Το «κομπόδεμα του Χριστού» και οι ταρίφες για τα εκκλησιαστικά μυστήρια

Ζευγάρι εδώ και χρόνια, ο Πέτρος και η Μαρία ευτύχησαν πριν λίγους μήνες να φέρουν στον κόσμο το πρώτο τους παιδί. Αναζητώντας εκκλησία για τη βάπτιση της μικρής τους, επέλεξαν μία των βορείων προαστίων, κοντά στο πατρικό του Πέτρου.

Όταν όμως επικοινώνησαν, ενημερώθηκαν πως θα χρειαζόταν να προπληρώσουν 150 ευρώ, στα οποία περιλαμβάνονταν τα χρήματα για τον νεωκόρο και τα φώτα.

Η όλη ιδέα της υποχρεωτικής προπληρωμής δεν άρεσε στο ζευγάρι. «Αλλά, οι νονοί μας έπεισαν και είπαμε πάμε, ας το κάνουμε γαργάρα», λέει η Μαρία στο inside story. Οπότε προχώρησαν. Ωστόσο, όταν λίγες ημέρες αργότερα οι ίδιοι οι νονοί επισκέφτηκαν τον ναό για τα διαδικαστικά, άκουσαν πως θα έπρεπε να πληρώσουν και οι δύο από 150 ευρώ έκαστος. Νονός και νονά μπήκαν στο αυτοκίνητο που είχαν σταθμεύσει δίπλα στο τζιπ του ιερέα και και αποχώρησαν ενοχλημένοι. Αργότερα μοιράστηκαν με το φιλικό τους ζευγάρι όσα είχαν συμβεί.

Το επόμενο πρωί, στο σπίτι του Πέτρου και της Μαρίας χτύπησε το τηλέφωνο. Στην άλλη γραμμή ήταν ο ιερέας. «Ακολούθησε μια εξοργιστική συζήτηση, στην οποία προσπαθούσε να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα καθώς έμαθε πως είχαμε μιλήσει με άλλους για όσα συνέβησαν», λέει η Μαρία. Μεταξύ άλλων, ο ιερέας παρουσίασε το επιχείρημα της ανάγκης αναστήλωσης του ναού λόγω παλαιότητας (το ζευγάρι του ζήτησε έγγραφο που να αποδεικνύει πού θα κατέληγαν τα χρήματα που θα δίνονταν, κάτι που ο ιερέας δεν παρουσίασε ποτέ) αλλά και το ακαταμάχητο: «Ξέρετε, είθισται όταν ο κόσμος έχει χαρά, να πληρώνει».

Το ζευγάρι τον ρώτησε ποιος ορίζει την “ταρίφα” για το μυστήριο. Στο άκουσμα της λέξης, ο παπάς δυσανασχέτησε. Όμως επικαλέστηκε το ενοριακό συμβούλιο και το διοικητικό συμβούλιο του ναού, εναλλάξ.

Η συζήτηση είχε φτάσει τη μία ώρα σε διάρκεια, όταν το ζευγάρι αγανακτισμένο υπενθύμισε πως ο Χριστός δεν είπε ποτέ κάτι σχετικά με αμοιβές των μυστηρίων. Η απάντηση του ιερέα ήταν αφοπλιστική. «Να ξέρετε», αποκρίθηκε, «ότι και ο Χριστός είχε το κομπόδεμά του».

Οι θρασείς και τα “μαύρα πρόβατα”

H εμπειρία της Μαρίας και του Πέτρου δεν είναι πρωτότυπη. Έχουν γίνει και στο παρελθόν αναφορές για τον τρόπο με τον οποίον οι ιερείς του συγκεκριμένου ναού εκμεταλλεύονται την προνομιακή του τοποθεσία, ζητώντας για παράδειγμα έως και 600 ευρώ για την τέλεση βάπτισης και γάμου την ίδια μέρα. Βέβαια, το να απαιτούνται από την πλευρά ενός ναού χρήματα για την τέλεση μυστηρίου, είναι πλέον περισσότερο κανόνας παρά εξαίρεση.

Image

Αυτό που συνήθως γίνεται είναι πως ο παπάς ζητά ευθέως κάποιο συγκεκριμένο ποσό από πριν, ή λίγα λεπτά πριν την τελετή λέει «από το τάδε πόσο και πάνω, δώστε όσα θέλετε». Σπανιότερα, ο πιστός καταβάλλει ελεύθερα το ποσό που θεωρεί “ενδεδειγμένο”.

