Πόλεμος στη Γάζα: Τα εντάλματα του ΔΠΔ, τα γεγονότα, οι εικασίες κι η συνέχεια

Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπένγιαμιν Νετανιάχου είναι ο πρώτος δημοκρατικά εκλεγμένος ηγέτης δυτικού κράτους που κατηγορείται από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ) για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Εάν επιχειρήσει να ταξιδέψει σε οποιαδήποτε από τις περισσότερες από 120 χώρες-μέλη του ΔΠΔ, οι αρχές είναι υποχρεωμένες να τον συλλάβουν.

Ο Νετανιάχου και ο πρώην υπουργός Άμυνας Γιοάβ Γκαλάντ κατηγορούνται για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, που διαπράχθηκαν τουλάχιστον από τις 8 Οκτωβρίου 2023 έως τουλάχιστον τις 20 Μαΐου 2024, την ημέρα που η Εισαγγελία κατέθεσε τις αιτήσεις για τα εντάλματα σύλληψης. Κατηγορούμενος για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας είναι και ο αρχηγός των ταξιαρχιών Αλ Κασάμ, της Χαμάς, Μοχάμεντ Ντέιφ.

Image

Είναι απίθανο ότι ο Νετανιάχου ή ο Γκαλάντ θα βρεθούν στη Χάγη για να δικαστούν. Όχι στο άμεσο μέλλον, τουλάχιστον. Από εδώ και στο εξής, οι δυο πολιτικοί θα είναι φυγάδες από τη διεθνή δικαιοσύνη. Όσο για τον Μοχάμεντ Ντέιφ, σύμφωνα με το Ισραήλ είναι νεκρός ήδη από τον περασμένο Ιούλιο. Τα εντάλματα, ωστόσο, δεν έχουν μόνο συμβολική αξία.

Ο θόρυβος που έχει προκληθεί, οι κατηγορίες για υποκρισία, μεροληψία κι επιλεκτική ευαισθησία υπογραμμίζουν την ένταση και την πόλωση που προκαλεί η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή σε ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα. Οι αντιδράσεις, ή η απρόσμενη σιωπή, από διαφορετικές πλευρές, ίσως προϊδεάζουν ως προς τη συνέχεια τους επόμενους μήνες – ή και χρόνια.

Στο μεταξύ, το Ισραήλ συνεχίζει τον πόλεμο στη Γάζα ενώ καταγγέλλεται ότι έχει επιβραδύνει δραματικά τη ροή της ανθρωπιστικής βοήθειας που οι άμαχοι έχουν απελπιστικά ανάγκη. Σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας της Χαμάς στη Γάζα, περισσότεροι από 42.000 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους και περίπου 2 εκατομμύρια είναι οι εσωτερικά εκτοπισμένοι. Μεγάλο μέρος του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης και των υποδομών του θύλακα έχει καταστραφεί. Η Χαμάς συνεχίζει να κρατά ομήρους και να χρησιμοποιεί κτίρια όπου βρίσκονται άμαχοι για να κρύψει τις στρατιωτικές υποδομές της.

Ποιες είναι οι κατηγορίες

Στις 21 Νοεμβρίου, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξέδωσε εντάλματα σύλληψης εναντίον του Νετανιάχου και του Γκαλάντ. Τρεις δικαστές του προδικαστικού τμήματος του ΔΠΔ αποφάσισαν, ομόφωνα, ότι υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες πως ο Μπένγιαμιν Νετανιάχου και ο Γιοάβ Γκαλάντ φέρουν έκαστος ποινική ευθύνη για τη χρήση της λιμοκτονίας ως μεθόδου πολέμου (έγκλημα πολέμου) και τα εγκλήματα της δολοφονίας αμάχων, της δίωξης και άλλων απάνθρωπων πράξεων (εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας).

Στο μεταξύ, είναι πιθανό ότι οι έρευνες του ΔΠΔ αφορούν και άλλους υπόπτους, τόσο εντός των ισραηλινών ένοπλων δυνάμεων όσο και μεταξύ των ισραηλινών κυβερνητικών στελεχών ή των στελεχών της Χαμάς. «Μπορεί να υπάρχουν και άλλα εντάλματα σύλληψης που είναι μυστικά για την ώρα. Αυτό γίνεται συνήθως σε πολιτικά ευαίσθητες υποθέσεις, προκειμένου να μην τεθεί σε κίνδυνο η έρευνα του εισαγγελέα. Φυσικά, κάποια στιγμή τα εντάλματα θα αποσφραγιστούν, όπως λέμε», σημειώνει η Ολυμπία Μπέκου, πρόεδρος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Νότιγχαμ, όπου διδάσκει Διεθνές Ποινικό Δίκαιο, και συνεργάζεται συχνά με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης.

