Οι μόνιμοι κάτοικοι των ελληνικών φυλακών

Ο Γιάννης βρισκόταν επί δεκαετίες στη φυλακή μόνο για μικροαδικήματα. Όταν το υπουργείο Δικαιοσύνης πέρασε μια διάταξη για την αποσυμφόρηση των φυλακών, είχε τόσο αναστατωθεί που αναφώνησε διαμαρτυρόμενος: «Μας πετάνε έξω!». Δεν είναι βέβαια αυτός ο πιο χαρακτηριστικός τύπος παλιού κρατούμενου, όμως είναι άλλη μια ψηφίδα που αποδομεί τον μύθο γύρω από το κύρος που υποτίθεται πως απολαμβάνουν οι παλιοί κρατούμενοι και οι ισοβίτες.

Πρόκειται για μύθους που τους θέλουν σκληρούς, επικίνδυνους για την κοινωνία, φορείς κύρους και προνομίων στο εσωτερικό της κοινότητας των κρατουμένων. Αναπαραστάσεις που αυτές τις δύο ιδιότητες τις ανάγουν σε επαρκές και αυτόνομο συμβολικό κεφάλαιο. Μπορεί αυτός ο μύθος να εδράζεται στην κουλτούρα της φυλακής παλαιότερων δεκαετιών, καθώς όπως μου είχε εκμυστηρευτεί ο Αποστόλης: «Η φυλακή χάλασε. Σήμερα δεν αξίζει να βγάζεις φυλακή, ότι και να έχεις κάνει! Παλιά ήταν αλλιώς...».

Ο Αποστόλης και ο Μανούσος

Ο Αποστόλης ήταν ο πιο παλιός κρατούμενος που έχω γνωρίσει. Ήταν 70 χρονών και μετρούσε τη στιγμή που τον γνώρισα ήδη 45 χρόνια στη φυλακή. Δεν είμαι σίγουρος για το τι πήγε στραβά στη ζωή του, όμως αυταπόδεικτα πήγε από πολύ νωρίς, καθώς από τα 20 του χρόνια μπαινόβγαινε στη φυλακή με διάφορες μικρές ποινές. Έπειτα ήρθε η πρώτη ισόβια κάθειρξη για μια υπόθεση που είχε σχέση με εμπόριο όπλων. Έμεινε δεκαέξι χρόνια μέσα και δυο μήνες μετά από εκείνη την αποφυλάκιση, σκότωσε κάποιον στο χωριό του στην Κρήτη. Όταν τον γνώρισα, ήταν στον έβδομο χρόνο της δεύτερης ισόβιας και, επειδή είχε πατήσει τα εβδομήντα, οι μέρες του υπολογίζονταν διπλές, οπότε δεν σκοτιζόταν πια για μια θέση στα μεροκάματα ευεργετικού υπολογισμού ποινής.

Ο Αποστόλης δεν ενέπνεε κανέναν σεβασμό στους υπόλοιπους κρατούμενους και, όταν διασταυρωνόταν με κάποιον στον διάδρομο της πτέρυγας, συνήθως εισέπραττε χλευαστικά σχόλια όπως «φύγε από δω χώμα» και «άντε γαμήσου βρικόλακα». Άλλες φορές έκαναν ότι δήθεν τον μύριζαν και σχολίαζαν: «Μυρίζει τάφος».

Πράγματι η αύρα του είχε κάτι το νεκρικό. Κάτι το μιαρό. Το μαλλί του θύμιζε τον Αϊνστάιν σε ζόμπι μεταμόρφωση και τα βλέφαρά του ήταν χρώματος μπλαβί. Το δέρμα του προσώπου ήταν σαν τσαλακωμένη εφημερίδα. Από δόντια, του είχε μείνει μόνο ένα πλαϊνό που κρεμόταν στο πάνω αριστερό ούλο και, όταν γινόταν πολύ φορτικός ζητιανεύοντας τσιγάρα, του λέγανε: «φύγε από εδώ, μη σου σπάσω το δόντι».

