Υπόθεση Βαφειάδη: Οι μαθητές-ντετέκτιβ που σκάλισαν την Ιστορία
Τον Μάιο του 1944, ένα κομβόι 850 Ελλήνων αναχωρεί από την Αθήνα για να φτάσει κοντά στο Μπέργκεντορφ, περίπου 15 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Αμβούργου. Τελικός προορισμός: Νόιενγκαμε – το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης στη βορειοδυτική Γερμανία και ένα από τα πιο διαβόητα κολαστήρια της ναζιστικής θηριωδίας. Υπολογίζεται ότι, μέχρι την απελευθέρωσή του από τις βρετανικές δυνάμεις, πάνω από 100.000 κρατούμενοι οδηγήθηκαν εκεί για καταναγκαστική εργασία, μεταξύ των οποίων πολιτικοί κρατούμενοι, Εβραίοι, Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου, Ρομά. Σχεδόν οι μισοί έχασαν τη ζωή τους.
Πριν αφήσει πίσω του τα ελληνικά σύνορα, το κομβόι κάνει μια στάση στη Θεσσαλονίκη όπου επιβιβάζεται και ο 25χρονος Δημήτρης Βαφειάδης. Τα ίχνη του έκτοτε χάνονται. Η οικογένειά του αγνοεί την τύχη του και τον αναζητά – μία προσπάθεια που θα αποβεί για χρόνια άκαρπη.
Θα περάσουν πάνω από οκτώ δεκαετίες. Μέχρι πριν από μερικούς μήνες, όταν χτυπά το τηλέφωνο του ανιψιού του, Δημήτρη Βαχαρέλη, στη Θεσσαλονίκη. Στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής, οι φωνές είναι παιδικές, ενθουσιώδεις και ανυπομονούν να αφηγηθούν την ιστορία του θείου του, σαν να είναι πλέον δικός τους μακρινός συγγενής. Είναι μαθητές και μαθήτριες του 2ου ΓΕΛ Κορωπίου, που εντοπίζουν, μετά από πολύμηνη έρευνα, την οικογένεια του Δημήτρη Βαφειάδη.
«Η συγκίνηση ήταν απερίγραπτη», μας λέει σήμερα ο Βαχαρέλης. «Κάνανε σαν μικρά παιδιά, πήραν μεγάλη χαρά που με βρήκαν στο τηλέφωνο, το περίμεναν πώς και πώς γιατί έψαχναν την οικογένειά μας για μήνες».
Ο Βαχαρέλης, οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί που κατάφεραν να τον εντοπίσουν συναντήθηκαν σε τελετή που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 25 Ιουνίου στο υπουργείο Εξωτερικών, οπότε και του αποδόθηκαν τα προσωπικά αντικείμενα του θείου του, Δημήτρη Βαφειάδη.
Ο Βαφειάδης ήταν ένας από τους τελευταίους οκτώ Ελληνες κρατούμενους του στρατοπέδου Nόιενγκαμε και των παραρτημάτων του, των οποίων οι οικογένειες δεν είχαν εντοπιστεί μέχρι πρόσφατα.
Κλεμμένη Μνήμη
Τα αντικείμενα αυτά φυλάσσονταν στα Αρχεία Άρολσεν και η αναζήτηση της οικογένειας του Βαφειάδη έγινε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας #StolenMemory («Κλεμμένη Μνήμη»), μιας διεθνούς εκστρατείας που ξεκίνησε το 2016 με στόχο να εντοπίσει συγγενείς θυμάτων των ναζιστικών διώξεων και να τους επιστρέψει τα προσωπικά τους κειμήλια.
Η εκστρατεία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε εθελοντές. Στην Ελλάδα συμμετέχουν μαθητές και εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι τα τελευταία δύο χρόνια κατάφεραν να εντοπίσουν τις οικογένειες και των οκτώ τελευταίων Ελλήνων κρατουμένων των οποίων τα αντικείμενα παρέμεναν στα Αρχεία.