Τον περασμένο Μάιο, ο επικεφαλής Εισαγγελέας του ΔΠΔ Καρίμ Χαν είχε ζητήσει να εκδοθούν εντάλματα σύλληψης για τους δύο Ισραηλινούς πολιτικούς και για τρεις κορυφαίους αξιωματούχους της Χαμάς – τον αρχηγό της πολιτικής πτέρυγας της οργάνωσης Ισμαήλ Χανίγια, τον στρατιωτικό ηγέτη της Γιαχία Σινουάρ και τον Μοχάμεντ Ντέιφ. Ο Χανίγια και ο Σινουάρ είναι στο μεταξύ νεκροί. Νεκρός είναι μάλλον και ο Ντέιφ. Ωστόσο από τη στιγμή που αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί με απόλυτη βεβαιότητα, το ΔΠΔ εκδίδει το ένταλμα εναντίον του.

Τα εντάλματα του ΔΠΔ για τον Νετανιάχου και τον Γκαλάντ επικεντρώθηκαν σε μεγάλο βαθμό στο έγκλημα της λιμοκτονίας, λέγοντας ότι υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες ότι οι δύο αξιωματούχοι «στερούσαν σκόπιμα και εν γνώσει τους από τον άμαχο πληθυσμό στη Γάζα αντικείμενα απαραίτητα για την επιβίωσή του, συμπεριλαμβανομένων των τροφίμων, του νερού, των φαρμάκων και των ιατρικών προμηθειών, καθώς και των καυσίμων και του ηλεκτρισμού» κατά τη διάρκεια μιας περιόδου έξι μηνών που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2023. Συνολικά οι δυο Ισραηλινοί πολιτικοί είναι κατηγορούμενοι για δύο εγκλήματα πολέμου και τρία εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Οι κατηγορίες εναντίον του Νετανιάχου και του Γκαλάντ αφορούν στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας. Οι κατηγορίες εναντίον του Ντέιφ αφορούν την εισβολή και τα εγκλήματα της 7ης Οκτωβρίου 2023, όταν Παλαιστίνιοι μαχητές της Χαμάς σκότωσαν 1.200 ανθρώπους στο Ισραήλ και πήραν ομήρους άλλους 250.

Τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας για τα οποία κατηγορείται ο Ντέιφ είναι η ανθρωποκτονία από πρόθεση, η εξόντωση, τα βασανιστήρια, ο βιασμός και άλλες μορφές σεξουαλικής βίας. Τα εγκλήματα πολέμου είναι η ανθρωποκτονία από πρόθεση, η απάνθρωπη μεταχείριση, τα βασανιστήρια, η σύλληψη ομήρων, οι προσβολές κατά της προσωπικής αξιοπρέπειας, ο βιασμός και άλλες μορφές σεξουαλικής βίας.

Πολλές φορές οι εισαγγελίες και οι καταδικαστικές αποφάσεις φέρνουν ορισμένες πράξεις εναλλακτικά υπό τη μορφή και των δύο εγκλημάτων, είτε ως εγκλήματα πολέμου είτε ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. «Τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, αποτελούν μέρος ευρείας και συστηματικής επίθεσης κατά αμάχου πληθυσμού. Αυτή είναι η διαφορά τους από τα εγκλήματα πολέμου, τα οποία αφορούν σημαντικές παραβιάσεις του δικαίου των ενόπλων συρράξεων, και εκεί έγκειται η ηθική απαξία των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας», εξηγεί ο Σταύρος Πανταζόπουλος, διδάσκων στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ, κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι.

Η αντίδραση του Ισραήλ

Η αντίδραση της ισραηλινής κυβέρνησης ήταν άμεση. Με ανακοίνωσή του, το γραφείο του πρωθυπουργού κατήγγειλε τις κατηγορίες ως παράλογες, έκανε λόγο για αντισημιτισμό και κατηγόρησε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για πολιτική μεροληψία και διακρίσεις. Ο ίδιος ο Νετανιάχου δήλωσε ότι δεν υπάρχει πιο δίκαιος πόλεμος μετά τη δολοφονική επίθεση της τρομοκρατικής οργάνωσης της Χαμάς, που διέπραξε τη μεγαλύτερη σφαγή κατά του εβραϊκού λαού μετά το Ολοκαύτωμα.

Και ο Πρόεδρος της χώρας Ισαάκ Χέρτσογκ, σε ανάρτησή του στο X έκανε λόγο για «μια σκοτεινή μέρα για τη δικαιοσύνη. Μια σκοτεινή μέρα για την ανθρωπότητα», προσθέτοντας ότι «η απόφαση διάλεξε την πλευρά του τρόμου και του κακού σε βάρος της δημοκρατίας και της ελευθερίας, μετατρέποντας το ίδιο το σύστημα της δικαιοσύνης σε ανθρώπινη ασπίδα για τα εγκλήματα της Χαμάς κατά της ανθρωπότητας». 