Κατά έναν τρόπο παρόμοια περίπτωση ήταν και ο Μανούσος. Από την Κρήτη κι αυτός, κοντός, στρουμπουλός και με απεριποίητη γενειάδα, έμοιαζε σαν καρικατούρα του Μαρξ. Στα 60 του χρόνια είχε περάσει περισσότερο από το μισό της ζωής του στη φυλακή – αιτία ήταν μια σειρά από επιπόλαιες φυλακίσεις στην νιότη του και μια ισόβια, όταν πια είχαν ωριμάσει οι συνθήκες. Την είχε πλέον εκτίσει και αυτήν και ανέμενε την αποφυλάκισή του, μα οι αιτήσεις αναστολής όλο απορρίπτονταν. Αποκομμένος από τη ζωή και κάποιο υποστηρικτικό περιβάλλον, έπειτα από τόσα χρόνια επιβίωνε στη φυλακή κάνοντας τράκα τσιγάρα και τρώγοντας όλο το περίσσευμα του συσσιτίου, το οποίο θεωρούσε ότι του ανήκε αυτοδίκαια λόγω ηλικίας. Ένα βράδυ έφαγε τόσο που πέθανε από ανακοπή. Εκκρεμούσε η τρίτη του προσπάθεια για αποφυλάκιση.

Ο Δημήτρης, ο Μήτσος και ο Άρης

Ο Δημήτρης τόσο καιρό ήταν στη φυλακή, που μου μύριζε σαν βρεγμένο σανίδι. Το στυλ που μιλούσε θύμιζε καλτ ελληνική ταινία της δεκαετίας του 1980 και η γκρίζα του κοτσίδα ήταν εντελώς παράταιρη με τα γυαλιά πρεσβυωπίας. Η ζωή του ήταν μια σειρά από μεγάλες ή μεσαίες ποινές, όλες συνδεόμενες με τα παρελκόμενα της χρήσης ηρωίνης, ενώ τα διαστήματα ελεύθερου βίου του ήταν πιο αραιά και από τα δόντια του.

Είχε συμμετάσχει σε μια σειρά από εξεγέρσεις φυλακών της δεκαετίας του 1980 και των αρχών του 1990, οπότε προσπαθούσα να του αποσπάσω μικρές ιστορίες φιλοδοξώντας να συνθέσω στο μυαλό μου τη γενική εικόνα της εποχής. Ήταν κάτι που, παρά την ιώβεια υπομονή μου και την καλή του θέληση, αποδείχτηκε αδύνατο, καθώς είχε με τα χρόνια χάσει την ικανότητα να ολοκληρώσει μια φράση με αρχή, μέση και τέλος. Χανόταν πάντα μέσα σε δαιδαλώδεις συνειρμούς, τους οποίους διέκοπτε μονάχα για να φέρει στη μνήμη του μια ασήμαντη λεπτομέρεια, εμβολίζοντας την αφήγηση με επεισόδια και σκέψεις που τελικά δεν κατέληγαν πουθενά. Του ήταν αδύνατο να διακόψει αυτή τη φωναχτή αναπόληση που έπαιρνε την μορφή παραληρήματος, δεσμεύοντας εκβιαστικά την προσοχή μου.

Έπειτα ήταν και ο Μήτσος, μια άλλη περίπτωση, που μου θύμιζε τον ηθοποιό Γιώργο Βουλτάτζη. Αυτός, όταν είχε αποφυλακιστεί πρώτη φορά μετά από είκοσι χρόνια κατά το δεύτερο μισό της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας, δεν είχε μπορέσει να βρει τον δρόμο για το σπίτι του, ένεκα οι αλλαγές που είχαν γίνει με τα Ολυμπιακά έργα. Δεν δυσκολεύτηκε ωστόσο –και παρά τα Oλυμπιακά έργα– να βρίσκει από τότε κάθε λίγο τον δρόμο για τη επιστροφή του στη φυλακή, μπλεγμένος σε διάφορες μικροϋποθέσεις ναρκωτικών.

