Γιατί ο Βορίδης θέλει να γυρίσει τους μετανάστες στη μαύρη εργασία;

«Αυτή που διαγράφεται είναι μια προθεσμία για τη χορήγηση νέου τύπου αδείας διαμονής, η οποία έχει λήξει ]...] και τη διαγράφουμε, γιατί θέλω να σκεφτώ αν υπάρχει αναγκαιότητα όντως μιας τέτοιας παρατάσεως, και σε κάθε περίπτωση, αυτή η παράταση, εάν τελικώς αποφασίσω να τη δώσω, θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε. Επομένως, θα έρθει συνδυαστικά, αν αποφασίσω τελικά να τη φέρω, προκειμένου να εναρμονιστεί με την γενικότερη πολιτική μας για την αντιμετώπιση παράνομης μετανάστευσης». 

Με αυτόν τον απροσδόκητο τρόπο, σε πρώτο ενικό κι έχοντας μόλις αναλάβει το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, ο Μάκης Βορίδης απέσυρε την προαναγγελθείσα παράταση της διαδικασίας νομιμοποίησης μεταναστών που ζούσαν ήδη τρία χρόνια στην Ελλάδα.

Image

Θα ήταν η εννεάμηνη συνέχεια μιας διαδικασίας που ξεκίνησε πριν από ενάμιση χρόνο, προκειμένου να απαντήσει στις ανελαστικές ανάγκες της χώρας για εργατικά χέρια.

Η είδηση για την απόσυρση της παράτασης στην προθεσμία για τη νομιμοποίηση εργατών πέρασε στα ψιλά, ωστόσο έχει φέρει μεγάλη αναταραχή – τόσο στους ίδιους τους εργαζόμενους μετανάστες, όσο και σε μεγάλο μέρος του αγροτικού κόσμου. Γιατί οι παραγωγοί που εδώ και πολλά χρόνια φωνάζουν για την αδυναμία καλλιέργειας και συλλογής των σοδειών τους, εξαιτίας της έλλειψης εργατικού δυναμικού, δεν έχουν την πολυτέλεια να χάσουν ούτε έναν εργάτη. Για τους ίδιους, η νομιμοποίηση των εργατών ήταν η καλύτερη λύση για την εύρεση σταθερού και αξιόπιστου προσωπικού που θα εργαζόταν σε νόμιμες συνθήκες. Για αυτούς, τα μπρος πίσω στη μεταναστευτική πολιτική προμηνύουν το τέλος της ελληνικής παραγωγής.

Την ίδια ώρα, οι εργαζόμενοι που βρήκαν στον νέο νόμο ένα παράθυρο ευκαιρίας για νόμιμη εργασία και ασφάλιση παρακολουθούν μουδιασμένοι τις εξελίξεις, ελπίζοντας ότι ο υπουργός θα ανακαλέσει την απόφαση του να ξηλώσει το πουλόβερ μιας ρύθμισης στο μεταναστευτικό –που η παρούσα κυβέρνηση υπό την πίεση των εργοδοτών νομοθέτησε– με την οποία αψηφά τις ανάγκες ανθρώπων και αγοράς, μόνο για να στείλει ένα σκληρό αντιμεταναστευτικό μήνυμα και να υπενθυμίσει σε ακροατήρια στα δεξιά του κόμματός του τις «σαφείς, συγκεκριμένες και ισχυρές ιδεολογικές απόψεις» του για το μεταναστευτικό.

Image

Οι ανάγκες στις οποίες απάντησε ο νόμος

Μεταξύ 2011 και 2023, ο αριθμός των αλλοδαπών πολιτών που απασχολούνταν στην ελληνική αγορά εργασίας μειώθηκε δραματικά. Τα στοιχεία δείχνουν «μείωση κατά 55% των απασχολούμενων μεταναστών, από 375.000 σε 170.000 κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η πιο απότομη μείωση σημειώθηκε μεταξύ 2011 και 2013, διάστημα κατά το οποίο οι αλλοδαποί εργαζόμενοι μειώθηκαν κατά 120.000», μαθαίνουμε από πρόσφατη έρευνα που διεξήγαγαν από κοινού οι οργανώσεις Solidarity Now και Generation 2.0. 