Στο μεταξύ, ο ακροδεξιός υπουργός Εθνικής Ασφαλείας Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ κατήγγειλε το ΔΠΔ ως «αντισημιτικό από την αρχή ως το τέλος». Την απόφαση του ΔΠΔ καταδίκασαν, επίσης, τα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Οι ΗΠΑ απέρριψαν τις αποφάσεις του προδικαστικού τμήματος του ΔΠΔ και δήλωσαν ότι στηρίζουν το δικαίωμα του Ισραήλ στην άμυνα, κάτι που ήταν αναμενόμενο εφόσον είχαν εκφράσει τη θέση τους ήδη από τον περασμένο Μάιο. Σε ανακοίνωση του Λευκού Οίκου της 21ης Νοεμβρίου, διατυπώνεται η άποψη πως η διαδικασία που ακολούθησε το ΔΠΔ είναι εσφαλμένη, ότι δεν έχει δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη περίπτωση, ενώ ανακοινώνει ότι σε συνεργασία με το Ισραήλ «συζητάμε τα επόμενα βήματα».

Τον Μάιο, όταν ο Καρίμ Χαν ανακοίνωσε ότι ζητούσε τα εντάλματα σύλληψης εναντίον των πέντε αντρών, ο Πρόεδρος Τζο Μπάιντεν είχε δηλώσει: «Ό,τι κι αν υπονοεί ο εισαγγελέας, δεν υπάρχει αναλογία –καμία– ανάμεσα στο Ισραήλ και την Χαμάς. Θα είμαστε πάντα στο πλευρό του Ισραήλ ενάντια στις απειλές κατά της ασφάλειάς του». Οι ΗΠΑ, στο μεταξύ, δεν έχουν υπογράψει το Καταστατικό της Ρώμης, άρα δεν δεσμεύονται από τις αποφάσεις του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία στη Γάζα

Την ίδια μέρα που εκδόθηκαν τα εντάλματα σύλληψης, το ΔΠΔ εξέδωσε απόφαση με την οποίαν απέρριψε την ένσταση που είχε καταθέσει το Ισραήλ, με τον ισχυρισμό ότι το Δικαστήριο της Χάγης δεν είχε δικαιοδοσία στη Γάζα. Η ένσταση απορρίφθηκε, αφενός επειδή το ΔΠΔ αποφάνθηκε ότι η δικαιοδοσία του βασίζεται στην εδαφική δικαιοδοσία της Παλαιστίνης, που αποτελεί κράτος-μέλος του ΔΠΔ κι αφετέρου επειδή είχε κατατεθεί πριν εκδοθούν τα εντάλματα – οπότε το Ισραήλ θα επανέλθει. Ωστόσο, θεωρείται αρκετά πιθανό ότι και πάλι θα απορριφθεί.

Το ΔΠΔ έχει δικαιοδοσία στη Γάζα, διότι η Παλαιστίνη είναι κράτος-μέλος του. Και η συγκεκριμένη έρευνα θεωρείται πως αποτελεί συνέχεια της έρευνας για ενδεχόμενη πράξη διεθνών εγκλημάτων στη Γάζα, που είχε ξεκινήσει η προηγούμενη Εισαγγελέας του ΔΠΔ, Φατού Μπενσουντά, το 2021. Μάλιστα, αφορούσε μια περίοδο που ξεκινούσε από το 2014.

Image

Εφόσον όμως η Παλαιστίνη δεν είναι κράτος, πώς μπορεί να είναι κράτος-μέλος του ΔΠΔ;

Το 2012, η Παλαιστίνη αναγνωρίστηκε από τον ΟΗΕ ως κράτος-παρατηρητής. Αυτή η ιστορική απόφαση άνοιξε τον δρόμο για να συμβάλλεται στη συνέχεια σε διεθνείς συμβάσεις. «Μία από αυτές είναι και το Καταστατικό της Ρώμης. Οπότε για τους σκοπούς του Καταστατικού του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, η Παλαιστίνη θεωρείται κράτος. Το εάν είναι και κράτος υπό το διεθνές δίκαιο είναι αδιάφορο για τους σκοπούς μας, δηλαδή την οριοθέτηση της εδαφικής δικαιοδοσίας του ΔΠΔ», λέει ο Πανταζόπουλος.

Θα έπρεπε η Χάγη να περιμένει να διερευνήσει πρώτα το Ισραήλ τα εγκλήματα πολέμου;

Τον περασμένο Μάιο, όταν ο Καρίμ Χαν ανακοίνωσε ότι κινεί τις διαδικασίες προκειμένου να εκδοθούν τα εντάλματα σύλληψης, ο εκπρόσωπος του ισραηλινού υπουργείου Εξωτερικών είχε διαμαρτυρηθεί ότι το Ισραήλ είναι μια δημοκρατική χώρα με ανεξάρτητη δικαιοσύνη, που είναι σε θέση να διερευνήσει καταγγελίες για εγκλήματα πολέμου στα εθνικά του δικαστήρια.