Η αγαπημένη μου περίπτωση ήταν ο Άρης. Στα 43 του χρόνια τότε, είχε βγάλει μια 12άρα, μια 6άρα και τώρα ήταν στον πέμπτο χρόνο της τελευταίας του ποινής, η οποία πλησίαζε προς το τέλος της. Ο Άρης ήταν παιδί ευκατάστατης οικογένειας, με τα ιδιωτικά του και τα γαλλικά του, μέχρι που οι γονείς του σκοτώθηκαν σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα που είχε προκαλέσει κάποιος εργοστασιάρχης γνωστής αρτοβιομηχανίας. Ο Άρης δεν είχε συγγενείς, μεγάλωσε σε ίδρυμα και μια περίοδο έπεσε στην πρέζα. Κάποια στιγμή πήγε στο γραφείο του εργοστασιάρχη, του είπε ποιος ήταν και του ζήτησε βοήθεια. Ο τύπος τον έδιωξε προσβάλλοντάς τον και ο Άρης τού κάρφωσε έναν χαρτοκόπτη στον λαιμό, τον έβαλε στο πορτ μπαγκάζ και τον πέταξε σε ένα χαντάκι θεωρώντας τον νεκρό. Μετά από λίγο πέρασε μια ομάδα προσκόπων, τον εντόπισε, κάλεσαν ασθενοφόρο και τελικά σώθηκε. Είπε στην αστυνομία τι συνέβη και ο Άρης κατέληξε στη φυλακή για τα επόμενα δώδεκα χρόνια.

Μέχρι τη δεύτερη φυλάκισή του, αυτή τη φορά για ληστεία, μεσολάβησε ένα διάστημα έξι μηνών. Το ίδιο διάστημα μεσολάβησε περίπου και από την δεύτερη φορά στη τρίτη. «Ταχύτατος», σχολίαζε αυτοσαρκαστικά.

Μια φορά μπήκε στο κελί και με βρήκε να διαβάζω ρωτώντας να μάθει τι.

«Άντζελα Ντέιβις», του απάντησα χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις καθώς δεν γνώριζα πως ήταν μύστης.

«Ποια; Την ξοφλοβίζιτα των Μαύρων Πανθήρων;», μου απάντησε κάνοντάς με να νιώθω εγκλωβισμένος όχι στη φυλακή, αλλά σε ένα καρέ του «Ισοβίτη» που ψάχνει τρόπους να διασταυρωθεί με το βλέμμα του αναγνώστη...

Η υποτροπή ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Οι κρατούμενοι που έχουν ζήσει περισσότερο διάστημα της ζωής τους μέσα παρά έξω, αντιμετωπίζουν τη φυλακή σαν το φυσικό τους περιβάλλον και συχνά απολαμβάνουν κάποιου είδους κύρος μικρομεσαίας τάξης όσο είναι νέοι. Όταν όμως γερνάνε και δεν έχουν κανενός είδους δύναμη να αξιοποιήσουν, περνάνε στην τάξη του παρία.

Τα μικρά διαστήματα εκτός φυλακής τα βιώνουν λίγο πολύ σαν ταξίδια στο εξωτερικό. Σαν να θέλουν να βγούνε μονάχα για να κάνουν όσες παρανομίες προλαβαίνουν, απλώς για να επιστρέψουν πίσω με μερικές ιστορίες ακόμα να αφηγούνται. Αν οι ιστορίες τους μπορούν να επιβεβαιωθούν και από κάποια αναφορά του αστυνομικού δελτίου, τόσο το καλύτερο.

Είναι έτσι δομημένη η λειτουργία της φυλακής. Τα κίνητρα είναι ανύπαρκτα και η διακήρυξη της κοινωνικής επανένταξης κρυμμένη μέσα στην ευλαβική πίστη της αυτοεκπληρούμενης προφητείας περί υποτροπής, που ούτε η ισχυρή θέληση δεν μπορεί να αποτρέψει από τη λούπα.

Δεν υπάρχει πιο χαρακτηριστική περίπτωση από του Βασίλη, ο οποίος μπήκε στη φυλακή 17 χρονών και έζησε εκεί όλη του τη ζωή, με εξαίρεση δυο φορές που για λίγους μήνες έζησε ως δραπέτης μετά από παραβιάσεις αδειών. Στα 40 του χρόνια αποφάσισε να αλλάξει ζωή, να τελειώσει το Λύκειο και να σπουδάσει μέσα στη φυλακή. Όταν πήρε το πτυχίο του από το τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, ήταν πια 47 χρονών, με τριάντα χρόνια φυλακής πίσω του και μπροστά του λίγα ακόμα. Παρ' όλα αυτά, αντί να κλείσει πίσω του τη φυλακή ως ένα παρατεταμένο κεφάλαιο της ζωής του, δεν κατάφερε παρά αυτή να αποτελέσει την περίληψή της, όταν βρέθηκε νεκρός από πρέζα στο κελί του.