Ελευθερία Τύπου στην Ελλάδα: Η κατάταξη βελτιώθηκε, η κακή θέση παραμένει

Η ελευθερία του Τύπου στην Ελλάδα εξακολουθεί να δοκιμάζεται, όπως επίσης στην Ουγγαρία και τη Μάλτα. Πρόκειται για τις τρεις χώρες με τη χειρότερη επίδοση σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, με την Ελλάδα στην τελευταία θέση, όπως αναφέρουν οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF) στη φετινή τους έκθεση, που δημοσιεύεται σήμερα 3 Μαΐου, ημέρα της Ελευθερίας του Τύπου.

Η παγκόσμια κατάταξη της Ελλάδας σε σύνολο 180 χωρών εμφανίζεται βελτιωμένη σε σχέση με πέρυσι. Βρισκόμαστε πλέον στην 88η θέση από την 107η το 2023, ωστόσο δεν φαίνεται να υπάρχουν ιδιαίτεροι λόγοι για πανηγυρισμούς, όπως μας εξηγεί ο Πάβολ Σζάλαϊ, επικεφαλής των RSF για την περιοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των Βαλκανίων.

«Η Ελλάδα παραμένει η τελευταία χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, με την κατάσταση της ελευθερίας του Τύπου να είναι “προβληματική” (σ.σ.: η τρίτη κατηγορία από τις πέντε)». Η βαθμολογία μας φέτος είναι 57,15 βαθμοί (έναντι 55,2 πέρυσι).

Ο παγκόσμιος χάρτης χωρίζεται σε πέντε κατηγορίες-χρώματα από τους RSF, ανάλογα με τη βαθμολογία της κάθε χώρας, η οποία προσδιορίζεται από αρκετούς υποδείκτες. Με πράσινο χρωματίζονται οι χώρες με την καλύτερη βαθμολογία (85-100 βαθμοί), με κίτρινο αυτές που βρίσκονται σε ικανοποιητικό επίπεδο (70-84,9 βαθμοί), με ανοικτό πορτοκαλί εκείνες όπου η ελευθερία του Τύπου είναι προβληματική, κατηγορία στην οποία ανήκει και η Ελλάδα (55-69,9 βαθμοί), με σκούρο πορτοκαλί εκεί όπου εντοπίζονται δυσκολίες (40-54,9 βαθμοί) και τέλος με κόκκινο οι χώρες και οι περιοχές όπου υπάρχουν πολύ σοβαρά εμπόδια και περιορισμοί στην ελευθερία του Τύπου (σκορ 39,9 και κάτω).

Image

Σύμφωνα με τον χάρτη των RSF, στην ευρύτερη ζώνη της ΕΕ και των Βαλκανίων μόνο τα κατεχόμενα της Κύπρου, η Σερβία και η Αλβανία βρίσκονται χαμηλότερα από την Ελλάδα στην κατάταξη.

«Η άνοδος της Ελλάδας [στην κατάταξη] εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από την επιδείνωση της ελευθερίας του Τύπου σε άλλες χώρες, δεδομένης της οριακής βελτίωσης στη βαθμολογία», λέει ο Πάβολ Σζάλαϊ. Η βελτίωση αυτή «αντικατοπτρίζει την απουσία πολύ σοβαρών παραβιάσεων της ελευθερίας του Τύπου το 2023, όπως ήταν η δολοφονία ενός δημοσιογράφου το 2021 [Γιώργος Καραϊβάζ] ή το ξέσπασμα του σκανδάλου των υποκλοπών το 2022».

Οι επιμέρους επιδόσεις της Ελλάδας

Η βαθμολογία κάθε χώρας στον Δείκτη των RSF λαμβάνει υπόψιν τις επιδόσεις σε πέντε επιμέρους πεδία, τα οποία σχετίζονται άρρηκτα με την ελευθερία του Τύπου: την κατάσταση του μιντιακού τοπίου, το πολιτικό περιβάλλον, το νομικό πλαίσιο, την οικονομική κατάσταση, το κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο και την ασφάλεια των δημοσιογράφων.