Σε δεύτερο υπόμνημα που είχε υποβάλει τον Σεπτέμβριο, το Ισραήλ κατηγορούσε τον Εισαγγελέα του ΔΠΔ ότι παραβίασε το Καταστατικό του Δικαστηρίου και την αρχή της συμπληρωματικότητας. Το επιχείρημα ήταν ότι προτού προχωρήσει στη διαδικασία, έπρεπε να είχε δώσει στο Ισραήλ την ευκαιρία να ασκήσει το δικαίωμά του να διερευνήσει το ίδιο τους ισχυρισμούς που πρόβαλλε ο Εισαγγελέας.

Το Καταστατικό της Ρώμης του ΔΠΔ ορίζει ότι ο εισαγγελέας που ξεκινά νέα έρευνα υποχρεούται να επικοινωνήσει με τη χώρα, υπήκοοι της οποίας είναι αντικείμενα έρευνας, και να την ενημερώσει για το περιεχόμενο των ερευνών. Το εν λόγω κράτος έχει στη συνέχεια τη δυνατότητα να απαντήσει στο ΔΠΔ εντός ενός μηνός και να δείξει στο δικαστήριο ότι ερευνά τα ίδια ζητήματα από μόνο του, οπότε η έρευνα του εισαγγελέα αναστέλλεται.

Image

«Εάν τα εθνικά δικαστήρια δεν έχουν την ικανότητα ή δεν δείχνουν την προθυμία να κινήσουν τις διαδικασίες, τότε επανέρχεται το ΔΠΔ», εξηγεί ο Πανταζόπουλος. «Εάν το κράτος έχει επιληφθεί, το ΔΠΔ θα αφήσει τη διαδικασία να εξελιχθεί εντός των εθνικών εισαγγελικών και δικαστικών αρχών, αλλά μεριμνά ώστε να διασφαλιστεί ότι η διαδικασία δεν αποτελεί τυπικότητα και ότι τηρούνται αυστηρά πρότυπα σεβασμού των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων και οι εγγυήσεις δίκαιης δίκης».

«Ένα ζήτημα που τέθηκε με το Ισραήλ είναι ότι το 2021 είχε ειδοποιηθεί από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ότι θα ξεκινούσε η διερεύνηση πιθανών εγκλημάτων και του είχε δοθεί ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα για να απαντήσει ως κράτος και να ενημερώσει εάν τα συγκεκριμένα περιστατικά διερευνώνται από τις δικαστικές αρχές του Ισραήλ, ώστε στον βαθμό που υπάρχει ταυτότητα πράξεων, να προηγηθούν», σχολιάζει ο Πανταζόπουλος. Το Ισραήλ δεν το έκανε ποτέ αυτό. Έχασε τη συγκεκριμένη προθεσμία, όπως αναφέρει η απόφαση του ΔΠΔ που απορρίπτει και αυτή τη δεύτερη ένσταση.

Αυτή την ένσταση κατά της διαδικασίας το Ισραήλ μπορεί να την επαναφέρει και σε μεταγενέστερο στάδιο, κάτι που το προδικαστικό τμήμα του ΔΠΔ δήλωσε ρητώς. Πάντως, το Ισραήλ δεν έχει έως και σήμερα κινήσει τέτοια διαδικασία στα εθνικά δικαστήρια, για να διερευνηθεί η ενδεχόμενη τέλεση των συγκεκριμένων εγκλημάτων πολέμου και των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας για τα οποία κατηγορούνται ο Νετανιάχου και ο Γκαλάντ.

Μιλώντας στην ισραηλινή εφημερίδα Haaretz, ο διευθυντής του Κέντρου για την Ασφάλεια και τη Δημοκρατία στο Ινστιτούτο Δημοκρατίας του Ισραήλ, Εράν Σαμίρ-Μπόρερ είπε ότι η απόφαση του ΔΠΔ είναι «εξοργιστική από πολλές απόψεις, αλλά η συμπεριφορά του [ισραηλινού] κράτους συνέβαλε στην απόφαση». Σύμφωνα με τον Σαμίρ-Μπόρερ, εάν μετά τον Μάιο είχε δημιουργηθεί ένας αποτελεσματικός μηχανισμός διερεύνησης των περιστατικών, μπορεί ο Καρίμ Χαν να είχε αποσύρει το αίτημά του για έκδοση των ενταλμάτων σύλληψης.

Image

Εάν τώρα ξεκινήσει αυτή η διαδικασία από έναν εισαγγελέα στο Ισραήλ, θα σταματήσει η διαδικασία στο Διεθνές Δικαστήριο; Όχι απαραίτητα. Αλλά θα μπορούσε να συμβεί ό,τι συνέβη με την περίπτωση των εγκλημάτων πολέμου κι εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας που διερευνώνται στην Κολομβία, λέει ο Πανταζόπουλος. «Η Κολομβία έδειξε ότι είναι πρόθυμη και ικανή να διερευνήσει τις καταγγελίες εναντίον των υπόπτων για τα φερόμενα εγκλήματα, οπότε το ΔΠΔ έχει αφήσει την υπόθεση στα εθνικά τους δικαστήρια και στο Ειδικό Δικαστήριο για την Ειρήνη (JEP). Στον βαθμό που η ποινική έρευνα ή δίωξη πραγματοποιείται ανεξάρτητα, αμερόληπτα και αποτελεσματικά από τις αρμόδιες αρχές, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο αναλαμβάνει ρόλο παρατηρητή, κάθεται στο παρασκήνιο».

