![[Cor Cuyvenhoven]](/sites/default/files/styles/image_main_xxl/public/2025-02/cecredits_cor-kuyvenhoven-high-res-0001.jpg.webp?itok=DEphgQst)
Ιχθυοτροφεία-φαντάσματα ρυπαίνουν τις ελληνικές θάλασσες
«Είναι μοναδικό αυτό που βλέπουμε στην Ελλάδα με τα εγκαταλελειμμένα ιχθυοτροφεία. Δεν το έχουμε ξανασυναντήσει σε αυτήν την κλίμακα αλλού στην Ευρώπη», μου λέει η Βερόνικα Μίκος από την άλλη άκρη της οθόνης. Η Μίκος, που βρίσκεται στην Ιθάκη, είναι διευθύντρια της Healthy Seas, μιας διεθνούς οργάνωσης που ασχολείται εδώ και 10 χρόνια κυρίως με την αντιμετώπιση των θαλάσσιων απορριμμάτων, με ιδιαίτερη έμφαση στα δίχτυα αλιείας.
Εκτός από τη Healthy Seas, μιλήσαμε και με την ελληνική οργάνωση OZON, που έχει και αυτή αντικείμενο την προστασία των θαλασσών. Μας είπαν για τα ανενεργά ιχθυοτροφεία περασμένων δεκαετιών, που έχουν αφεθεί στην τύχη τους μολύνοντας τις παραλίες και τις θάλασσές μας, χωρίς να κάνει κανείς τίποτα.
Τα ιχθυοτροφεία-φαντάσματα
Για περίπου δέκα χρόνια, σε μια παραλία στη νοτιοανατολική Ιθάκη ένα χρεοκοπημένο ιχθυοτροφείο άφησε να επιπλέουν στην θάλασσα οι κλωβοί του, και πεταμένα στην παραλία δίχτυα, φελιζόλ, σημαδούρες και κάθε άλλο εξάρτημα που δεν ήταν πια χρήσιμο, δημιουργώντας μια ρυπογόνο βόμβα για την περιοχή.
Αυτή είναι μια από τις πιο γνωστές υποθέσεις εγκαταλελειμμένης υδατοκαλλιέργειας στη χώρα, που οι εικόνες της έκαναν τον γύρο του διαδικτύου επειδή η τοπική κοινωνία διαμαρτυρήθηκε. Μέχρι τότε ελάχιστοι είχαν ίσως ακούσει για τα ιχθυοτροφεία-φαντάσματα. Άλλωστε δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή από το κράτος, ούτε από τα πανεπιστήμια, για την έκταση του φαινομένου σε όλη την Ελλάδα. Η μόνη συστηματική καταγραφή που καταφέραμε να εντοπίσουμε είναι αυτή της ΜΚΟ ΟΖΟΝ, που ανά τα χρόνια έχει εντοπίσει συνολικά 28 τοποθεσίες σε Σαρωνικό, Κορινθιακό και Δυτική Ελλάδα, που ρυπαίνονται από ιχθυοτροφεία που υπήρχαν κάποτε στην ευρύτερη περιοχή.
Ήδη από το 2016 η ΟΖΟΝ κατέγραφε την περιβαλλοντική ρύπανση στην ακτογραμμή του Σαρωνικού και άρχισε να παρατηρεί ορισμένα μοτίβα. «Ένας πολύ μεγάλος ρυπαντής που συναντούσαμε ήταν το φελιζόλ. Είχαμε μεγάλη απορία από πού μπορεί να προέρχεται αυτό το φελιζόλ. Έτσι λοιπόν αρχίσαμε να ψάχνουμε την πηγή του, όπως και άλλων αντικειμένων που βρίσκαμε και τελικά οδηγηθήκαμε στις ιχθυοκαλλιέργειες» μας εξηγεί ο Αναστάσιος Φιλιππίδης, εκτελεστικός διευθυντής της ΟΖΟΝ. Μέσα από τις έρευνες πεδίου που έκαναν, άρχισαν να ανακαλύπτουν και να καταγράφουν σημεία όπου κάποτε υπήρχαν μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας που πλέον ρημάζουν. Την ύπαρξή τους επιβεβαίωσαν μελετώντας δορυφορικές εικόνες προηγούμενων ετών.