Ο δύσκολος αγροτικός τομέας δεν έμεινε αλώβητος από αυτήν την κρίση, αφού «έχασε το 40% των αλλοδαπών εργαζομένων του». Έτσι εδώ και χρόνια, οι εργάτες που έλυναν τα χέρια των παραγωγών έχουν κινηθεί προς άλλες χώρες της Ευρώπης, που προσφέρουν μεγαλύτερες δυνατότητες νομιμοποίησης.

Image

Δοκιμάστηκαν διάφορες λύσεις, όπως η μετάκληση εργατών ή οι διακρατικές συμφωνίες με τρίτες χώρες. Αλλά πολλές φορές, οι γραφειοκρατικές δυσκολίες και δυσλειτουργίες των κατά τόπους προξενείων και υπηρεσιών εμπόδιζαν την αποτελεσματικότητα των μέτρων. Η πίεση εντάθηκε κι άλλο, όταν ο κλάδος του τουρισμού παρουσίασε αντίστοιχες ελλείψεις σε προσωπικό. Αλλά ο κόμπος έφτασε πραγματικά στο χτένι όταν άρχισαν να πληθαίνουν τα μεγάλα κατασκευαστικά έργα που γίνονται τελευταία στην Ελλάδα, όπως παρατηρούν εκείνοι που γνωρίζουν το θέμα καλά, αφού θα ήταν αδιανόητη η μαύρη εργασία ολόκληρων εργοταξίων. Αυτό φαίνεται ότι πίεσε τη σημερινή κυβέρνηση να στραφεί προς μια προφανή λύση: να δώσει την ευκαιρία σε μετανάστες που ήδη ήταν στη χώρα και εργάζονταν, να βγουν από την αφάνεια και να εργαστούν νόμιμα.

Μέσα στο προηγούμενο έτος χιλιάδες μετανάστες αιτήθηκαν άδειες διαμονής με τα σχετικά δικαιολογητικά. Η αρχική καταληκτική ημερομηνία των αιτήσεων θα ήταν η 31η Δεκεμβρίου του 2024, όμως η ανάγκη παράτασης της διαδικασίας φάνηκε νωρίς, γι' αυτό και η πλατφόρμα των αιτήσεων έμεινε ανοιχτή μετά το πέρας της προθεσμίας, οι αρμόδιες υπηρεσίες δέχονταν κανονικά αιτήσεις, οι οποίες συνοδεύονταν με παράβολο αξίας 300 ευρώ και εξέδιδαν προσωρινές άδειες.

Και ξαφνικά όλα πάγωσαν

Η περίπτωση του 22χρονου εργάτη του από το Πακιστάν που εργάζεται στις καλλιέργειες του Μιχάλη Παλαιολόγου στη Ρόδο, είναι ενδεικτική για να καταλάβουμε γιατί η παράταση είχε σε πρώτο χρόνο θεωρηθεί αναγκαία από το υπουργείο: «Μάζεψε τα χαρτιά του, τις ιατρικές βεβαιώσεις που χρειάζονται και τα κατέθεσε στην αποκεντρωμένη» λέει ο Παλαιολόγου για τον εργαζόμενό του. «Ένα από τα έγγραφα χρειαζόταν μια σφραγίδα ακόμα, ήθελε θεώρηση από τον Διευθυντή του κέντρου υγείας. Αλλά μέχρι να διευθετήσει αυτήν την εκκρεμότητα, αποσύρθηκε η παράταση και δεν μπορεί να υποβάλει πλέον. Έμεινε στον αέρα, τώρα περιμένει να δει τι θα γίνει, τι θα αποφασίσει ο υπουργός μήπως και μπορέσει να υποβάλει ξανά τα χαρτιά του για να μπορέσει να συνεχίσει νόμιμα την εργασία του».