Μιλάμε για προσωπικά αντικείμενα που κατασχέθηκαν κατά τη στιγμή της φυλάκισής τους και φυλάχθηκαν σχολαστικά, με τα ονόματα των κατόχων τους⋅ εμμονικοί με την τάξη, οι ναζί επιφύλασσαν αυτή τη γραφειοκρατική αντιμετώπιση στους κρατουμένους, προτού τους μετατρέψουν σε απρόσωπες μονάδες ενός μαζικού μηχανισμού εξόντωσης και εργασίας.
Ένα κομμάτι της ιστορίας
Με την απελευθέρωση των στρατοπέδων, οι φάκελοι που δεν πρόλαβαν να καταστρέψουν οι Ναζί ανακτήθηκαν από τις Συμμαχικές Δυνάμεις. Παραδόθηκαν σε μια ομάδα 1.000 επιζώντων και, με τα χρόνια, απέκτησαν θεσμική υπόσταση. Σήμερα, τα Αρχεία Άρολσεν αποτελούν το μεγαλύτερο αρχείο και κέντρο πληροφόρησης στον κόσμο για τα θύματα του Τρίτου Ράιχ.
Παρότι τα περισσότερα προσωπικά αντικείμενα επιστράφηκαν στις οικογένειές τους μετά τον πόλεμο, ορισμένοι φάκελοι παρέμειναν στα συρτάρια. Το 2016, η διευθύντριά της οργάνωσης, Φλοριάν Αζουλέ, ξεκίνησε την εκστρατεία #StolenMemory, με στόχο να εντοπιστούν οι απόγονοι των εκτοπισμένων και να τους επιστραφούν τα προσωπικά αντικείμενα που τους ανήκαν.
Μαθητές-ντετέκτιβ
Τέσσερα σχολεία ανέλαβαν να διαλευκάνουν την «υπόθεση Βαφειάδη», μεταξύ των οποίων και το 2ο ΓΕΛ Κορωπίου. Η Έλενα Μαρινοπούλου, φιλόλογος στο δημόσιο σχολείο τα τελευταία 20 χρόνια, ήταν μία από τους τέσσερις εκπαιδευτικούς που συντόνισαν τις έρευνες των έξι μαθητών του σχολείου που τελικά εντόπισαν τον ανιψιό του Βαφειάδη: «Το πρώτο που κάναμε ήταν να ξαναμπούμε στα αρχεία Άρολσεν για να πάρουμε επιπλέον πληροφορίες».
Ο Βαφειάδης ήταν καταχωρημένος στα αρχεία με το όνομα «Βατιάδης», κάτι που αρχικά επιβράδυνε την έρευνα. «Αφού ψάξαμε στα αρχεία γενικότερα της Ελλάδας, δεν βρίσκαμε τον “Βατιάδη” πουθενά, οπότε υποθέσαμε σωστά ότι το όνομα είναι καταγεγραμμένο λάθος. Ξέραμε πια ότι ψάχναμε έναν Βαφειάδη, γεννημένο το 1919, που έφτασε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης το 1944» αναφέρει η Μαρινοπούλου.
Το επόμενο βήμα για τους μαθητές ήταν να διαβάσουν για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής: τα μπλόκα και την καταστολή της Αντίστασης στην κατεχόμενη Ελλάδα. Μέσα από την έρευνα, τα παιδιά βρήκαν την ευκαιρία να μάθουν μέρος της ιστορίας που κατέληξε σε χιλιάδες θύματα, πρωτοφανή ανθρωπομαζέματα, αλλά και εκτοπίσεις σε στρατόπεδα συγκέντρωσης:
«Διαβάσαμε σε ποιες περιοχές αντιστοιχούν τα σημερινά δημοτολόγια. Αρχίσαμε να στέλνουμε μαζικά επιστολές σχεδόν σε όλη την Αττική: για το μπλόκο της Κοκκινιάς, για παράδειγμα, στείλαμε στον Πειραιά, μετά στη Νίκαια. Στην Ελευσίνα για τα μπλόκα της Ελευσίνας, στην Νέα Ιωνία για τα μπλόκα της Καλογρέζας, μετά στην Νέα Ερυθραία, μετά στο Μαρούσι. Στείλαμε στο ιστορικό αρχείο του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος μήπως ήταν κάποιος αγωνιστής και ήταν καταχωρημένος εκεί, στην Πανελλήνια Ένωση Αγωνιστών, μήπως ήταν στον ΕΛΑΣ. Στείλαμε, φυσικά, και στα αρχεία του Στρατού, γιατί ήταν γεννημένος το 1919 και πιστεύαμε ότι ήταν πιθανό να εντοπίσουμε το όνομα του στους στρατολογικούς καταλόγους και να μάθουμε, έστω, από πού καταγόταν».
