Η ομοφυλοφιλία στη φυλακή

«Γιώργο, θα μου δανείσεις λίγο λάδι;», ακούστηκε η φωνή του Στέλιου προς τον Ελληνοσιγκαπουριανό φουσκωτό που μαγείρευε δίπλα του, στα κοινόχρηστα μάτια της πτέρυγας «εργαζομένων» του Δομοκού.  

«Γιατί; Το σάλιο δεν σου κάνει;», του απάντησε με τη μπάσα φωνή του ο Γιώργος.

«Όχι, ρε Γιώργο, στεγνώνει γρήγορα», εξήγησε δήθεν απολογητικά ο Στέλιος, προκαλώντας ένα συλλογικό ξέσπασμα γέλιου στο ισόγειο της πτέρυγας.

Ο Στέλιος ήταν κοντός και φαρδύς, με χαρακτηριστικά προσώπου και σώματος που προέρχονταν από τα έγκατα των λομπροζικών ονειρώξεων. Το πρόσωπό του τραχύ και αρκετά από τα δόντια του σάπια. Η κατανομή του κοντού μελαχρινού του μαλλιού –καθώς η φαλάκρα ακόμα ήταν στα πρώτα στάδια της επέκτασής της– έδινε κάτι αλλόκοτο στην όψη του.  

Ήταν ισοβίτης γιατί είχε διαπράξει φόνο. Είχε μαχαιρώσει πολλαπλά κάποιον εφήμερο εραστή του. Ο Στέλιος δεν έχαιρε καμίας υπόληψης στην πτέρυγα, αλλά αυτό οφειλόταν στη φτώχεια του και την επακόλουθη διαρκή επαιτεία του και όχι στη σεξουαλική του ταυτότητά. Αυτή θιγόταν πολύ σπάνια και σε χαλαρό πλαίσιο, πιθανόν επειδή οι ομόφυλες σχέσεις του ήταν σε επαγγελματικό επίπεδο ή και επειδή ο ίδιος ήταν αρρενωπός και «ενεργητικός». 

Έχω συναντήσει μερικές ακόμα αντίστοιχες περιπτώσεις κρατουμένων, που η ομοφυλοφιλία τους ήταν γνωστή από το ίδιο το αδίκημα που τους οδήγησε στη φυλακή, αλλά ο σεξουαλικός τους προσανατολισμός ήταν αδιάφορος από τους συγκρατούμενούς τους. Πιο γνωστές είναι αυτές των καταδικασμένων για την ανθρωποκτονία σε βάρος του ηθοποιού Νίκου Σεργιανόπουλου και, αντίστοιχα, για του συγγραφέα Μένη Κουμανταρέα.    

Στην ελληνική πτέρυγα του Δομοκού, όπου είχα μείνει για τρεις μήνες και είχα έρθει αντιμέτωπος αρκετές φορές με σκληρές και απάνθρωπες συμπεριφορές από κρατούμενο σε κρατούμενο, ήταν για μια περίοδο και η Νικολέτα. Δεν ξέρω αν στην πραγματική ζωή προτιμούσε να είναι Νίκος ή Νικολέτα και αν η χρήση του γυναικείου ονόματος ήταν επιλογή, αλλά σε κάθε περίπτωση χρησιμοποιούνταν μόνο ως ένα ακόμη εργαλείο εξευτελισμού απέναντι σε ένα καταφανώς ταλαιπωρημένο άτομο γύρω στα εξήντα, που ήταν αναγκασμένο να υπομένει διαρκώς αγγαρείες, προσβολές και ταπεινώσεις. 

Είναι τελικά και εδώ ο άτυπος κώδικας που λειτουργεί σε όλο του το βάθος. Αν κάποιος κρατούμενος είναι αδύναμος, τότε το χαρακτηριστικό που μπορεί να τον κάνει ακόμα πιο ευάλωτο αποκτά κυριότητα επί των υπολοίπων.   

Το ταμπού του ομόφυλου σεξ 

Δεν ξέρω με ακρίβεια τι μπορεί να γίνεται πίσω από τις πόρτες των κελιών, όταν η φυλακή είναι κλειστή. Ξέρω όμως ότι η φυλακή είναι ένα μέρος απόλυτης απουσίας ιδιωτικότητας, πως τίποτε δεν μένει κρυφό και ότι αντιστρόφως ανάλογη με την ορατότητα από έξω προς τα μέσα είναι η ορατότητα από μέσα προς τα μέσα. Χαρακτηριστική είναι η απάντηση «ό,τι γίνεται μαθαίνεται» στην ερώτηση «τι γίνεται;», που απευθύνεται ως τυπικός χαιρετισμός. Θέλω να πω, ελάχιστα περιστατικά ομόφυλου έρωτα είχα αντιληφθεί κι αυτό γιατί είναι τόσο μεγάλο ταμπού, που και όταν –σπάνια– συμβαίνει είναι σαν να μη συμβαίνει. 