Εξισώνεται μια δημοκρατική κυβέρνηση με μια τρομοκρατική οργάνωση;

Πρώτα απ’ όλα το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν δικάζει ούτε χώρες, ούτε κυβερνήσεις – δικάζει μόνο άτομα. Το διεθνές δίκαιο έχει ως προτεραιότητα την προστασία των αμάχων, οι οποίοι δικαιούνται προστασία άσχετα από το αν ο επιτιθέμενος είναι ένας στρατός δημοκρατικής χώρας ή μια τρομοκρατική οργάνωση.

«Το αν είναι κάποιος ηγέτης δημοκρατικού κράτους ή όχι, είναι τελείως αδιάφορο για το ΔΠΔ. Έχει να κάνει με το τι αποδεικτικό υλικό έχεις για τα φερόμενα εγκλήματα. Επιπλέον, κανένα δικαστήριο δεν χρειάζεται να τηρεί κάποιου τύπου συμμετρία μεταξύ των κατηγορουμένων. Οι αποδείξεις δείχνουν τον δρόμο στη δικαιοσύνη», επισημαίνει η Ολυμπία Μπέκου. «Η διεθνής ποινική δικαιοσύνη λειτουργεί στη βάση των αποδεικτικών στοιχείων, στη βάση της αρχής της ενοχής που μπορεί να οδηγήσει στον καταλογισμό ατομικής ποινικής ευθύνης. Εάν διέπραξες το έγκλημα, θα κινηθεί η ποινική διαδικασία», λέει και ο Σταύρος Πανταζόπουλος.

Οι κατηγορίες περί αντισημιτισμού

«Είναι υπόψη μου αυτοί οι ισχυρισμοί, αλλά δεν συμφωνώ. Πρώτα απ’ όλα, στο 1o προδικαστικό τμήμα όπου η απόφαση ήταν ομόφωνη, συμμετείχαν τρεις δικαστές οι οποίοι έβγαλαν μια άρτια αιτιολογημένη απόφαση, βασιζόμενη στο αποδεικτικό υλικό που εξέτασαν προκειμένου να προχωρήσουν στην έκδοση των ενταλμάτων σύλληψης», λέει η Μπέκου. Ούτε ο Πανταζόπουλος βρίσκει να υπάρχει οποιοδήποτε στοιχείο που να δικαιολογεί τις καταγγελίες περί αντισημιτισμού. «Όχι, δεν προκύπτει από αυτά που βλέπουμε», λέει.

Ο Καρίμ Χαν ήξερε ότι το θέμα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο και πολιτικά επικίνδυνο. Γι’ αυτό προφανώς έκανε μια κίνηση που θα τον βοηθούσε να αποκρούσει κατηγορίες περί μεροληψίας. Ζήτησε από έξι υψηλού κύρους νομικούς, που ειδικεύονται στο διεθνές ποινικό δίκαιο, να εξετάσουν τα αποδεικτικά στοιχεία που είχε συγκεντρώσει το γραφείο του και να εκτιμήσουν εάν προκύπτουν βάσιμες υπόνοιες ότι έχουν διαπραχθεί από τα συγκεκριμένα πρόσωπα εγκλήματα πολέμου κι εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Την ημέρα που ανακοίνωσε την απόφασή του να ζητήσει τα εντάλματα, έδωσε στη δημοσιότητα και την απόφαση των έξι ειδικών, οι οποίοι είχαν ομόφωνα στηρίξει την απόφασή του. Ανάμεσα στους έξι, οι οποίοι έγραψαν επιπλέον επιστολή στους Financial Times, ήταν και ο διακεκριμένος 94χρονος Θίοντορ Μέρον, επιζών του Ολοκαυτώματος, πρώην δικαστής και πρόεδρος του ΔΠΔ για την πρώην Γιουγκοσλαβία και του μηχανισμού για τα ΔΠΔ, αλλά και η Ελίζαμπεθ Βίλμσχερστ. «Έχει τεράστιο κύρος στη Βρετανία, ήταν η αναπληρώτρια νομική σύμβουλος βρετανικού υπουργείου Εξωτερικών, επί Μπλερ. Υποστήριξε ότι δεν υπήρχε νομική βάση για την προσφυγή στον πόλεμο του Ιράκ το 2003, την αγνόησαν οπότε εκείνη παραιτήθηκε», λέει η Μπέκου.