«Πρέπει να θυμάστε» συμπληρώνει η Μαρινοπούλου, «δεν ξέραμε πόλη, είχαμε μόνο μία ημερομηνία γέννησης, δεν είχαμε ιδέα. Γι' αυτό ψάχναμε ξεκινώντας από την Αθήνα». Τα παιδιά μέσα σε λίγους μήνες διάβασαν για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, τα ναζιστικά στρατόπεδα, τι σήμαινε καταναγκαστική εργασία, τα διακριτικά τους στοιχεία: «Τους δείχναμε χάρτες με τα άπειρα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στις κατεχόμενες χώρες».
Σύντομα άρχισαν να ψάχνουν τηλέφωνα για να επικοινωνήσουν με εκπροσώπους δημοτολογίων. «Μία δημοτολόγος ανταποκρίθηκε και μας είπε ότι ήταν πολύ συγκινημένη με αυτό που κάναμε. Η ίδια έψαξε και βρήκε τέσσερις ανθρώπους με αυτό το όνομα γεννημένους το 1919 πανελλαδικά. Αρχικά οδηγηθήκαμε στο Μαρούσι και διαπιστώσαμε ότι υπήρχε ένας κύριος Βαφειάδης, ο οποίος είχε πολεμήσει το 1940 στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και γύρισε με τα πόδια πίσω με την οπισθοχώρηση του στρατού. Ήταν καταπονημένος, είχε φυματίωση και πέθανε το 1943. Έτσι καταλάβαμε ότι δεν ήταν αυτός – υπήρχε και πιστοποιητικό θανάτου. Μετά κατευθυνθήκαμε στα δημοτολόγια της Βορείου Ελλάδας και συγκεκριμένα της Ξάνθης».
Τελικά, ήταν στοιχεία του Ερυθρού Σταυρού που έδωσαν απαντήσεις. Από τη δράση της οργάνωσης διατηρείται μέχρι σήμερα ένας τεράστιος όγκος αρχειακού υλικού και αλληλογραφίας με πολίτες που μετά την λήξη του πολέμου αναζητούσαν εκεί τους δικούς τους ανθρώπους.
Ανάμεσά τους ήταν και η αδερφή του Βαφειάδη, η Σπάρτη Βαχαρέλη, η οποία το 1956 επικοινωνεί με τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό για να μάθει για την τύχη του αδερφού της.
Τον Ιούνιο του 1944, ο Βαφειάδης παραδίδει τα πράγματά του στους φρουρούς των SS και γίνεται το νούμερο 32494 του στρατοπέδου συγκέντρωσης Νόιενγκαμε. Στην καρτέλα του καταγράφεται ως σιδεράς. Οι Βρετανοί κατά τη λήξη του πολέμου βρίσκουν το Νόιενγκάμε σχεδόν άδειο. Λίγες μέρες αργότερα, στις 18 Μαΐου 1945, ο Βαφειάδης πεθαίνει από τις κακουχίες σε νοσοκομείο του Αμβούργου.