Από την πλευρά του ο Παλαιολόγου ανησυχεί. Στα χωράφια του καλλιεργεί καρπούζια και πατάτες, ενώ στο θερμοκήπιο βάζει αγγούρια· οι ανάγκες σε προσωπικό είναι αυξημένες. Με τη δουλειά να κορυφώνεται από τον Μάιο μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο, δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει μέρος του προσωπικού.

Ο Νίκος Βόρδος, παραγωγός από τα Μέγαρα με προσωπικό που αγγίζει τα 40 άτομα, παρατηρεί ότι η απόφαση αυτή ήταν ακόμα μια κίνηση απαξίωσης της ελληνικής παραγωγής που εξαρτάται αποκλειστικά, όπως επισημαίνει, από την εργασία των μεταναστών. Ένας σημαντικός αριθμός εργατών που θα δούλευε στα χωράφια του δεν πρόλαβε να υποβάλει τα χαρτιά ή ήθελε να υποβάλει ξανά. Ο ίδιος τονίζει ότι όλοι οι εργάτες έχουν πανικοβληθεί: «Ειδικά αυτοί που έχουν τις πρόχειρες μπλε βεβαιώσεις (σ.σ.: πρόκειται για την πρώτη βεβαίωση που δίνεται από την υπηρεσία πριν την έκδοση άδειας διαμονής) φοβούνται ότι θα διωχθούν όλοι».

Ο Βόρδος σχολιάζει και μια άλλη διάσταση του θέματος: «Έχει γίνει σάλος εδώ πέρα, γιατί αυτοί που έχουν χρόνια διαμονή θα ζητήσουν μεγαλύτερα μεροκάματα, γιατί θα είναι ακόμα πιο περιζήτητοι. Το αποτέλεσμα θα είναι να ανέβουν κι άλλο οι τιμές στα ράφια και στις λαϊκές αγορές σε βάρος του καταναλωτή» λέει και καταλήγει: «Θα έχουμε μεγάλο πρόβλημα γιατί η δική μας δουλειά εξαρτάται αποκλειστικά από αυτούς. Σχεδόν οι μισοί εργάτες μου μπορεί να επηρεαστούν από αυτό. Αν η απόφαση αυτή είναι αμετάκλητη, μπορεί να μη δούμε τις επιπτώσεις στο δίμηνο αλλά στο εξάμηνο, με λίγα λόγια είναι σαν να λένε ότι θέλουν να μας κλείσουν και να κάνουμε εισαγωγές για φρούτα και λαχανικά από τη Βουλγαρία και την Τουρκία».

Ως «ξαφνικό θάνατο» περιέγραψε την απόφαση Βορίδη ο Γενικός Διευθυντής της Εθνικής Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών, Μόσχος Κορασίδης. «Ένας, δύο ή πέντε αγρότες για έναν παραγωγό ή συνεταιρισμό δεν είναι ένα αμελητέο υποσύνολο. Μπορεί να είναι ακόμα και το 100% των αναγκών τους» σχολίασε. «Σηματοδοτεί μια σοβαρή αλλαγή (σ.σ.: η απόσυρση της παράτασης), δεν έχει σημασία αν επηρεάζει δύο ή τρεις χιλιάδες. Είναι μια διαδικασία νόμιμη, ευνοεί αυτούς που ήδη απασχολούνται και είναι καταρτισμένοι. Ακόμα είναι μια ομαλή οδός, ανθρώπινη, για την ένταξη. Ειδικά με δεδομένο ότι η μετάκληση εργατών λειτουργεί πολύ δύσκολα –αφού προξενεία, αποκεντρωμένες διοικήσεις και πρεσβείες υπολειτουργούν– κι έτσι, για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να θέλει τους εργάτες τον Απρίλιο και να έρχονται τον Δεκέμβριο» είπε ο ίδιος και κατέληξε: «Οι ανάγκες πρέπει να καλυφθούν και καθένας που βρίσκεται στη χώρα μας ή έχει ενσωματωθεί έχει φυσικά προτεραιότητα να αξιοποιηθεί».