Image

Image

Όσο για το ερώτημα που από διάφορες πλευρές τίθεται, «γιατί δεν έχει στραφεί το ΔΠΔ εναντίον του Μπασάρ αλ Άσαντ, τόσα χρόνια, και ασχολείται τώρα με τον Νετανιάχου», η απάντηση είναι απλή. Η Συρία δεν είναι κράτος-μέλος του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, άρα το ΔΠΔ δεν έχει δικαιοδοσία στο έδαφός της. «Για να γίνει αυτό, να αποκτήσει δικαιοδοσία, θα έπρεπε το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών με δεσμευτική απόφασή του να στείλει την κατάσταση στη Συρία στο ΔΠΔ. Η Γαλλία το έχει προσπαθήσει επανειλημμένα, αλλά το μπλοκάρουν η Κίνα και η Ρωσία, κάνοντας χρήση του βέτο που έχουν ως μόνιμα μέλη του ΣΑ», εξηγεί η Μπέκου.

Το δικαίωμα στην άμυνα

Ένα άλλο επιχείρημα κατά της απόφασης του ΔΠΔ που χρησιμοποιούν, εκτός από το Ισραήλ, οι ΗΠΑ, αλλά ακόμη και ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη, είναι ότι αμφισβητεί το δικαίωμα του Ισραήλ στην άμυνα. Κανείς δεν αμφισβητεί το δικαίωμα του Ισραήλ στην άμυνα, μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, επιμένει η Μπέκου. «Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν δικάζει το κράτος του Ισραήλ. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εστιάζει μόνο στην ατομική ποινική ευθύνη. Παραπέμπει σε δίκη τον πρωθυπουργό και τον πρώην υπουργό Εξωτερικών ως συνυπεύθυνους για το έγκλημα πολέμου της πείνας ως μεθόδου πολέμου σε διεθνή ένοπλη σύρραξη και τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας της δολοφονίας, της δίωξης και άλλων απάνθρωπων πράξεων που φαίνεται να διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια στρατιωτικών ενεργειών στη Γάζα. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι το προδικαστικό τμήμα αποφάσισε ότι δεν πληρούνται όλα τα στοιχεία για το έγκλημα της εξόντωσης και αρνήθηκε να συμπεριλάβει και αυτήν την κατηγορία στο ένταλμα σύλληψης», παρατηρεί.

Image

«Υπό το διεθνές δίκαιο, μία από τις δύο γενικώς αποδεκτές νομικές βάσεις για να ασκήσεις βία είναι το δικαίωμα στη νόμιμη άμυνα. Είναι ένα δεύτερο ζήτημα πώς θα ασκήσεις αυτή τη βία άπαξ και έχει ενεργοποιηθεί νόμιμα το δικαίωμά σου. Δηλαδή το πώς συμπεριφέρεσαι σε κατάσταση ενόπλου συγκρούσεως», προσθέτει ο Πανταζόπουλος, «όπου έχεις την υποχρέωση να διαχωρίζεις ανάμεσα στους στρατιωτικούς στόχους και στους αμάχους, καθώς μόνο οι πρώτοι αποτελούν νόμιμους στόχους υπό το δίκαιο των ενόπλων συγκρούσεων».

Μιλώντας στο BBC λίγες ημέρες πριν εκδοθούν τα εντάλματα σύλληψης, το ίδιο είχε εξηγήσει και ο διακεκριμένος νομικός και συγγραφέας Φίλιπ Σαντς, καθηγητής στο UCL του Λονδίνου, όπου διευθύνει και το Κέντρο για τα Διεθνή Δικαστήρια. Το δικαίωμα στη νόμιμη άμυνα «δεν σου επιτρέπει να χρησιμοποιείς την λιμοκτονία ως όπλο πολέμου. Δεν σου επιτρέπει να απελάσεις ή να εκτοπίσεις με τη βία μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Έτσι είναι αδύνατο να δει κανείς τι συμβαίνει τώρα στη Γάζα, όπως είναι αδύνατο να δει τι συνέβη στις 7 Οκτωβρίου, και να μην διαπιστώνει ότι τα εγκλήματα κραυγάζουν», είπε ο Σαντς.

Το ένταλμα κατά του Μοχάμεντ Ντέιφ

Το ένταλμα κατά του Μοχάμεντ Ντέιφ έχει πάρει πολύ μικρότερη δημοσιότητα, αναπόφευκτα. Ωστόσο τα εγκλήματα για τα οποία ο εισαγγελέας του ΔΠΔ κατηγορεί τον Μοχάμεντ Ντέιφ –και για τα οποία θα κατηγορούνταν μαζί του ο Ισμαήλ Χανίγια και ο Γιαχία Σινουάρ– είναι ένας τρόπος για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο να δηλώσει πολύ ξεκάθαρα ότι τα εγκλήματα των στελεχών της Χαμάς εμπίπτουν στην αρμοδιότητά του, ότι παρακολουθεί τη δράση της τρομοκρατικής οργάνωσης. Και ότι αναγνωρίζει πως η εισβολή της 7ης Οκτωβρίου ήταν μια ευρεία, συστηματική επίθεση εναντίον αμάχων.