| Σαρωνικός Κόλπος | Κορινθιακός Κόλπος | Δυτική Ελλάδα | ||
| Ιόνιο | Αμβρακικός Κόλπος | |||
| Τοποθεσίες που βρέθηκαν | 41 | 25 | 60 | 25 |
| Ενεργές | 36 | 22 | 47 | 18 |
| Εγκαταλελειμμένες | 5 | 3 | 13 | 7 |
Σημείωση: Όπως αναφέρει στα συμπεράσματά της η οργάνωση, και οι 5 τοποθεσίες από τις οποίες αποσύρθηκαν ιχθυοτροφεία (το 100% του δείγματος) είχαν πολύ υψηλή επιβάρυνση από εγκαταλελειμμένες υποδομές, εξοπλισμό και άλλα απορρίμματα. Όσο για τις ενεργές μονάδες, το 30,56% είχε σπασμένες σημαδούρες και πλωτήρες με εκτεθειμένο και διαρρέον φελιζόλ. Πιο συγκεκριμένα, ένα 33,33% των τοποθεσιών με ενεργή δραστηριότητα ιχθυοκαλλιέργειας βρέθηκαν σε εξαιρετική ή πολύ καλή κατάσταση και 55,56% σε μέτρια έως πολύ κακή κατάσταση, ενώ από αυτές για το 30,56% η κατάσταση ήταν κακή έως πολύ κακή. | ||||
Στην μελέτη που παρουσιάστηκε για τον Σαρωνικό πριν από δύο χρόνια, κάνουν λόγο για πέντε τοποθεσίες με έντονα ρυπογόνα στοιχεία, από τις οποίες έχουν επιβεβαιώσει ότι αποσύρθηκαν μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας κατά το πρόσφατο παρελθόν.
«Σε όλες τις τοποθεσίες από τις οποίες αποσύρθηκαν ιχθυοτροφικές μονάδες, εκτός από τις μεγάλες ποσότητες φελιζόλ, καταγράφηκαν εγκαταλελειμμένες κατασκευές όπως οικίσκοι, τσιμεντένιες βάσεις, δεξαμενές, εξέδρες καθώς επίσης και φθαρμένα ή κατεστραμμένα τμήματα εξοπλισμού των μονάδων όπως κλωβοί ψαριών, πλωτήρες, σημαδούρες κ.ά. [...] Αντίστοιχα καταγράφεται υψηλή επιβάρυνση και στον βυθό, όπου εντοπίζονται μεγάλα τμήματα μεταλλικών κατασκευών, καδένες, πλαστικά εξαρτήματα κλωβών και υπολείμματα στοιχείων αγκυροβόλησης όπως τσιμεντένιες βάσεις, μεταλλικά εξαρτήματα πρόσδεσης, καδένες και σχοινιά» καταλήγουν στα συμπεράσματα της μελέτης τους.
Υποθέτοντας όμως ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει μόνο στον Σαρωνικό, επέκτειναν την έρευνά τους και στον Κορινθιακό, όπου κατέγραψαν τρία σημεία ανενεργών ιχθυοκαλλιεργειών με ρυπογόνα στοιχεία.
Το πραγματικά εντυπωσιακό είναι η πληθώρα τοποθεσιών που συνάντησε η ΟΖΟΝ κατά την έρευνά της στη Δυτική Ελλάδα, για λογαριασμό της Healthy Seas. Αυτή αναμένεται να δημοσιευθεί στο προσεχές διάστημα και ο Φιλιππίδης μπορούσε μόνο να μας αναφέρει ότι εκεί εντόπισαν τουλάχιστον 20 ρυπογόνες τοποθεσίες.
Oι συνολικά 28 τοποθεσίες στην Ελλάδα που εντόπισε η ΟΖΟΝ (σε Σαρωνικό, Κορινθιακό, Δυτική Ελλάδα), όπως τονίζει ο Φιλιππίδης είναι μέρη όπου η ρύπανση στις παραλίες είναι εμφανής, όμως πιθανότατα υπάρχουν και άλλες τοποθεσίες στις οποίες υπήρχαν ιχθυοκαλλιέργειες και διαφεύγουν της προσοχής τους, καθώς τα εναπομείναντα στοιχεία (π.χ. δαχτυλίδια κλωβών) μπορεί να έχουν βυθιστεί. Αυτό δεν σημαίνει πως όποια ιχθυοκαλλιέργεια κλείνει δεν αποκαθιστά τον χώρο, καθώς έχουν εντοπίσει και τοποθεσίες στις οποίες έχει γίνει σωστή αποκατάσταση του περιβάλλοντος.
Φελιζονένια βότσαλα
«Όταν ήμασταν μακριά μπορεί να βλέπαμε την παραλία και να λέγαμε “εντάξει, είναι καθαρή” και όταν πλησιάζαμε βλέπαμε ότι αυτά που νομίζαμε πως ήταν βότσαλα και πέτρες στην πραγματικότητα ήταν φελιζόλ!» μου αφηγείται η Μίκος για τους τελευταίους καθαρισμούς που έκαναν.