«Αυτή η απόφαση Βορίδη είναι ένα μήνυμα για ένα μεγάλο πισωγύρισμα» μου λέει και ο παραγωγός Γιώργος Παπαβασίλης. «Είχαμε κάνει έναν αγώνα χρόνων να εμφανίσουμε τους παράτυπα διαμένοντες, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αποδείξουμε τις ανάγκες των καλλιεργειών μας και να πληρώνουν κι αυτοί στο κράτος. Τώρα πάει αυτό. Έχουμε σε εκκρεμότητα αιτήσεις που έχουν γίνει εδώ και καιρό και δεν έχουν προχωρήσει γιατί η γραφειοκρατία δεν προχωράει εύκολα· όσο η διαδικασία ήταν ανοιχτή ξέραμε ότι μπορούν να επαναϋποβληθούν αιτήσεις. Θέλουμε να είμαστε εντάξει απέναντι στις ελεγκτικές αρχές και στους εργαζόμενους και όχι να φοβόμαστε αν θα μας γράψει ο ΕΦΚΑ».

Γιατί χρειαζόταν η παράταση

Η ανάγκη της παράτασης ήταν μια θεραπεία για τις δυσλειτουργίες που προέκυψαν κατά τη διαδικασία. Η «τροπολογία Καιρίδη», όπως έγινε γνωστή η διάταξη του 2023 στους άμεσα εμπλεκόμενους, αν και φάνταζε γαλαντόμος περιελάμβανε σημαντικούς αποκλεισμούς και η εφαρμογή της αποδείχθηκε δύσκολη. Ο Παναγιώτης Κελεμάνης, δικηγόρος στην Αττική με πελάτες πολλούς εργοδότες από τα Μέγαρα και τη Μάνδρα, που ανησυχούν ότι οι εργαζόμενοι τους δεν θα καταφέρουν να υποβάλλουν ξανά τις αιτήσεις τους, παρατηρεί ότι οι αρμόδιες υπηρεσίες ήταν και σε αυτήν την περίπτωση ιδιαίτερα δυσκίνητες. «Συγκεκριμένες διευθύνσεις αλλοδαπών στην Αττική που εξυπηρετούν περιοχές με πολλές καλλιέργειες και πολύ κόσμο, όπως οι διευθύνσεις βόρειας και ανατολικής Αττικής, αργούν πάρα πολύ στην εξέταση των αιτημάτων –άρα αργούν και να ζητήσουν νέα έγγραφα ή διορθώσεις– με αποτέλεσμα να βλάπτονται τα δικαιώματα των πολιτών τρίτης χώρας και φυσικά να έχει πρόβλημα και ο εργοδότης που προσπαθεί απλά να νομιμοποιήσει έναν εργαζόμενο». Γι' αυτό η παράταση, η οποία έμενε απλά να ενταχθεί σε νομοσχέδιο και να ψηφιστεί στη Βουλή, καθησύχαζε την ανησυχία όλων των εμπλεκόμενων, αιτούντες και εργοδότες θεωρούσαν ότι υπήρχε ακόμα χρόνος να λυθούν οι εκκρεμότητες και τελικά να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα.