Όταν τίθεται το συγκεκριμένο “λεπτό” ζήτημα, όλοι οι ιερείς δεν είναι ίδιοι. Μας έγιναν γνωστές τουλάχιστον δύο περιπτώσεις ιερέων της βορειοδυτικής Αττικής, που λειτουργούν συγκεκριμένα σε εκκλησίες του δήμου Περιστερίου, που όχι απλά δεν δέχονται οποιοδήποτε ποσό για την τέλεση κάποιου μυστηρίου, αλλά αντιδρούν με ιδιαίτερη ενόχληση αν ο πιστός επιμένει να τους δώσει κάποιο χαρτονόμισμα.

Οι ιερείς με τέτοια στάση αποτελούν όμως φωτεινή εξαίρεση, και όπως ο ένας εξ αυτών μας είπε, όταν εκφράζουν την αντίθεσή τους για τις πρακτικές των υπολοίπων βρίσκονται “στην απέξω”, μαύρα πρόβατα για τους συναδέλφους τους. Όπως άλλωστε συμβαίνει στον τόπο μας με τον καθένα που μπορεί, εκμεταλλευόμενος την θέση του, να κερδίσει χρήματα από τους άλλους, αλλά δεν το κάνει.

Η αναλγησία ορισμένων ιερέων, που αν δεν λάβουν τα χρήματα φτάνουν και στο σημείο να μην ξεκινήσουν το μυστήριο, γεμίζει ανησυχία υποψήφιους νονούς, κουμπάρους και γονείς. Το διαπιστώνουμε στις ερωτήσεις που σχεδόν με τρόμο, κάποιες φορές, εκφράζονται στα φόρα γονέων, ακόμη και ταξιδιωτικά, και στα αγανακτισμένα μηνύματα όσων ήδη την πάτησαν.

Ανυπάκουοι ιερείς

Ήταν Πρωτοχρονιά του 1999, όταν ο τότε Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος ζητούσε από τους ιερείς να μην απαιτούν αμοιβή από τους πιστούς για την τέλεση μυστηρίων.

Image

Εάν ο Χριστόδουλος εισακούστηκε παραμένει αβέβαιο, πάντως το 2016 η απόφαση ενός ναού της Κρήτης να αναρτήσει τιμοκατάλογο των μυστηρίων στην πόρτα της εκκλησίας, προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση της τοπικής πρωτοσυγκελίας.

Μιλώντας στο inside story, o Χρίστος Παπαδημητρίου μοιράστηκε την εμπειρία του από τον γάμο στον οποίο ήταν κουμπάρος. Πλησίασε τον ιερέα λίγο πριν αρχίσει το μυστήριο, θέλοντας να του αφήσει 100 ευρώ ως ενίσχυση για την εκκλησία. «Αυτά είναι μόνο;» ήταν η γεμάτη δυσαρέσκεια απόκριση του ιερέα. Πάνω στα νεύρα του, ο Παπαδημητρίου του άφησε 50 ευρώ ακόμη, αλλά όπως αποδείχθηκε αυτά δεν ήταν αρκετά. Ο παπάς θα έμενε μουτρωμένος καθ’ όλη τη διάρκεια του μυστηρίου.

Στην περίπτωση της κηδείας μιας 38χρονης γυναίκας από πολύ φτωχή οικογένεια, που πραγματοποιήθηκε ένα μεσημέρι του Αυγούστου με 42 βαθμούς, ο ιερέας ζήτησε 150 ευρώ για να ανοίξει το κλιματιστικό. Η οικογένεια αδυνατούσε να καταβάλει τα χρήματα, ο ιερέας παρέμενε ανένδοτος, ώσπου αναγκάστηκε να καταβάλει τα χρήματα το γραφείο τελετών.

Ένας μέσος όρος των τιμών που ισχύουν σήμερα στην Αττική, σύμφωνα με τα άτομα με τα οποία μιλήσαμε στα πλαίσια του ρεπορτάζ:

• Βάπτιση: 150 ευρώ (σε περίπτωση διδύμων επί 2)
• Γάμος: 150-250 ευρώ
• Κηδεία: 100-150 ευρώ
• Έξτρα χρήματα ανάλογα με τις απαιτήσεις φωτισμού, στολισμού, τον κλιματισμό και την πιθανότητα δεξίωσης

Αλλού, ζητήθηκαν έξτρα χρήματα για τη φωταγώγηση των πολυελαίων και όταν δεν δόθηκαν ο ιερέας κατέγραψε την οικογένεια ως “απόρους”, πραγματοποιώντας την τελετή με ελάχιστο φωτισμό. Σε μια άλλη περίπτωση, που η οικογένεια είχε την επιθυμία να πραγματοποιήσει την μνημόσυνο τελετή ένας δεσπότης, κατέβαλε 200 ευρώ στην τοπική Αρχιεπισκοπή προκειμένου να τον “κλείσει”, για τα οποία έλαβε και απόδειξη. Λίγα λεπτά πριν το μυστήριο, όμως, ο δεσπότης δήλωσε πως αν δεν του έδιναν και του ίδιου 300 ευρώ, δεν θα ξεκινούσε.