Το φελιζόλ που βρίσκουν μπορεί να προέρχεται είτε από τις μεγάλες σημαδούρες, που με το πέρας του χρόνου διαλύονται και το απελευθερώνουν, είτε από ιχθυοκιβώτια που έχουν αφήσει πίσω τους παράνομα συσκευαστήρια που υπήρχαν κάποτε στην ακτή (πρόκειται για μια παράνομη κίνηση που γινόταν τη δεκαετία του 1990 από κάποια ιχθυοτροφεία) ή από τον δακτύλιο των κλωβών, που περιέχει αυτό το υλικό.
Αυτά τα κομμάτια φελιζόλ διαλύονται σε ακόμα μικρότερα κομμάτια και διασκορπίζονται παντού στην θαλάσσια περιοχή, «επηρεάζοντας φυσικά και τα ζώα επειδή μπορούν να φάνε αυτά τα μικροσωματίδια όπως και όλα τα μικροπλαστικά που απελευθερώνονται όταν τα πλαστικά μένουν εκτεθειμένα στην θάλασσα και στον ήλιο για τόσα χρόνια», τονίζει η Μίκος.
«Το τρίμμα από το φελιζόλ είναι εξαιρετικά δύσκολο να μαζευτεί και βρίσκεται παντού. Σε πολλές παραλίες, που έχουν μεγάλη επιβάρυνση, κάτω από το βότσαλο, αν σκάψει κανείς σε βάθος 10 εκατοστών, θα βρει ένα υπόστρωμα από αυτά τα μικρά μπιλάκια. Οπότε αυτό το τρίμμα έχει χαθεί στη φύση για πάντα, δεν μπορεί να συλλεχθεί. Έχουμε κάνει προσπάθειες συλλογής του και είναι απίστευτα δύσκολη, έως αδύνατη. Και βεβαίως αυτό το υλικό θα μας κατατρέχει για τους επόμενους αιώνες, διότι από τη φύση του είναι τέτοιο που για να διασπαστεί πλήρως, όταν το βλέπει η ηλιακή ακτινοβολία που βοηθάει στη διάσπασή του θέλει περίπου 500 χρόνια για να αποδομηθεί» λέει ο Φιλιππίδης.
«Όταν φτάσαμε, αυτό που είδα ήταν χάος» μου λέει για τον τελευταίο καθαρισμό που οργάνωσαν η Ισαντόρα Αμπουτέρ, που εργάζεται για τη Healthy Seas και ειδικεύεται στη θαλάσσια βιολογία στο διδακτορικό της. «Είδαμε ξεκάθαρα τον αντίκτυπο που έχουν τα απορρίμματα στην άγρια ζωή. Για παράδειγμα, βρήκαμε ένα σαλάχι που συνετρίβη από ένα κλουβί, κατεστραμμένες πίνες, όπως επίσης ένα πουλί πνιγμένο επειδή μπλέχτηκε στα δίχτυα. Από προηγούμενους καθαρισμούς, οι συνάδελφοι έχουν αναφέρει επίσης ότι βρήκαν μπάζα και συντρίμμια σε λιβάδια ποσειδωνίας που βρίσκονταν κάτω από κλωβούς».
«Την τελευταία μέρα του καθαρισμού στο Μενίδι, πέρασαν δελφίνια έξω από τα όρια του παλιού ιχθυοτροφείου. Σχεδόν κάθε μέρα βλέπαμε μια θαλάσσια χελώνα Caretta Caretta στον κόλπο του Αμβρακικού όταν πηγαίναμε στην τοποθεσία από την Αμφιλοχία στο Μενίδι. Υπάρχει λοιπόν ζωή στην περιοχή και γι' αυτό είναι ακόμα πιο αποκαρδιωτικό να βλέπουμε πώς υποφέρουν από αυτή τη ρύπανση τα θαλάσσια ζώα αλλά και τον κίνδυνο που διατρέχουν στο να μπλεχτούν στα δίχτυα» λέει η Μίκος.
Ποιος είναι υπεύθυνος;
Ο βασικός λόγος εγκατάλειψης μιας ιχθυοτροφικής μονάδας, όπως παρατηρούν από την εμπειρία τους οι συνομιλητές μας, είναι η χρεοκοπία. Ο νόμος όμως είναι σαφής: αν η μίσθωση διακοπεί ή λήξει για οποιονδήποτε λόγο, ο μισθωτής υποχρεούται να απομακρύνει τις εγκαταστάσεις και να αποκαταστήσει τον περιβάλλοντα χώρο της θέσης όπου ασκούσε την παραγωγική του δραστηριότητα – σε κάθε περίπτωση χωρίς να υπερβαίνει τα 2 έτη. Αν κάποιος δεν συμμορφωθεί, επιβάλλονται χρηματικά πρόστιμα από 3.000 έως 30.000€. Στην περίπτωση που ο φορέας λειτουργίας δεν μπορεί να απομακρύνει τις εγκαταστάσεις, διενεργείται πλειοδοτικός διαγωνισμός από τις αρμόδιες υπηρεσίες για να προχωρήσει η απομάκρυνση.