«Η ελευθερία του Τύπου βρίσκεται σε συστημική κρίση από το 2021» διαβάζουμε στην έκθεση των RSF για την Ελλάδα. «Το σκάνδαλο της παρακολούθησης δημοσιογράφου από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) δεν έχει ακόμη διαλευκανθεί, ούτε έχει εξιχνιαστεί η δολοφονία του δημοσιογράφου Γιώργου Καραϊβάζ το 2021. Οι διαδικασίες SLAPP είναι συνηθισμένες, ενώ το 2023 ένας δημοσιογράφος (σ.σ.: ο Καναδός Ρομέν Σοβέ) καταδικάστηκε αυθαίρετα για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων».

• Μιντιακό τοπίο

«Η εμπιστοσύνη του κοινού στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι μία από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη επί πολλά χρόνια. Λίγοι μεγάλοι ιδιωτικοί όμιλοι, όπως η Alter Ego Media, συνυπάρχουν με εκατοντάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες, γεγονός που συμβάλλει στον μεγάλο κατακερματισμό του μιντιακού τοπίου», συμπεραίνουν οι RSF. «Ομοίως, λίγοι επιχειρηματίες κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των μέσων ενημέρωσης, ενώ συμμετέχουν σε άλλους επιχειρηματικούς κλάδους με υψηλή ρύθμιση. Μερικοί από αυτούς έχουν στενούς δεσμούς με την πολιτική ελίτ της χώρας. Ως αποτέλεσμα, ο Τύπος είναι πολύ πολωμένος».

• Πολιτικό περιβάλλον

«Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος έχει υπό την επίβλεψή του τα δημόσια μέσα ενημέρωσης, πράγμα που θέτει σε κίνδυνο τη συντακτική τους ανεξαρτησία. Η ρυθμιστική αρχή για τη ραδιοτηλεόραση, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ), που κατηγορείται ότι είναι αργό και αναποτελεσματικό, δεν έχει αναμορφωθεί σημαντικά ούτε από την τρέχουσα ούτε από την προηγούμενη κυβέρνηση. Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ), την οποία εποπτεύει ο πρωθυπουργός, ενεπλάκη στην παρακολούθηση δημοσιογράφων, πολλοί από τους οποίους έγιναν στόχοι του spyware Predator».

• Νομικό πλαίσιο

«Παρά τις συνταγματικές εγγυήσεις, η ελευθερία του Τύπου έχει αμφισβητηθεί σε νομοθετικό επίπεδο. Νέοι νόμοι που ψηφίστηκαν από το Κοινοβούλιο, με σκοπό να παρέχουν καλύτερη προστασία στους πολίτες από την αυθαίρετη παρακολούθηση σε απάντηση στο σκάνδαλο των υποκλοπών Predatorgate, δεν ανταποκρίνονται στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Ένα νέο νομοσχέδιο για τα μέσα ενημέρωσης οδήγησε στη δημιουργία μιας αμφιλεγόμενης επιτροπής δεοντολογίας. Χωρίς αποδείξεις, ένας δημοσιογράφος καταδικάστηκε βάσει του ποινικού κώδικα για διάδοση ψευδών πληροφοριών, ενώ μια τροπολογία που ψηφίστηκε το 2023 αυξάνει τον κίνδυνο φυλάκισης δημοσιογράφων για συκοφαντική δυσφήμιση».

• Οικονομικό περιβάλλον

«Η οικονομική κρίση της τελευταίας δεκαετίας, σε συνδυασμό με τη συρρίκνωση του αναγνωστικού κοινού και της διαφημιστικής δαπάνης, απειλεί την μακροπρόθεσμη επιβίωση πολλών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Μένει να φανεί ποιος θα είναι ο αντίκτυπος της νέας νομοθεσίας που αποσκοπεί στην αύξηση της διαφάνειας της ιδιοκτησίας και της χρηματοδότησης των μέσων ενημέρωσης».

• Κοινωνικό/πολιτιστικό πλαίσιο

«Οι εγκαταστάσεις ορισμένων ΜΜΕ δέχονται τακτικές επιθέσεις από ακροαριστερούς και ακροδεξιούς, που τα βλέπουν ως ιδεολογικούς εχθρούς. Επιπλέον, οι γυναίκες δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν συχνά σεξισμό στον χώρο εργασίας».