Τα επιχειρήματα που επιστρατεύονται είναι γνωστά: η αμοιβή του νεωκόρου και της καθαρίστριας, η ενίσχυση του φιλόπτωχου, τα έξοδα φωτός και ρεύματος, η ανάγκη αναστήλωσης ή ανακαίνισης του ναού. Συχνά, στους πιστούς παρέχεται και μια απόδειξη για τη συναλλαγή, η οποία πάντως δεν έχει φορολογική αξία.

Τι ισχύει, όμως, πραγματικά;

Μια τεράστια επιχείρηση

«Δυστυχώς, όλο αυτό είναι μια τεράστια επιχείρηση. Αφορολόγητη μεν, αλλά επιχείρηση. Και δεν απαρτίζεται από τους καλύτερους ανθρώπους». Έχοντας εργαστεί για 12 χρόνια σε αθηναϊκό γραφείο τελετών, η Νίκη Οικονόμου έχει ταξιδέψει για τις ανάγκες της δουλειάς της σε εκατοντάδες πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά της ηπειρωτικής Ελλάδας. «Όσα έχω δει αυτά τα χρόνια, είναι ο λόγος που πλέον υποστηρίζω πως αν θέλεις να πιστεύεις στο Χριστιανισμό, να έχεις μία πίστη, είναι κάτι πάρα πολύ καλό. Μακριά από την Εκκλησία, όμως».

Θέλοντας να καταλάβει τι ακριβώς ίσχυε με τα έξοδα και τις αμοιβές των μυστηρίων, καθώς ταξίδευε σε διαφορετικές περιοχές για τις κηδείες που αναλάμβανε το γραφείο, ξεκίνησε να συνομιλεί η ίδια με τους ιερείς και να θέτει σε εκείνους τα ερωτήματα που την απασχολούσαν. Σε ένα μικρό χωριό 100 κατοίκων της Ευρυτανίας, ένας ιερέας («ένας εκπληκτικά μορφωμένος και μέσα στην τεχνολογία άνθρωπος») έκατσε και συζήτησε μαζί της για αρκετές ώρες. Της εξήγησε πως οι ιερείς πληρώνονται από το δημόσιο και στον μισθό τους προβλέπεται η τέλεση των μυστηρίων, αλλά κάποια χρήματα μπορούν να δοθούν («καθαρά ως χαρτζιλίκι, γιατί και εκείνοι πληρώνονται») στο προσωπικό του ναού που θα βρεθεί στον ναό κάποιες ώρες εκτός του ωραρίου του.

Είναι γεγονός ότι παπάς και νεωκόρος πληρώνονται κανονικά από το δημόσιο. «Η κεντρική ιδέα ήταν πως κάποτε οι ιερείς ήταν άμισθοι, οπότε λάμβαναν κάποια χρήματα ή και ορισμένα προϊόντα για την τέλεση κάθε μυστηρίου. Στα χρόνια της κρίσης, όμως, είναι οι μόνοι που δεν πείνασαν», λέει στο inside story ο Γιάννης Κουτσολιάκος, ψάλτης σε εκκλησιαστικά μυστήρια της βόρειας Ελλάδας τα τελευταία 25 χρόνια.

Image

Στην πραγματικότητα, το ζήτημα της υπαγωγής της μισθοδοσίας των κληρικών στον κρατικό προϋπολογισμό είναι πολύ σύνθετο. Ακολουθεί ολόκληρη την πορεία διαμόρφωσης του ελληνικού κράτους, ήδη από τις Επαναστατικές Εθνοσυνελεύσεις του 1822 και 1829, φτάνοντας στα διαδοχικά διατάγματα παραχώρησης της εδαφικής περιουσίας της Εκκλησίας στο ελληνικό κράτος στα μέσα του περασμένου αιώνα, μέχρι τη μισθολογική εξομοίωση των κληρικών με τους δημοσίους υπαλλήλους το 1968.