Οι νεκροί μεν δεν λογοδοτούν, αλλά υπάρχουν και άλλα στελέχη της Χαμάς που είναι εν ζωή. Η έρευνα του ΔΠΔ, που ξεκίνησε τον περασμένο Μάιο και αφορά την περίοδο που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2023, δεν έχει παγώσει στον χρόνο. Συνεχίζεται, καθώς η Εισαγγελία εξακολουθεί να ερευνά τα εγκλήματα που διαπράττονται όσο η σύγκρουση συνεχίζεται. Είναι εξαιρετικά πιθανό να εκδοθούν κι άλλα εντάλματα σύλληψης. Και τα εντάλματα σύλληψης του ΔΠΔ δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Εξακολουθούν να ισχύουν ακόμη και μετά το τέλος μιας ένοπλης σύγκρουσης.

Image

Τον περασμένο Μάιο, όταν ο Καρίμ Χαν είπε ότι θα ζητήσει εντάλματα σύλληψης για τα τρία ηγετικά στελέχη της Χαμάς, η οργάνωση εξέδωσε μια ανακοίνωση στην οποία δήλωνε πως «καταδικάζει σθεναρά τις προσπάθειες του εισαγγελέα του ΔΠΔ να εξισώσει τα θύματα με τους επιτιθέμενους, εκδίδοντας εντάλματα σύλληψης κατά ορισμένων ηγετών της παλαιστινιακής αντίστασης χωρίς νομική βάση».

Στις 21 Νοεμβρίου, η Χαμάς υποδέχτηκε με ικανοποίηση τα εντάλματα σύλληψης κατά του Νετανιάχου και του Γκάλαντ, αλλά στην ανακοίνωση που εξέδωσε δεν έκανε καμιά απολύτως αναφορά στο ένταλμα κατά του Μοχάμεντ Ντέιφ – σαν να μην υπήρχε.

Φυγάδες από το διεθνές δίκαιο

Η απόφαση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου μπορεί να είναι η πιο δραματική νομική εξέλιξη στην ιστορία του Ισραήλ, όπως είπε μιλώντας στο CNN ο Ελιάβ Λίμπλιχ, ένας από τους γνωστότερους Ισραηλινούς νομικούς που ειδικεύεται στο διεθνές ποινικό δίκαιο. Η αυτονόητη επίπτωση είναι πως ορισμένοι από τους στενότερους συμμάχους του Ισραήλ –για παράδειγμα τα κράτη της ΕΕ, η Βρετανία, ο Καναδάς– έχουν πλέον τη νομική υποχρέωση να συλλάβουν τους δυο Ισραηλινούς πολιτικούς εάν βρεθούν στο έδαφός τους. 

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν έχει δική του αστυνομική δύναμη, αλλά εξαρτάται από τη συνεργασία των αρχών στα κράτη-μέλη. Πόσοι θα ήταν διατεθειμένοι να συλλάβουν και να στείλουν στη Χάγη έναν δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό; Θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να το αποφύγουν, γιατί θα σημαίνει ότι δεν σέβονται το διεθνές δίκαιο. Ο επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Γιόζεπ Μπορέλ, δήλωσε ότι «δεν πρόκειται για πολιτική απόφαση. Είναι απόφαση ενός δικαστηρίου, ενός διεθνούς δικαστηρίου. Και η απόφαση του δικαστηρίου πρέπει να γίνεται σεβαστή και να εφαρμόζεται».

Η Γερμανία, που λόγω της ιστορικής ευθύνης της απέναντι στο Ισραήλ είχε από την πρώτη στιγμή εκφράσει την έντονη διαφωνία της με την κίνηση του Εισαγγελέα του ΔΠΔ, κατέστησε σαφές πως θα σεβαστεί τις αποφάσεις του ΔΠΔ. Η Γερμανίδα υπουργός Εξωτερικών, Αναλένα Μπέρμποκ, δήλωσε ότι δεν αμφισβητεί την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, «που κατέληξε στο συμπέρασμα ότι στην υπόθεση αυτή υπάρχουν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για να προβεί τώρα σε αυτό το βήμα». Και πρόσθεσε ότι «κανείς δεν είναι υπεράνω του νόμου».

Ο υπουργός Εξωτερικών της Ολλανδίας, Κάσπαρ Βέλντκαμπ, δήλωσε ότι η χώρα οφείλει να σεβαστεί την απόφαση του ΔΠΔ, ενώ ακύρωσε μια προγραμματισμένη επίσκεψη στο Ισραήλ. Ο Ιταλός υπουργός Άμυνας, Γκουίντο Κροσέτο, είπε ότι, αν και η κυβέρνησή του θεωρεί πως η απόφαση του ΔΠΔ βάζει στην ίδια μοίρα τους ηγέτες μια τρομοκρατικής, εγκληματικής οργάνωσης με τους ηγέτες μιας χώρας που προσπαθεί να την εξολοθρεύσει, η Ιταλία θα είναι υποχρεωμένη να συλλάβει τους Ισραηλινούς πολιτικούς εάν βρεθούν στο έδαφός της. Μιλώντας το περασμένο Σαββατοκύριακο στη εφημερίδα La Repubblica, ο υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι είπε ότι «η ειρήνη δεν έρχεται βάζοντας κάποιον στη φυλακή».