Ωστόσο, υπάρχουν ένα-δυο πιπεράτα επεισόδια, των οποίων έχω γίνει έμμεσος ή άμεσος κοινωνός. Ένα κάπως χαριτωμένο μου διηγήθηκε ένας φίλος ότι είχε συμβεί κάποια χρόνια πίσω στον Κορυδαλλό, όπου ένας σωφρονιστικός υπάλληλος φαίνεται πως είχε ενθουσιαστεί κατά τη διάρκεια της σωματικής έρευνας με την «προίκα» που εισήγαγε κάποιος νιγηριανός κρατούμενος. Συμφώνησαν έτσι, τρόπον τινά, να παρέχει ο Νιγηριανός τις σεξουαλικές του υπηρεσίες, τις οποίες ο σωφρονιστικός μίσθωνε στο πλαίσιο ανταλλακτικού εμπορίου, εισάγοντας με τη σειρά του λίγο χόρτο.

Μια πιο άμεση εμπειρία είχα και ο ίδιος κάποια στιγμή που ξάπλωνα αμέριμνος στο κελί και ξαφνικά ένας φίλος βρέθηκε από πάνω μου. Τις ανήθικες προτάσεις του απέκρουσα, λέγοντας «φύγε, βρε μαλάκα, θα μας δει ο άντρας μου», φράση που επέλεξα για να μη με περάσει και για ομοφοβικό, κι έτσι, χωρίς περαιτέρω παρατράγουδα, τον άφησα σύξυλο να απορεί για το ποιος μπορεί να ήταν ο άντρας μου. 

Κάποιους μήνες αργότερα, ένας μικρούλης συγκελίτης του μου εκμυστηρεύτηκε ότι συνέβη κάτι παρόμοιο και στον ίδιο, όταν ήταν μόνοι τους με κλειστά τα κελιά. Όταν ο μικρούλης απέκρουσε την προσφορά, εκείνος απλώς υπήρξε απολογητικός σε σχέση με τη χρόνια σεξουαλική του στέρηση. Η πτέρυγα γνώριζε την άνεσή του να κάνει ανήθικες προτάσεις πολύ διακριτικά και τις περισσότερες φορές σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις, ωστόσο αναφερόταν σε αυτό μονάχα υπαινικτικά και όχι προσβλητικά.

Οι διαφορετικές δυναμικές  

Η φυλακή είναι ένα κλειστό σύστημα, στο οποίο σε μεγάλο βαθμό η ζωή, τα ήθη, οι συνήθειες και οι εσωτερικοί κανόνες των κρατουμένων καθορίζονται από τους ιδρυματικούς κώδικες που διαμεσολαβούνται, καίτοι άτυποι, από την υπηρεσία. Αυτός όμως είναι ο ένας άξονας λειτουργίας της. Ο άλλος περιστρέφεται αργά αλλά σταθερά γύρω από τις εκτός φυλακής εξελίξεις. Κάποια ήθη αλλάζουν, ανάλογα με τις δυναμικές της παραβατικής οικονομίας εκτός φυλακής, και άλλα συνεχίζουν να αξιοποιούνται ως κουφάρι, λειτουργώντας μόνο εργαλειακά για την αιτιολόγηση κάποιας επιβολής και τη νομιμοποίηση κάποιας μικροεξουσίας.   

Ανάμεσα στα θέματα που επηρεάζονται από τις δυο αυτές δυναμικές είναι και οι ομόφυλες σχέσεις μεταξύ κρατουμένων. Η συλλογική αντίληψη και αντιμετώπιση παρουσιάζει κάποια ποικιλία από πτέρυγα σε πτέρυγα, από φυλακή σε φυλακή και, φυσικά, από δεκαετία σε δεκαετία.   

Για παράδειγμα, η εξοικείωση με παρέα συγκρατουμένων μου στην πτέρυγα «εργαζομένων» του Δομοκού είχε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο, που χουφτωνόμασταν σε δημόσια θέα χωρίς αυτό να θεωρείται μεμπτό ή να βάζει σε κίνδυνο τα προνόμιά μας. Αυτό δεν θα διανοούμουν να το κάνω σε μια πολυπληθή πτέρυγα, όπως του Κορυδαλλού, όπου οι επιτελέσεις της αρρενωπότητας και ορισμένοι συμβολισμοί σε ένα περιβάλλον με λιγότερη προσωπική τριβή μεταξύ των κρατουμένων αποκτούν μεγαλύτερη αξία.

Αντίστοιχο παράδειγμα είναι οι φυλακές ανηλίκων, όπου κυριαρχεί διαφορετική κουλτούρα. Οι σεξουαλικές σχέσεις είναι πιο διαδεδομένες, ενώ δεν αποκλείονται και οι βιασμοί, καθώς η κουλτούρα των φυλακών ανηλίκων δεν είναι –ακόμα– τόσο συνδεδεμένη με την κουλτούρα της παραβατικής οικονομίας, αλλά με αυτήν των ιδρυμάτων παιδικής προστασίας, από όπου και προέρχονται οι περισσότεροι.  