Όσον αφορά τα έξοδα φωτισμού, κλιματισμού και τα σχετικά, δεν βρήκαμε πουθενά κάποιο έγγραφο που να αναφέρεται σε υποχρέωση των πιστών να τα καλύψουν οι ίδιοι.

Με όσα ακούσαμε τις ημέρες του ρεπορτάζ, και τις δεκάδες παρόμοιες ιστορίες που υπάρχουν αναρτημένες στο διαδίκτυο, μας γεννήθηκε μια απορία: καταγγελίες γίνονται στην Αρχιεπισκοπή; «Δεν πιστεύω πως γίνεται κάτι», μας λέει η κα Οικονόμου. «Εμάς στην εταιρεία, επειδή είμαστε στη δουλειά που είμαστε, δεν μας παίρνει να κάνουμε καταγγελία. Αλλά, όπου βλέπαμε οικογένεια που είχε τη διάθεση να προχωρήσει, τους λέγαμε ναι, μπορείτε».

«Δεν γίνονται καταγγελίες»

Περνάμε την πόρτα της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και οι εξαιρετικά φιλικοί υπάλληλοι του γραφείου Τύπου μας προσφέρουν μια αναπαυτική καρέκλα. Για τις περιοχές για τις οποίες υπάρχουν οι περισσότερες καταγγελίες, δηλαδή τα βόρεια και νότια προάστια, μας ενημερώνουν ότι θα πρέπει να απευθυνθούμε στις εκεί Αρχιεπισκοπές, καθώς πρόκειται για ένα ζήτημα που αποφασίζεται σε τοπικό επίπεδο και δεν υπάρχει ένα δεδομένο.

Για την Αρχιεπισκοπή Αθηνών, πάντως, μας διαβεβαίωσαν πως αυτό που ισχύει είναι το «ό,τι προαιρείσθε, και αν δεν προαιρείσθε κάτι και πάλι καλώς». Τηρείται αυτό από τους ναούς; «Ναι», μας λένε. Γι’ αυτό και η Αρχιεπισκοπή Αθηνών δεν έχει στα χέρια της κάποια καταγγελία, σημάδι πως οι ναοί ακολουθούν τη γραμμή που έχει οριστεί!

Image

Στη Μητρόπολη Κηφισίας, Αμαρουσίου και Ωρωπού μας απάντησαν πως «ταρίφα, γιατί φαντάζομαι την λέξη που σας είπαν, δεν υπάρχει». Διευκρινίστηκε όμως, πως ο κάθε ιερέας είναι νομικά υποχρεωμένος να τελέσει τα μυστήρια μόνο για τους πιστούς της δικής του ενορίας. «Εάν, όμως, ο άλλος φεύγει για τους δικούς του λόγους από τη Σαλαμίνα ή ακόμη και τα Κύθηρα και έρχεται να κάνει το μυστήριο στην Κηφισιά, την Εκάλη, την Πολιτεία, τότε θα πληρώσει. Να καθόταν στην περιοχή του να το κάνει δωρεάν. Όπου και πάλι, το να δώσει ας πούμε 100 ευρώ για τη βάπτιση και 150 για το γάμο, όταν χαλάει τόσα λεφτά για το γλέντι και το τραπέζι, δεν είναι τίποτα». Από την Μητρόπολη Γλυφάδας ενημερωθήκαμε πως θα μας καλούσαν εκείνοι για να μας απαντήσουν, αλλά αυτό δεν έγινε έως και τη στιγμή της δημοσίευσης του ρεπορτάζ.

Ούτε η κρίση πάντως φαίνεται να επηρέασε τη συγκεκριμένη πρακτική. «Αν έχει αλλάξει κάτι είναι ότι οι πιστοί είναι πλέον πιο υποψιασμένοι και κάποιοι, έχουν δεν έχουν λεφτά, δεν δέχονται αμάσητο ό,τι τους πούνε», λέει η κα Οικονόμου. «Όμως πολλοί», συμπληρώνει, «εξακολουθούν να τρέφουν φόβο, όχι σεβασμό για τους ιερείς. Τους παπάδες δεν ξέρω γιατί, αλλά όλοι τους φοβούνται, δεν είναι φυσιολογικό αυτό».

Το γεγονός πως το σύνολο των ατόμων που μας μίλησαν για το ρεπορτάζ αυτό ένιωθε μεν την ανάγκη να μοιραστεί την εμπειρία του, αλλά θέλησε να παραμείνει υπό καθεστώς ανωνυμίας, γιατί “ποτέ δεν ξέρεις”, ίσως επιβεβαιώνει την κα Οικονόμου.