Αλλά και ο εκπρόσωπος του γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών, Κριστόφ Λεμουάν, δήλωσε ότι η Γαλλία δεσμεύεται από το Καταστατικό της Ρώμης. Στο ίδιο μήκος κύματος είναι οι δηλώσεις που έκαναν η Ισπανία, η Φινλανδία και η Ιρλανδία. Εκείνος που διαχώρισε τη θέση του κι έσπευσε μάλιστα να απευθύνει πρόσκληση στον Μπενγιαμίν Νετανιάχου είναι ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος δήλωσε ότι θα αψηφήσει την κρίση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Τότε, όμως, θα είναι και ο ίδιος αντιμέτωπος με συνέπειες – με πρώτη την παραπομπή της Ουγγαρίας στη γενική συνέλευση των κρατών μελών του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.

Το πιθανότερο είναι πως ο Ισραηλινός πρωθυπουργός δεν θα ρισκάρει να ταξιδέψει σε κάποια από τις χώρες-μέλη του ΔΠΔ, όπου ξέρει ότι υπάρχει περίπτωση να εφαρμοστεί το ένταλμα σύλληψης εναντίον του. Ο στιγματισμός του και η διεθνής απομόνωση στην οποία εξαναγκάζεται, δεν είναι μικρό πρόβλημα. Η απόφαση του ΔΠΔ ενδέχεται να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για εμπάργκο όπλων κατά του Ισραήλ από ορισμένες δυτικές χώρες. Επιπλέον, ενδεχομένως δίνει ένα πράσινο φως για διώξεις που μπορεί να επιχειρήσουν να ασκήσουν εθνικά δικαστήρια εναντίον Ισραηλινών στρατιωτών οι οποίοι μπορεί να εμπίπτουν στη δικαιοδοσία τους, λόγω διπλής υπηκοότητας.

Πώς θα επηρεάσει τις εξελίξεις η επικείμενη προεδρία Τραμπ

Οι ΗΠΑ δεν έχουν υπογράψει το Καταστατικό της Ρώμης και η κυβέρνηση Μπάιντεν έχει πολύ καθαρά τοποθετηθεί εναντίον της απόφασης του ΔΠΔ. Ωστόσο δεν υπάρχει περίπτωση να προχωρήσει σε κυρώσεις εναντίον του Εισαγγελέα ή των δικαστών του, όπως είχε κάνει στο παρελθόν ο Ντόναλντ Τραμπ, προκειμένου να βάλει φρένο στις έρευνες κατά Αμερικανών για εγκλήματα στον πόλεμο του Αφγανιστάν. Η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε προχωρήσει στην άρση των κυρώσεων.

Ο Μπένγιαμιν Νετανιάχου επενδύει πολλά στην επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Είναι πολύ πιθανό ότι ο επόμενος Πρόεδρος των ΗΠΑ θα τα βάλει με το ΔΠΔ, με ακόμη μεγαλύτερη ένταση από ό,τι την προηγούμενη φορά. Τι σημαίνει αυτό; «Το πρώτο που θα κάνει είναι να επιβάλει κυρώσεις σε υπαλλήλους του ΔΠΔ, ακόμη και στον Εισαγγελέα του, τον Καρίμ Χαν – το περιμένουμε ήδη. Θα δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα, π.χ. δέσμευση προσωπικών τραπεζικών λογαριασμών ή δυσκολία μετακίνησης προς τις ΗΠΑ ώστε να μεταβούν στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη», λέει η Μπέκου.

Επιπλέον, είναι εξαιρετικά πιθανό ότι θα ασκήσει πολιτικές πιέσεις σε άλλα κράτη-μέλη του ΔΠΔ, τα οποία είναι οικονομικά αδύναμα κι εξαρτώνται από αμερικανική ανθρωπιστική βοήθεια ή από εμπορικές συμφωνίες με τις ΗΠΑ και θα τους αναγκάσει να μην δεχτούν στο έδαφός τους αξιωματούχους του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Ή να μην εφαρμόζουν τα εντάλματά του, ώστε να απαξιώσει το ΔΠΔ.

Έχουν εκφραστεί φόβοι ότι μπορεί να ασκήσει πιέσεις σε κράτη-μέλη που είναι σύμμαχοι με τις ΗΠΑ και ταυτόχρονα κράτη-μέλη του ΔΠΔ, ώστε να παύσουν να χρηματοδοτούν το Δικαστήριο. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, θα μπορούσε να προκαλέσει μεγάλες καθυστερήσεις στο έργο του Δικαστηρίου. Και οπωσδήποτε μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να σαμποτάρει τις έρευνες του ΔΠΔ για τα εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία και το Σουδάν.