοινωνήσαμε με τον Αλέξανδρο Φλώτσιο, Γενικό Γραμματέα του ΣΕΔΥΑ (Συλλόγου Εργαζομένων των Δασικών Υπηρεσιών Αττικής), ο οποίος εργάζεται στη ΔΔΑ. Ο Φλώτσιος υπήρξε διαφωτιστικός, καθώς μας ενημέρωσε ότι στη Διεύθυνση δεν υπάρχει ούτε ένας δασοπόνος, ενώ υπάρχουν μόνο δύο δασολόγοι, ένας εκ των οποίων είναι και ο Διευθυντής της Υπηρεσίας. Για να καταλάβουμε τον φόρτο εργασίας για τα δύο μόλις αυτά άτομα, ο Φλώτσιος μας ανέφερε ότι μεταξύ άλλων οφείλουν να ελέγχουν δικαιολογητικά και να υπογράφουν 20.000 περίπου άδειες θήρας κάθε χρόνο, να εξετάζουν ζητήματα και καταγγελίες πολιτών για κάθε είδους δασικές παραβάσεις, να συντάσσουν εκθέσεις αυτοψίας και να στέλνουν εγκαίρως τα στοιχεία στις αρμόδιες Εισαγγελικές Αρχές. Παράλληλα, στην Υπηρεσία δεν υπάρχει κανένας διοικητικός υπάλληλος, με αποτέλεσμα να κάνουν τη διοικητική δουλειά οι δύο μη αρμόδιοι δασοφύλακες της Υπηρεσίας. Το προφανές αποτέλεσμα είναι οι υποθέσεις δασικού ενδιαφέροντος να καθυστερούν και η Υπηρεσία να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στην πρόληψη και καταστολή κινδύνων για τα πάρκα, τα άλση και τα δάση μας, όπως είναι οι ξηράνσεις και τα φλοιοφάγα έντομα, που θέτουν υπό απειλή «ολοκληρωτικής καταστροφής και ερήμωσης τεράστιες εκτάσεις δάσους».
Ο Δήμος Γαλατσίου πάντως, μετά την έγκριση αφαίρεσης των δέντρων που έλαβε, ξεκίνησε την απομάκρυνσή τους, ενώ μας πληροφόρησε ότι την περίοδο Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου 2025 θα ξεκινήσει δεντροφυτεύσεις στο λόφο με τη βοήθεια εθελοντών και με έξοδα του ιδίου.
Για να καταλάβουμε αν κινείται κάτι στον Δήμο της Αθήνας, συναντηθήκαμε με τον Τρυφωνα Καββαθά, Εντεταλμένο Δημοτικό Σύμβουλο Διαχείρισης Λόφων του Δήμου της Αθήνας και Αντιπρόεδρο του ΟΠΑΝΔΑ (Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου της Αθήνας). Ο Καββαθάς μας επεσήμανε ενέργειες που έχει κάνει ο Δήμος της Αθήνας για τον λόφο της Αλεπότρυπας όπως το Micro Forest, τη φροντίδα των γηπέδων του λόφου ή και πιο πρόσφατες ενέργειες όπως η αποχλόαση της περιοχής για λόγους πυροπροστασίας ή τα ενισχυτικά ποτίσματα, ενώ για την καθαριότητα του λόφου δεσμεύτηκε ότι θα προστεθούν καλάθια απορριμμάτων άμεσα.
Ο Καββαθάς τόνισε ότι λόγω της ανάγκης συνεργασίας διαφορετικών φορέων και υπηρεσιών δεν υπάρχει ακόμα σαφές χρονοδιάγραμμα απομάκρυνσης των ξερών δέντρων, ενώ πρόσθεσε ότι συνολικά τα ξερά πεύκα είναι περισσότερα από αυτά, τα οποία έλαβαν την άδεια να αφαιρέσουν. Ακόμα δεν έχει προσδιοριστεί ο ακριβής αριθμός από τον Δήμο. Τέλος, δεσμεύτηκε ότι νέες φυτεύσεις με κατάλληλα δέντρα θα ξεκινήσουν τον Σεπτέμβρη-Οκτώβρη 2025 και πως για όποιο νέο δέντρο φυτευτεί θα έχει εξασφαλιστεί σύστημα άρδευσής του. Μάλιστα σχολιάζοντας ως επιτυχημένη την εφαρμογή του Micro Forest στην Αλεπότρυπα, μας ενημέρωσε ότι εξετάζεται η εφαρμογή αυτής της τεχνικής και σε άλλα σημεία του λόφου, αλλά και αλλού στην Αθήνα.
Ναι, αλλά το Micro Forest;
Φτάνουμε λοιπόν και στο πολύφημο Micro Forest που, όπως επισημάνθηκε, δημιουργήθηκε στα τέλη Οκτωβρίου του 2024 μέσω της συνεργασίας του Δήμου Αθηναίων και της L'Oréal Hellas Α.Ε. Στην πραγματικότητα αποτελεί αποκλειστική δωρεά της L'Oréal Hellas Α.Ε. στον Δήμο Αθηναίων ύψους 67.799,40€ (προ ΦΠΑ).