«Υπάρχει ένα δομικό πρόβλημα στην ελληνική κοινωνία», μου λέει η Μίκος. «Υπάρχει το νομικό πλαίσιο που έχουν και οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες και κατ' αρχήν οι ιχθυοκαλλιέργειες είναι υποχρεωμένες να καθαρίσουν τις δικές τους εγκαταστάσεις φεύγοντας. Το θέμα όμως βρίσκεται στην εφαρμογή του νόμου, στις γραφειοκρατικές διαδικασίες, στις αργές δικαστικές αποφάσεις. Δεν γίνεται η εφαρμογή της νομοθεσίας όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει στη Γερμανία ή στην Ολλανδία. Εκεί θα ήταν αδύνατο να βρεθεί μια τέτοια εγκαταλελειμμένη ιχθυοκαλλιέργεια, διότι εκεί η επιβολή του νόμου και οι αρχές το επιλύουν διαφορετικά. Δρουν.
Για να σας δώσω ένα παράδειγμα σε μικρότερη κλίμακα, στην Ιθάκη υπάρχει ένα μισοβυθισμένο σκάφος στο λιμάνι από τον Απρίλιο και κανείς δεν το βγάζει, γιατί είναι απασχολημένοι με την αναγνώριση του ιδιοκτήτη –αν έχει ασφάλεια, αν μπορεί να το βγάλει κ.λπ.– γιατί κανείς δεν ξέρει ποιος θα καλύψει τα έξοδα. Σε άλλες χώρες, αυτό που θα συνέβαινε είναι ότι το κράτος θα έβαζε μια μια ομάδα δυτών και έναν γερανό να βγάλουν έξω το σκάφος και θα έστελναν το τιμολόγιο με τα έξοδα στον ιδιοκτήτη, ανεξάρτητα από το πού μπορεί να κρυβόταν αυτός. Ακόμα και αν ήταν σε άλλο κράτος της ΕΕ, δεν θα είχε σημασία. Θα λάμβανε ένα τιμολόγιο, το οποίο τελικά θα πήγαινε στους φόρους του» μου λέει.
Το γεγονός ότι η ελληνική πραγματικότητα είναι αρκετά πιο περίπλοκη, το επιβεβαιώσαμε μιλώντας με Διευθύνσεις Αγροτικών Υποθέσεων στις αποκεντρωμένες Διοικήσεις (που είναι υπεύθυνες για τους ελέγχους στα ιχθυοτροφεία). Υπάρχουν περιπτώσεις που το ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν έχει διευθετηθεί και εκκρεμούν δικαστικές αποφάσεις· σε άλλες περιπτώσεις δεν μπορούν να εντοπίσουν τον ιδιοκτήτη (μάθαμε για μια περίπτωση όπου ο ιδιοκτήτης διέφυγε σε τρίτη χώρα και βρίσκεται στη φυλακή) και σε άλλες περιπτώσεις μας διαβεβαίωσαν ότι έχει μπει πρόστιμο, του οποίου όμως δεν γνωρίζουν την πορεία, γιατί το αναλαμβάνει η ΔΟΥ. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ακούσαμε πως κάποιες διευθύνσεις δεν έχουν καν εύκολη πρόσβαση σε σκάφος του λιμενικού, για να κάνουν ελέγχους στα ιχθυοτροφεία. Τέλος, κάποιες δεν έχουν τον προϋπολογισμό για να κάνουν τον πλειοδοτικό διαγωνισμό για τους καθαρισμούς, που απαιτούν μεγάλο κονδύλι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν κάποιοι πάσσαλοι που έχουν ξεμείνει σε παλιά μυδοκαλλιέργεια στην Βόρεια Ελλάδα (30-40 χρόνια τώρα) και δεν έχουν βρεθεί ακόμα τα χρήματα για να προσλάβουν κάποιον ειδικό για να τους βγάλει.
Κλείνοντας το τηλέφωνο με έναν υπάλληλο από μία από αυτές τις διευθύνσεις, συμπύκνωσε σε μια φράση την τραγική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή: «Πάλι καλά που υπάρχουν και αυτές οι ΜΚΟ και βοηθάνε, γιατί αλλιώς αυτές οι τοποθεσίες θα έμεναν για πολλά ακόμη χρόνια σε αυτήν την κατάσταση». Κάπως έτσι επιβεβαιώνεται για ακόμη μια φορά η προτεραιότητα που (δεν) δίνεται από το κράτος στα ζητήματα του περιβάλλοντος.