«Δια πυρός και σιδήρου προχωρούσε η νομιμοποίηση, άρα η παράταση ίσως να έλυνε κάποια ζητήματα» παρατηρεί και ο Βασίλης Κερασιώτης, δικηγόρος Αθηνών. «Πάσης φύσεως έγγραφα που ζητούνται για τη νομιμοποίηση δεν έγιναν δεκτά επειδή δεν είχαν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις. Πολλές φορές για παράδειγμα ο εργοδότης μπορεί να μην έδινε τη σωστή προσφορά εργασίας από λάθος, ή να απέλυε τον εργαζόμενο. Αν κατά τη διάρκεια της εξέτασης απολύθηκε κάποιος, δεν μπορεί να πάρει άδεια, χρειάζεται ενεργή σχέση εργασίας για να πάρεις την άδεια. Η μη παράταση λοιπόν καίει αυτούς που απορρίφθηκαν για τυπικούς λόγους» σημειώνει ο ίδιος.

Image

Επιπλέον για τον Κερασιώτη η διαδικασία είχε εξαρχής κενά και ενίσχυε τους αποκλεισμούς: «Παραπάνω από τους μισούς που υποτίθεται ότι θα υπάγονταν, στην ουσία δεν υπάγονταν. Για παράδειγμα, η τριετία έπρεπε να είναι αδιάλειπτη, άρα αμέσως έθετε εκτός κάποιους Αλβανούς που μπορεί να είχαν πάει 5 μέρες για το Πάσχα στην Αλβανία. Στην ουσία, η νομοθεσία αυτή ήρθε για να νομιμοποιήσει ανθρώπους με καταγωγή από το Πακιστάν, για παράδειγμα».

Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι η κίνηση Βορίδη βρίσκει αντίθετους τους υπηρεσιακούς παράγοντες του υπουργείου, καθώς δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από αυτά που ήδη υπήρχαν. «Σε κάθε περίπτωση το πράγμα οδηγείται σε μια κατάσταση limbo για ακόμα μια φορά. Στην ουσία το αποτέλεσμα όλου αυτού του μπάχαλου είναι να αυξηθεί η αδήλωτη εργασία» λέει ο Κερασιώτης.

Η εμπειρία πριν από τη θέσπιση της διάταξης, στην οποία οπισθοχωρούμε, συνοψίζεται στην ιστορία του Ορέστη Ρίζου, αγρότη από τη Λάρισα που εγκατέλειψε την παραγωγή καθώς αδυνατούσε να βρει εργάτες. «Χρειαζόμουν 6 ή 7 άτομα σταθερά για τις καλλιέργειες. Δεν ήταν μόνο ότι δεν υπήρχαν. Είναι ότι ήθελες να είσαι όσο πιο εντάξει γίνεται και προς τους εργαζόμενους και προς το κράτος, αλλά ήταν αδύνατο με την ασάφεια της νομοθεσίας γύρω από την εργασία τους. Ήταν ένα ναρκοθετημένο πεδίο, κάθε προσπάθεια με λογιστές και δικηγόρους για τη νόμιμη εργασία τους έπεφτε στο κενό. Μετά τον Ντάνιελ σταματήσαμε για λίγο. Τότε οι εργάτες έφυγαν, πήγαν να δουλέψουν μαύρα στις οικοδομές με διπλό μεροκάματο. Εγώ δεν ήθελα να δώσω μαύρα».

Οι περισσότεροι άνθρωποι του χώρου με τους οποίους μιλήσαμε θέλουν να πιστεύουν ότι η παράταση και άρα η συνέχιση της διαδικασίας νομιμοποίησης θα επανέλθει με κάποιον τρόπο. Γιατί είναι πάγιο αίτημα της αγοράς και μια ρύθμιση που σε ένα βαθμό κινητοποίησε τους εργοδότες προκειμένου να συνάψουν συμβάσεις με ανθρώπους που ήδη δούλευαν για αυτούς. Δεν προσφέρει μόνο ασφαλιστική κάλυψη μέσω της νομιμοποίησης, αλλά την ίδια ώρα διασφαλίζει έσοδα για το κράτος από τις εισφορές της νόμιμης εργασίας.