Από τη Ξάνθη στη Σπάρτη
Ποιος ήταν όμως ο Βαφειάδης; Γεννήθηκε στο χωριό Τοξότες της Ξάνθης και πριν από τον πόλεμο, όπως έμαθαν τα παιδιά, ήταν μουσικός – έπαιζε τύμπανα. Κατά τα δικτατορικά χρόνια έκανε υποχρεωτικά ένα πέρασμα από την μεταξική νεολαία, όμως η Κατοχή τον βρήκε να μοιράζει προκηρύξεις. Η αντιστασιακή του δράση δεν άργησε πολύ να γίνει αντιληπτή και το 1943 συνελήφθη μαζί με τρεις ή τέσσερις φίλους. Οδηγήθηκαν μάλλον σε φυλακές της Θεσσαλονίκης.
Η κίνηση της αδερφής του, Σπάρτης, που απευθύνθηκε το 1956 στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό, ήταν αυτή που ξεκλείδωσε την έρευνα των μαθητών. Τα παιδιά είχαν μία ακόμα πληροφορία, ένα σπάνιο όνομα που θα τους οδηγούσε στην τελική ταυτοποίηση της οικογένειας: η Σπάρτη Βαχαρέλη εντοπίστηκε σε τηλεφωνικούς καταλόγους της Θεσσαλονίκης. Ήταν η εγγονή της που είχε πάρει το όνομά της. Σύντομα, τα παιδιά εντόπισαν και τον Δημήτρη, ανιψιό του Βαφειάδη.
Ο Δημήτρης Βαχαρέλης δεν κρύβει τη συγκίνησή του όταν αναφέρεται στη μητέρα του: «Η Σπάρτη Βαχαρέλη, τότε, ξεκίνησε την αναζήτηση και το όνομα της έπαιξε καταλυτικό ρόλο για να βρούμε τελικά τόσα χρόνια αργότερα τα πράγματα του αδερφού της. Το πιο σημαντικό στοιχείο που είχαν τα παιδιά, τελικά, ήταν το όνομα “Σπάρτη” και συνέχισαν την δική της προσπάθεια. Έμαθαν την ιστορία καλύτερα κι από εμάς».
«Η γλυκάδα της έρευνας»
Δύο μήνες χρειάστηκαν τα παιδιά για να λύσουν την υπόθεση. Η 16χρονη Χριστίνα, είναι μέλος της μαθητικής ομάδας του 2ου ΓΕΛ Κορωπίου: «Ίσως εμείς σαν παιδιά σκεφτόμαστε λίγο διαφορετικά και προσπαθούμε να σκεφτούμε ανορθόδοξους τρόπους για να εντοπίσουμε στοιχεία».
Και πράγματι, η εμπειρία της καθηγήτριάς της το επιβεβαιώνει. «Τα παιδιά έχουν ένα δικό τους σκεπτικό και ήταν πολύ ενθουσιασμένα. Έκαναν αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα για στοιχεία, ένα παιδί μπήκε στα Αρχεία προσποιούμενο μία Γερμανίδα. Αυτή η κίνηση ξεκλείδωσε τη δική μας έρευνα γιατί η αλήθεια είναι ότι έτσι πήραμε περισσότερες πληροφορίες. Τους έκανε να δουν την ιστορία με άλλο μάτι» λέει η Μαρινοπούλου.
«Η ιστορία είναι αληθινά γεγονότα και όχι απλά ιστορίες σε ένα βιβλίο» συμπληρώνει η 16χρονη Χριστίνα. «Ήταν δημιουργικό και τέτοιες δράσεις μας βοηθούν να περνάμε καλά στον χώρο της εκπαίδευσης, γιατί τα παιδιά βαριούνται το συμβατικό μάθημα. Και πραγματικά με συγκίνησε το γεγονός ότι καταφέραμε εμείς, ένα σχολείο, να βρούμε έναν άνθρωπο ο οποίος ήταν χαμένος για τόσα πολλά χρόνια και η οικογένειά του έκανε αμέτρητες προσπάθειες για να τον βρει. Στο κάτω-κάτω της γραφής, πίσω από την Ιστορία υπάρχουν πολλές μικρές ιστορίες που δεν ακούγονται. Αυτή ήταν η γλυκάδα της έρευνας».