Αλλαγές ανά δεκαετίες

Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Μελέτης, που έζησε από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 στις ελληνικές φυλακές, μεταφέρει στο βιβλίο του Ο ακροβάτης σκηνές και διαλόγους από την καθημερινότητα των κρατουμένων στις φυλακές Λάρισας. 

Στις σελίδες του βιβλίου του αποτυπώνεται η ομοφυλοφιλική ταυτότητα ορισμένων κρατουμένων, η οποία είναι ανοιχτή και αντιμετωπίζεται με απλά πειράγματα, ενώ η σεξουαλική σχέση μεταξύ κρατουμένων επανέρχεται συνεχώς ως μοτίβο – πράγματα αδιανόητα για τα σημερινά εγκάθειρκτα ήθη.  

Κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα σταχυολογώ και παραθέτω:

«Ο κώλος μου έχει γίνει σαν βουλγαρικό λιβανιστήρι. Μισό αιώνα τον βασανίζω. […] Ντροπή είναι να είσαι πούστης και ρουφιάνος. Εγώ είμαι ομοφυλόφιλος και αρνητικός». 

«Δεν είπαμε το μαχαίρι για τους εχθρούς και την πούτσα για τους φίλους;». 

«-Εκεί μέσα πρέπει να έπεφτε και κανένα τραμποκώλι, ένας κι ένας ήντουσαν μαζεμένοι.

 -Τι τραμποκώλι; Τον Φακιά στα Βούρλα τον πιάσανε και έκανε την ατμομηχανή στο τρενάκι». 

«Μόνο κόκκινο φωτάκι δεν έχεις βάλει στο κελί σου, μωρή πόρνη του Βάρναλη».

Ενδεικτική είναι επίσης η μαρτυρία του Χρήστου Ρούσσου, που έζησε στις ελληνικές φυλακές από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1990. 

Στις 7 Απριλίου του 1976, λοιπόν, ο 22χρονος Χρήστος Ρούσσος, που υπηρετούσε στο Πολεμικό Ναυτικό, διέπραξε το αδίκημα της ανθρωποκτονίας σε βάρος του αγαπημένου του, Ανέστη Παπαδόπουλου. Έχει ενδιαφέρον ότι πρόκειται για μια εποχή που ο Τύπος κάλυψε την υπόθεση με τους πηχυαίους τίτλους των πρωτοσέλιδων να γράφουν «ήσαν και οι δυο ανώμαλοι». Παρ’ όλα αυτά, ο Χρήστος Ρούσος μου είχε εξηγήσει σε παλιότερη συνέντευξη μας: 

 «Έδειχναν σεβασμό. Λόγω του αδικήματος θα είχα μια βαριά ποινή και αυτό έπρεπε να το σεβαστούν. 

Από τους κρατούμενους ήταν αποδεκτή η ομοφυλοφιλία. Είχα τον σεβασμό των υπολοίπων γιατί η στάση μου δεν άφηνε περιθώρια. Δεν ήμουν άνθρωπος της Υπηρεσίας. Ασχολούμουν με πράγματα στη φυλακή. Υπήρχε όμως και ειδική πτέρυγα για ομοφυλόφιλους στην Κέρκυρα, η Η΄. Καμιά φορά η Υπηρεσία με απειλούσε ότι θα με πάει εκεί. Εγώ δεν είχα πρόβλημα με τα παιδιά που ήταν εκεί, αλλά δεν ήθελα τη διάκριση. 

Το να έχεις σχέση στη φυλακή είναι πειθαρχικό παράπτωμα. Δεν καταλαβαίνω τι σχέση έχει αυτό με τον σωφρονισμό. Στην Κέρκυρα ήταν πολύ αυστηρή φυλακή. Μετά πήγα στην Αλικαρνασσό, που ήταν πάλι πειθαρχική φυλακή, αλλά τα πράγματα ήταν πιο χαλαρά. Έκανα σχέσεις εκεί που το ήξεραν και από την Υπηρεσία και το σεβόντουσαν. Υπήρχε πολύ μεγάλη αποδοχή. Ακόμα και της θηλυπρέπειας. Είχαμε και συγκρατούμενους θηλυπρεπείς και δεν είχαν κανένα πρόβλημα. Γενικά κάναμε σχέσεις και υπήρχαν μόνιμα ζευγάρια που συζούσαν στο κελί εν γνώσει της Υπηρεσίας.

Έζησα κινηματογραφικούς έρωτες στη φυλακή».

Και αν τελικά υπάρχει ή υπήρξε ποτέ κάτι κινηματογραφικό μέσα στη φυλακή, ας είναι αυτό οι έρωτες του Χρήστου Ρούσσου.