Η πρωτοβουλία πήρε αρκετή δημοσιότητα· φτάνει κανείς να πληκτρολογήσει την λέξη Micro Forest στο Google και θα βρει πλήθος διθυραμβικών άρθρων που το εξυμνούν. Ενώ όντως πρόκειται για μία μοναδική στην Ελλάδα και με θετικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο δράση, ο τρόπος με τον οποίο έχει παρουσιαστεί αποκρύπτει την περιορισμένη έκτασή του καθώς και την κακή κατάσταση του υπόλοιπου λόφου, που εκτείνεται σε πολύ μεγαλύτερη έκταση και έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία για την περιοχή.
Στην ιστοσελίδα του Δήμου αναγράφεται ότι η «Διεύθυνση Πρασίνου του Δήμου Αθηναίων, με τη συνδρομή της L’Oréal Hellas, έχει φυτέψει περίπου 5.000 δέντρα και θάμνους» και ότι «στόχος είναι να δημιουργηθεί σε περίπου 10 χρόνια, ένα δάσος, με τα χαρακτηριστικά ανάπτυξης ενός βιότοπου 20-30 ετών, με περισσότερα από 10.000 φυτά και πλούσια βιοποικιλότητα». Δεν υπάρχει όμως καμία αναφορά στην έκταση του ίδιου του Micro Forest ή στην κατάσταση που βρίσκεται το υπάρχον πράσινο του λόφου, το οποίο χρειάστηκε δεκαετίες για να δημιουργηθεί. Είναι λογικό κανείς, διαβάζοντας για 10.000 δέντρα και φυτά σε 10 χρόνια, να θεωρήσει ότι το πρόβλημα έλλειψης αστικού πρασίνου στην περιοχή μπορεί και να λυθεί με αυτή τη παρέμβαση.
Το Micro Forest της Αλεπότρυπας όμως έχει μέγεθος 1.130 τ.μ.! Λίγο περισσότερο από ένα στρέμμα δηλαδή, και επομένως εκτείνεται σε ένα ιδιαίτερα μικρό μέρος του λόφου καθώς, όπως αναφέραμε προηγουμένως, σύμφωνα με το Δήμο της Αθήνας, ο χώρος πρασίνου στο λόφο είναι 13 στρέμματα, χωρίς να συνυπολογίζονται άλλοι γυμνοί χώροι. Επομένως, το Micro Forest αντιστοιχεί σε λιγότερο από το 10% του πρασίνου του λόφου και σε ακόμα μικρότερο ποσοστό όσον αφορά τη συνολική έκτασή του.
Ταυτόχρονα και παρά την περιβαλλοντική του αξία, σε χρηστικό επίπεδο το Micro Forest δεν μπορεί να συγκριθεί με ένα κανονικό πάρκο ή άλσος. Αρχικά, είναι ένας χώρος περιφραγμένος, στον οποίον δεν μπορεί να μπει κάποιος επισκέπτης. Ακόμα όμως κι αν μπορούσε κάποιος να εισέλθει σε αυτόν, δεν θα μπορούσε να περπατήσει ανάμεσα στα δέντρα, ή να κάνει κάποια άλλη δραστηριότητα γιατί η φύτευση είναι τόσο πυκνή που είτε δε θα χωρούσε να περάσει είτε θα έπρεπε να ποδοπατήσει την βλάστηση για να προχωρήσει. Επομένως, χρηστικά για τον επισκέπτη λειτουργεί περισσότερο σαν ένα μεγάλο παρτέρι, παρά ως δημόσιος χώρος πρασίνου.
Επιπλέον, τα χρόνια προβλήματα του υπόλοιπου λόφου φαίνεται κι αυτά να παρεισέφρυσαν στο Micro Forest. Αν το επισκεφθεί κανείς σήμερα, θα δει ότι υπάρχουν πολλά σκουπίδια και ξερή βλάστηση.
Και τώρα τι;
Σε αναμονή της πραγματοποίησης των δεσμεύσεων των δύο Δήμων, υπάρχει ανάγκη άμεσης διαμόρφωσης και υλοποίησης ενός ολιστικού σχεδίου ανάπλασης του λόφου. Οι δράσεις συλλογικοτήτων όπως της Green Kypseli και το ενδιαφέρον των κατοίκων δείχνουν ότι η τοπική κοινωνία είναι πρόθυμη να συμβάλλει προς αυτή την κατεύθυνση.
Ο χρόνος κυλάει αντίστροφα για την επιβίωση του όποιου εναπομείναντος δάσους στην Αλεπότρυπα.
Όπως είπε ο Δ. Μόνος, «έχουν ειπωθεί πολλά και έχει κυλήσει νερό στο αυλάκι σχετικά […] Αναρωτιέμαι όμως; Η έλλειψη οξυγόνου δεν γίνεται αισθητή; Πόσο μπορούμε να κρατάμε την ανάσα μας;».
![[Anna and Michal/Flickr]](/sites/default/files/styles/node_related_medium/public/2025-05/ceardittos14210707141_b92c1993f0_k.jpg.webp?itok=6MrRZE1a)
![[Γιώργος Λάνθιμος]](/sites/default/files/styles/article_featured_xxl/public/2026-03/prosfyg.jpg.webp?itok=S4CObcM_)