• Ασφάλεια δημοσιογράφων

«Η αστυνομία καταφεύγει τακτικά στη βία και σε αυθαίρετες απαγορεύσεις για να εμποδίσει τη δημοσιογραφική κάλυψη των διαδηλώσεων και της προσφυγικής κρίσης στα ελληνικά νησιά. Οι δημοσιογράφοι έχουν πέσει θύματα σωματικών επιθέσεων κατά τη διάρκεια αθλητικών εκδηλώσεων και μπροστά από τα σπίτια τους. Παρά τις συλλήψεις που έγιναν τον Απρίλιο του 2023, η δολοφονία του αστυνομικού ρεπόρτερ Γιώργου Καραϊβάζ, ο οποίος δολοφονήθηκε το μεσημέρι μπροστά στο σπίτι του στην Αθήνα το 2021, δεν έχει ακόμη εξιχνιαστεί. Το περιορισμένο πεδίο δράσης της ομάδας εργασίας που έχει συγκροτηθεί για την προστασία των δημοσιογράφων την εμποδίζει να αντιμετωπίσει τη συστημική κρίση της ελληνικής δημοσιογραφίας».

Σύμφωνα με τον Πάβολ Σζάλαϊ, το 2023 αν μη τι άλλο χαρακτηρίστηκε από απραξία απέναντι σε συστημικά προβλήματα:

Την έλλειψη πολιτικής βούλησης για εξεύρεση συστημικών λύσεων, ακόμη και πολιτικές προσπάθειες να υπονομευτεί η ανεξαρτησία της έρευνας για το Predatorgate και θεσμών όπως η Ανεξάρτητη Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών ΑΔΑΕ.

Τη μη απονομή δικαιοσύνης για εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά δημοσιογράφων, τις διαδικασίες SLAPP (σε σχέση με το Predatorgate) και την υπόθεση του Ρομέν Σοβέ.

Τη συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης, την έλλειψη πλουραλισμού και την υπονόμευση της συντακτικής ανεξαρτησίας από τις παρεμβάσεις ιδιοκτητών με αντικρουόμενα συμφέροντα. (Ο οικονομικός κίνδυνος για την ελευθερία του Τύπου είναι «πολύ σοβαρός»).

Η κατάσταση στον υπόλοιπο κόσμο

Παγκοσμίως, ένας αυξανόμενος αριθμός κυβερνήσεων και πολιτικών αρχών δεν εκπληρώνουν τον ρόλο τους ως εγγυητές του καλύτερου δυνατού περιβάλλοντος για τη δημοσιογραφία και για το δικαίωμα του κοινού σε αξιόπιστες, ανεξάρτητες και διαφοροποιημένες ειδήσεις και πληροφορίες. Η οργάνωση RSF βλέπει μια ανησυχητική μείωση της υποστήριξης και του σεβασμού της αυτονομίας των μέσων ενημέρωσης και μια αύξηση της πίεσης από το κράτος ή άλλους πολιτικούς παράγοντες.

Image

«Στο μεταξύ ο πόλεμος στη Γάζα έχει χαρακτηριστεί από ρεκόρ παραβιάσεων κατά δημοσιογράφων και μέσων ενημέρωσης από τον Οκτώβριο του 2023. Περισσότεροι από 100 Παλαιστίνιοι δημοσιογράφοι έχουν σκοτωθεί από τις ισραηλινές δυνάμεις και τουλάχιστον 22 εν ώρα εργασίας», γράφουν οι RSF.

Εστιάζοντας στην Ανατολική Ευρώπη και την Κεντρική Ασία, οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα παρατηρούν ότι το ρωσικό κράτος συνεχίζει τη σταυροφορία του κατά της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, ενώ περισσότεροι από 1.500 δημοσιογράφοι έχουν διαφύγει στο εξωτερικό μετά την εισβολή στην Ουκρανία.

Στα δυτικά, παρά την υιοθέτηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση του πρώτου νόμου για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, του European Media Freedom Act, και το γεγονός ότι τρεις ευρωπαϊκές χώρες –η Νορβηγία, η Δανία και η Σουηδία– εξακολουθούν να βρίσκονται στην κορυφή του Δείκτη, οι πολιτικοί προσπαθούν να μειώσουν τον χώρο της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας.