Ο πόλεμος των συνειδήσεων: η Ρωσία και η ελλαδική εκκλησία

Η πρόσφατη είδηση για την απέλαση των Ρώσων διπλωματών λειτούργησε ως προβολέας για να φωτισθεί, ακόμη μία φορά, η πολυεπίπεδη πολιτιστική και πολιτική επιρροή που ασκούν οι Ρώσοι στην Ελλάδα. Η επιρροή αυτή φιλοδοξεί να οικοδομήσει μια κουλτούρα φιλορωσισμού – ή, ορθότερα, ρωσοπληξίας – χρησιμοποιώντας την ελλαδική εκκλησία ως όχημα διάδοσής της.
Χρόνος ανάγνωσης: 
17
'
Πιστή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας κρατά φωτογραφία του μοναχού Εφραίμ το 2011, διαμαρτυρόμενη ενάντια στις κατηγορίες που του είχαν προσαφθεί για ξέπλυμα χρήματος και συνέργεια σε απάτη. [Kirill Kudryavtsev/AFP]

Το inside story εστιάζει με μια σειρά άρθρων στην ρωσική διείσδυση στις εκκλησίες της Ελλάδας και της Κύπρου. Στο σημερινό πρώτο άρθρο ασχολούμαστε με την ρωσική «επίθεση γοητείας» στην Ελλάδα, η οποία περνά μέσα από την εκκλησία. Η, τουλάχιστον, από μερικά κομμάτια της.

Με δυο λόγια

Η απόπειρα απόκτησης επιρροής στις εκκλησίες του ελληνικού κόσμου και τoυ «πνευματικού» προσανατολισμού τους προς την Μόσχα συνδέεται άμεσα με τον πόλεμο που η τελευταία έχει κηρύξει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Τον δρόμο για την «πολιτιστική εισβολή» ανοίγει η εμμονική σαγήνη μεγάλου μέρους των Ελλήνων με την εικόνα της «ομόδοξης Ρωσίας» και του Πούτιν ειδικότερα, αλλά και ο διοικητικός κατακερματισμός της ελλαδικής ορθοδοξίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες στο inside story μητροπολιτών του Οικουμενικού Θρόνου και της Εκκλησίας της Ελλάδος, συμβούλων της ελλαδικής εκκλησίας και αναλυτών που μελετούν τα εκκλησιαστικά εδώ και δεκαετίες, η ρωσική «επίθεση γοητείας» αποτελεί σχέδιο μακροπρόθεσμο. Δωρεές και προσπάθειες προσεταιρισμού ιεραρχών συνδυάζονται με στρατολόγηση δημοσιογράφων, bloggers και τρολ του διαδικτύου, την προβολή – σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών – ψευδοϊστορικών αφηγημάτων και την οργάνωση δραστηριοτήτων που υπογραμμίζουν τον ρόλο της Ρωσίας ως «υπερδύναμης του ορθόδοξου κόσμου και προστάτιδας της Ορθοδοξίας». Αν όμως στην ανωτέρω περιγραφή της κατάστασης οι γνώμες συγκλίνουν, αποκλίνουν σημαντικά ως προς την ερμηνεία συγκεκριμένων περιστατικών και την αποτίμηση των πραγματικών κινδύνων για την ελλαδική ιεραρχία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Σημειωτέον ότι η Ρωσία, αντικείμενο θαυμασμού ή μίσους, και οι ενίοτε αδίστακτες μέθοδοι των μυστικών υπηρεσιών της αναμφίβολα προκαλούν φόβο. Έτσι, δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη πως οι περισσότεροι συνομιλητές του inside story ζήτησαν να διαφυλάξουν την ανωνυμία τους. Για κάποιους, πάλι, ο φόβος δεν είναι η Ρωσία, αλλά το ότι η όλη συζήτηση ξέσπασε με αφορμή την συμφωνία των Πρεσπών, προκαλώντας έναν ακόμη κύκλο στον ανιαρά επαναλαμβανόμενο διχασμό της ελληνικής κοινωνίας. Έτσι, δεν θέλησαν να ταυτισθούν με ένα από τα δύο στρατόπεδα μιας ποδοσφαιρικής, συχνά, διαίρεσης.

Η ελλαδική εκκλησία: δυσανάλογα μεγάλο κύρος, οργανωτική αδυναμία

Η γενική εκτίμηση των αναλυτών και των ίδιων των αρχιερέων είναι πως η ελλαδική εκκλησία έχει επιρροή στον oρθόδοξο κόσμο δυσανάλογη της δημογραφικής της ισχύος, ενώ παράλληλα πάσχει από μία σημαντική διοικητική αδυναμία που την καθιστά εξαιρετικά τρωτή σε παρεμβάσεις. «Ο ελληνισμός, παρά το μικρό σχετικά πληθυσμιακό δυναμικό του, έχει δυσανάλογα μεγάλη σημασία στον όλο ορθόδοξο κόσμο» εξηγεί στο inside story o A, μητροπολίτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου. «Οι ελληνικές μητροπόλεις αποτελούν την σπονδυλική στήλη του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Έλληνες και Κύπριοι τροφοδοτούν τα πρεσβυγενή πατριαρχεία της Ανατολής με ανθρώπινο δυναμικό. Το αυθεντικό κείμενο της Καινής Διαθήκης έχει συνταχθεί στην ελληνική. Για όλους αυτούς τους λόγους η ελληνόφωνη ορθοδοξία χαίρει αναμφισβήτητου πανορθόδοξου κύρους».

Ο Ανδρέας Λουδάρος, που εργάζεται ως εκκλησιαστικός συντάκτης από το 1999, συμφωνεί. «Ο Οικουμενικός Πατριάρχης, ο Αλεξανδρείας και ο Ιεροσολύμων είναι Έλληνες. Ο Αντιοχείας είναι αγιορείτης με ελληνική Παιδεία. Στην Ευρώπη οι περισσότεροι [ορθόδοξοι] κληρικοί προέρχονται από την Ελλάδα. Στην Αφρική η συντριπτική πλειονότητα των ιεραρχών και μεγάλος αριθμός απλών κληρικών είναι επίσης Έλληνες. Στην Αμερική και την Αυστραλία οι μεγαλύτερες ορθόδοξες εκκλησιαστικές παρουσίες είναι ελληνικές» σημειώνει σε άρθρο του. Συνεπώς, «αν κάποιος θελήσει ποτέ να ελέγξει την Ορθοδοξία θα πρέπει πρώτα να ελέγξει την Εκκλησία της Ελλάδος».

Για ιστορικούς λόγους, ωστόσο, η εκκλησιαστική δομή εντός του ελληνικού κράτους είναι εξαιρετικά πολύπλοκη και κατακερματισμένη, κάνοντάς την τρωτή σε εξωτερικές παρεμβάσεις. «Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα του κόσμου η οποία δεν έχει καθαρή εκκλησιαστική δομή, καθώς ο ελλαδικός εκκλησιαστικός χώρος χωρίζεται σε έξι τμήματα» εξηγεί ο Λουδάρος στο inside story. Το πρώτο τμήμα αποτελεί την αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ελλάδος, που δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία της Αντιβασιλείας επί Όθωνα και παρά τις έντονες αντιδράσεις του Οικουμενικού Θρόνου.

Οι μητροπόλεις της αυτοκέφαλης εκκλησίας εκτείνονται στα όρια του Bασιλείου της Ελλάδος πριν τους Βαλκανικούς, καλύπτοντας την Πελοπόννησο, την Στερεά, τα Επτάνησα, μέρος της Ηπείρου, την Θεσσαλία, την Εύβοια, τις Κυκλάδες και τις Σποράδες. Το δεύτερο τμήμα του ελλαδικού εκκλησιαστικού χώρου είναι οι μητροπόλεις των Νέων Χωρών (Μακεδονίας, Θράκης, τμήμα Ηπείρου, Ανατολικού Αιγαίου) που ανήκουν διοικητικά στην Εκκλησία της Ελλάδος και πνευματικά στον Οικουμενικό Θρόνο. Το τρίτο η ημι-αυτόνομη Εκκλησία της Κρήτης που υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το τέταρτο οι μητροπόλεις της Δωδεκανήσου, απευθείας υπαγόμενες στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το πέμπτο, η αυτόνομη μοναστική πολιτεία του Αγίου Όρους και το έκτο η Πατριαρχική Εξαρχία της Πάτμου.

Το πρόβλημα, τονίζουν πολλοί αναλυτές και εκκλησιαστικοί, είναι πως ούτε το Οικουμενικό Πατριαρχείο συμβιβάσθηκε ποτέ με την παραχώρηση του αυτοκέφαλου στην ελλαδική εκκλησία, που δεν εξυπηρετεί παρά το εθνικό κράτος, ούτε η ελλαδική εκκλησία με την κατάσταση. «Όταν εξέδωσε το Πατριαρχείο τον τόμο της Αυτοκεφαλίας, θεώρησε πως καθώς ο Πατριάρχης είναι ο Εθνάρχης των ελληνορθοδόξων (κατά το οθωμανικό σύστημα των millet), δεν νοείται θέση προκαθημένου για την Εκκλησία της Ελλάδος» εξηγεί ο Λουδάρος.

Έτσι, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών δεν αποτελεί προκαθήμενο της ελλαδικής εκκλησίας. Θέση προκαθημένου επέχει η Ιερά Σύνοδος, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος δεν είναι παρά ο πρόεδρός της. «Έτσι είναι κατά το γράμμα του νόμου, παρότι οι Έλληνες του συμπεριφερόμαστε σαν σε προκαθήμενο» σημειώνει ο Λουδάρος.

Αρχιεπίσκοποι κατά Πατριαρχών: η «ευκαιρία» για την Ρωσία

Στην προβληματική αυτή οργάνωση της ελλαδικής εκκλησίας αποδίδει ο δημοσιογράφος και τις συχνές συγκρούσεις μεταξύ των Αρχιεπισκόπων Αθηνών και των Πατριαρχών. Αν η γνωστότερη υπήρξε η σύγκρουση του Χριστόδουλου με τον Βαρθολομαίο, τονίζει πως δεν ήταν η πρώτη ούτε η τελευταία.

Ο Β, αναλυτής με προσβάσεις τόσο στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών όσο και στο Φανάρι, συμφωνεί. «Ο Σεραφείμ δεν ήθελε τον Βαρθολομαίο ούτε ζωγραφιστό. Η σύγκρουση Χριστοδούλου-Βαρθολομαίου έμεινε τραγικά γνωστή. Και όμως, πριν ο Χριστόδουλος γίνει Αρχιεπίσκοπος, ήταν φίλοι με τον Βαρθολομαίο. Την εποχή της σύγκρουσής τους, το βασικότερο στήριγμα του Πατριάρχη ήταν ο Θήβας και Λεβαδείας Ιερώνυμος. Όταν όμως ανήλθε εκείνος στον αρχιεπισκοπικό θρόνο, αμέσως συγκρούσθηκε με το Φανάρι. Η σύγκρουση σοβεί και είναι σοβαρότατη, παρότι υπόγεια αυτήν την φορά. Πρόκειται, συνεπώς, για σύγκρουση περί την δικαιοδοσία που, μοιραία, θα επαναλαμβάνεται…».

Τι ήταν, όμως, ακριβώς αυτό που επεδίωκε ο Χριστόδουλος, του οποίου η σύγκρουση με τον Οικουμενικό Θρόνο έχει καταγραφεί ως η πιο πικρή μέχρι σήμερα και οδήγησε σε (σύντομη) διακοπή της κοινωνίας μεταξύ των δύο; «Ήθελε να γίνει Πατριάρχης στην θέση του Πατριάρχη. Ήθελε να δημιουργήσει Πατριαρχείο στην Αθήνα και έτσι να τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια του Οικουμενικού Θρόνου, αφήνοντάς το να αργοσβήσει. Ο Χριστόδουλος είχε μια μικροεθνικιστική, ελλαδική οπτική, άσχετη με τον οικουμενικό ελληνισμό» λέει η Γ, ιστορικός που μελετά το εκκλησιαστικό από την δεκαετία του 1980.

Ο Α θεωρεί πως ο Χριστόδουλος ανέπτυξε, μετά την εκλογή του ως Αρχιεπισκόπου, μια υπέρμετρη φιλοδοξία. «Πίστευε πως το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει φάει τα ψωμιά του και πως ο ελληνισμός θα πρέπει να έχει ένα δικό του, “εθνικό” πατριαρχείο, στην Αθήνα. Ο ίδιος ανήκε σε έναν ακραία εθνικιστικό χώρο, το δε άμεσο περιβάλλον του αποτελούσαν άνθρωποι ρωσόπληκτοι: μια γενιά κληρικών που ζουν με μύθους του Μαρμαρωμένου Βασιλιά, του Ξανθού Γένους που ο Θεός έχει δήθεν επιφορτίσει με την αποστολή της προστασίας του ελληνισμού και της Ορθοδοξίας. Πρόκειται για ένα περιβάλλον βυθισμένο στον θρησκευτικό και κοινωνικό συντηρητισμό και έναν αταβιστικό αντιδυτικισμό. Το ανομολόγητο σχέδιο του Χριστοδούλου για “εθνικό” πατριαρχείο τον ώθησε να προωθήσει “δικούς του” στα πρεσβυγενή πατριαρχεία, όπως ο διαβόητος πια σήμερα Ειρηναίος στα Ιεροσόλυμα. Έτσι, όταν θα έκανε την κίνηση να αυτοανακηρυχθεί Πατριάρχης του Ελληνισμού θα τον αναγνώριζαν».

Πολλοί συνομιλητές του inside story θεωρούν υπερβολικά τα περί «Πατριαρχείου Αθηνών», αλλά δέχονται πως ο Χριστόδουλος ονειρευόταν σημαντικές διοικητικές αλλαγές. «Ο Χριστόδουλος ήθελε να ενοποιήσει την χαοτική διοικητική δομή της εκκλησίας εντός των ελληνικών συνόρων υπό την Αρχιεπισκοπή Αθηνών. Δεν ήθελε να φτιάξει Πατριαρχείο». Με την ερμηνεία αυτή συντάσσεται και ο Λουδάρος. «Ο Χριστόδουλος και το περιβάλλον του θεωρούσαν πως η Ελλάδα ως κράτος και εκκλησία έχει ενηλικιωθεί και δεν γίνεται η ελλαδική εκκλησία να μην έχει προκαθήμενο – πάντα βέβαια με Μητέρα Εκκλησία την Πόλη. Πίστευε πως η Ελλάδα θα έπρεπε να ενοποιηθεί εκκλησιαστικά, όπως οι υπόλοιπες ορθόδοξες χώρες» σημειώνει. «Ενδεχομένως κάποιοι συνεργάτες του να είχαν το όραμα αναβάθμισης μιας ενοποιημένης ελλαδικής εκκλησίας και σε Πατριαρχείο, αλλά δεν μπορεί να λεχθεί με καμία βεβαιότητα».

Όσα πάντως συνέβησαν επί Χριστοδούλου υπήρξαν εξαιρετικά σοβαρά για τις σχέσεις της ελλαδικής με την Μητέρα Εκκλησία, ενώ άνοιξαν την πόρτα σε μια καιροφυλακτούσα Ρωσία. Στην αρχή της διακονίας του τοποθετούν οι περισσότερες πηγές την αρχή των συστηματικών προσπαθειών επιρροής της ελλαδικής εκκλησίας και κοινής γνώμης από την Ρωσία. «Ο Χριστόδουλος δεν ήταν ο ίδιος φιλορώσος – δεν είχε ανεβεί στο άρμα της Ρωσίας» εξηγεί ο Λουδάρος. «Η Ρωσία διείδε, ωστόσο, την σύγκρουση και την ψυχρότητα ως ευκαιρία να αποκτήσει επιρροή, εμφανιζόμενη ως Μεγάλος Αδελφός που στηρίζει τις ελλαδικές διεκδικήσεις έναντι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως».

Η ρωσοφιλία και η «επιλεκτική μνήμη» των Ελλήνων

Στην ελληνική κοινωνία η ρωσοφιλία και οι μεσσιανικοί μύθοι γύρω από την «ορθόδοξη υπερδύναμη» μετρούν αιώνες. Η ρωσοφιλία στην Ελλάδα είναι τυφλή, ακριβώς γιατί απευθύνεται στο θυμικό. Οικοδομείται πάνω σε θρύλους, μια εμμονική αναζήτηση «σωτήρων» και ένα ψευδοϊστορικό αφήγημα. Έτσι, έχει επιβιώσει αλώβητη παρά την σημαντική διάσταση των ρωσικών με τα ελληνικά συμφέροντα τον 19ο αιώνα, τόσο στην υπόθεση του πανσλαβισμού όσο και στον «πόλεμο» για τον έλεγχο των προσκυνημάτων και των Πατριαρχείων στους Αγίους Τόπους και την Μέση Ανατολή.

«Τον ύστερο 19ο αιώνα τα κρατικά συμφέροντα Ελλάδας και Ρωσίας συγκρούσθηκαν γύρω από τον πανσλαβισμό και την άνευ όρων στήριξη από την Αγία Πετρούπολη μιας Μεγάλης Βουλγαρίας, που θα καταλάμβανε ολόκληρη την Μακεδονία» σημειώνει ο Δ, διπλωμάτης με θητεία στην Ελλάδα, την Τουρκία και το Ισραήλ και εμπειρία στο εκκλησιαστικό. «Παράλληλη ήταν και η σύγκρουση των αντίστοιχων εκκλησιών, με το Πατριαρχείο Μόσχας να στηρίζει την Βουλγαρική Εξαρχία που το Οικουμενικό θεωρούσε σχισματική. Παράλληλα, η Αυτοκρατορική Ορθόδοξη Εταιρεία της Παλαιστίνηςδιεκδίκησε σημαντικό ρόλο για την Ρωσία στην Μέση Ανατολή και εργάσθηκε συστηματικά για τον αφελληνισμό των εκεί πρεσβυγενών πατριαρχείων».

«Ως την δεκαετία του 1880 περίπου την ανώτατη ιεραρχία του Πατριαρχείου Αντιοχείας (που από τον 14o αι. εδρεύει στην Δαμασκό) στελέχωναν Έλληνες ιερείς, όπως συμβαίνει μέχρι και σήμερα και στα άλλα πρεσβυγενή πατριαρχεία» σημειώνει η Γ. «Η Αυτοκρατορική Ορθόδοξη Εταιρεία της Παλαιστίνης χειραγώγησε συστηματικά τον εθνικισμό των Αράβων Ορθοδόξων του Πατριαρχείου Αντιοχείας. Προκάλεσε πραγματική εξέγερση στους κόλπους του, που οδήγησε στον αφελληνισμό του και την κατάληψη των θέσεων της ιεραρχίας από Άραβες ιερείς».

Για τον Δ «ο αφελληνισμός του Πατριαρχείου Αντιοχείας αναφέρεται ακόμη σήμερα ως μία από τις μεγάλες διπλωματικές επιτυχίες της ρωσικής αυτοκρατορικής διπλωματίας. Περιέργως πως στην Ελλάδα, αν και απόηχοι του φόβου του πανσλαβισμού παραμένουν, δεν έχει καταγραφεί ο καταστροφικός ρόλος του ρωσικού παράγοντα στο εκκλησιαστικό πεδίο, τόσο στην περίπτωση της Βουλγαρικής Εξαρχίας όσο και στο Πατριαρχείο Αντιοχείας. Η συλλογική μνήμη είναι, κατά περίεργο τρόπο, επιλεκτική…».

Πούτιν, άγιοι και telemarketing: μια νέα κουλτούρα ρωσοπληξίας

Εδώ και μια δεκαπενταετία σημειώνεται προσπάθεια πολιτικής και πολιτισμικής επίδρασης στην ελληνική κοινωνία μέσω της εκκλησίας της, τονίζει στο inside story ο Ε, αναλυτής που καλύπτει το εκκλησιαστικό εδώ και 20 χρόνια. «Πρόκειται για μια συντονισμένη επιχείρηση που χρησιμοποιεί ποικίλα μέσα ήπιας ισχύος. Ο στόχος, αφενός να προσδέσει την ελλαδική εκκλησία στο άρμα της ρωσικής, αφετέρου να δημιουργήσει ένα μαζικό κοινωνικό ρεύμα υπέρ του Πούτιν και κατά του δυτικού προσανατολισμού της χώρας. Τα πρώτα σημάδια αυτής της νέας τακτικής τα τοποθετώ γύρω στο 2003-2004. Τότε πρωτοεμφανίσθηκαν κάποια πρόσωπα σε τηλεοπτικά κανάλια κάπως περιφερειακά, που άρχισαν αφενός να εξυμνούν με κάθε ευκαιρία τον Πούτιν ως μεγάλο ηγέτη, αφετέρου να πωλούν μαζί βιβλία για τον Πούτιν και για αγιορείτες γέροντες».

Επρόκειτο για μια προσπάθεια σε πολλαπλά επίπεδα που έλαβε γρήγορα μαζική απήχηση. «Στην αρχή θεωρούσαμε τους συγκεκριμένους τηλεοπτικούς παράγοντες γραφικούς και δεν τους πήραμε στα σοβαρά. Υποτιμήσαμε την δυνατότητά τους να επηρεάσουν τις μάζες» εξηγεί ο Ε. Όσον αφορά την λαγνεία πολλών στην Ελλάδα για τον Πούτιν, ο ιστορικός και μελετητής του ποντιακού ελληνισμού Βλάσης Αγτζίδης την αποδίδει στην σύγκλιση πολλών παραγόντων: του αταβιστικού αντιαμερικανισμού σημαντικού μέρους της ελληνικής κοινωνίας, των θρύλων περί «ξανθού γένους», της λατρείας της ισχυρής προσωπικότητας και του «ηγέτη», της εικόνας του ως «προστάτη της Ορθοδοξίας». «Η ρωσοφιλία δεν απαντάται στον χώρο των Ελλήνων διανοουμένων, αλλά σε εκείνον του απλού λαού» λέει ο ιστορικός στο inside story. «Ο Έλληνας πάσχει από το σύνδρομο της εθνικής ήττας και γι’ αυτό κοιτά με θαυμασμό προς τις μορφές των “μεγάλων ηγετών”».

Ταυτόχρονα με την «πουτινολαγνεία» στους τηλεοπτικούς δέκτες και τις πωλήσεις των βιβλίων, άρχισε μια προσπάθεια της Ρωσίας να δημιουργήσει τετελεσμένα «παρουσίας» σε χώρους που συνδέονται με την ρωσική ιστορία, ιδρύοντας κατά τόπους συλλόγους ελληνο-ρωσικής φιλίας και ιδρύματα. Ως πρώτο παράδειγμα, ο Ε αναφέρει την «απόβαση» Ρώσων προσκυνητών στην Λήμνο που έλαβε χώρα στα πρώτα χρόνια διακονίας του Χριστοδούλου. «Οι Ρώσοι ξαφνικά θυμήθηκαν την παρουσία στο νησί κάποιων τάφων, Ρώσων ναυτικών που έπεσαν μαχόμενοι στον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1768-1774. Μία αντιπροσωπεία επισκέφθηκε τον δήμαρχο Λήμνου. «Εδώ είναι θαμμένοι Ρώσοι ναυτικοί, δώστε μας άδεια να κάνουμε μνημόσυνο και μια τελετή μνήμης».

Ξαφνικά, εμφανίσθηκε στο νησί ρωσικό πολεμικό, εθνικιστές, ιερείς, μπράβοι. «Την νύκτα έσκαψαν και βρήκαν άλλους δέκα τάφους – οι τρεις που υπήρχαν αρχικά έγιναν δεκατρείς. Άρχισαν να ζητούν άδεια οικοδόμησης κοιμητηριακού παρεκκλησίου. Ο Χριστόδουλος, για να προλάβει την οικοδόμηση ρωσικού παρεκκλησίου, έκτισε ένα ο ίδιος» λέει ο Ε. Ο Δ σημειώνει πως το περιστατικό είχε προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση στην Αθήνα: πανικόβλητος ο δήμαρχος του νησιού είχε επικοινωνήσει με το υπουργείο Eξωτερικών. «Παρότι η οικοδόμηση ρωσικού παρεκκλησίου απεφεύχθη, έκτοτε σημειώνονται συχνά τελετές μνήμης στο νησί υπό την αιγίδα συλλόγων ελληνο-ρωσικής φιλίας. Ο Αλεξέι Ποπόφ, ένας από τους πρόσφατα απελαθέντες διπλωμάτες, ήταν συχνά παρών στις τελετές αυτές».

Άλλο περιστατικό σημειώθηκε στην Κέρκυρα, γύρω από τον ναύαρχο Θεόδωρο Ουσακώφ, τον οποίο αγιοποίησε το 2000 η ρωσική εκκλησία ως προστάτη του ναυτικού. «Το 2002 ρωσικό ίδρυμα πραγματοποίησε στην Κέρκυρα σειρά εκδηλώσεων προς τιμήν του ναυάρχου, ο οποίος κατέλαβε τα Επτάνησα δίνοντας τέλος στην κατοχή τους από τα ναπολεόντεια στρατεύματα. Το ίδρυμα έστησε προτομή του ναυάρχου σε περίοπτο σημείο της πόλεως. Στα αποκαλυπτήρια παρέστησαν προσωπικότητες από την Ελλάδα και την Ρωσία, ενώ κατέπλευσε για την απόδοση τιμών ρωσικό πολεμικό. Το 2005 ομάδα Ρώσων και ομογενών επιχειρηματιών κινήθηκαν να συστήσουν ίδρυμα με το όνομα του ναυάρχου-αγίου και σκοπό την προώθηση της λατρείας του. Η κίνηση προκάλεσε συναγερμό στην πολιτική και εκκλησιαστική ηγεσία στην Αθήνα και τελικά ο σκοπός του ιδρύματος άλλαξε, προκειμένου να εγκριθεί η σύστασή του, σε αυτόν της διαιώνισης της μνήμης του Ουσακώφ δια της ίδρυσης “ιδιωτικού παρεκκλησίου” στο νησί».

Ως χαρακτηριστική περίπτωση χρήσης της Ορθοδοξίας ως οχήματος για την την καλλιέργεια ενός ιδεολογικού υποστρώματος που θα διευκολύνει την διάδοση της ρωσικής προπαγάνδας, ο Ε αναφέρει την ΜΚΟ «Ελαία». «Την ίδρυσε ο Γεώργιος Αλευράς ή Καυσοκαλυβίτης, αγιορείτης μοναχός. Η Ελαία έχει κυκλοφορήσει τρία ημερολόγια. Το πρώτο ήταν αφιερωμένο στον Πατριάρχη Μόσχας Αλέξιο. Το δεύτερο στον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο και το τρίτο... στον Ιωάννη Καποδίστρια. Η Ελαία προχώρησε σε πολυτελή έκδοση με τίτλο Ιωάννης Καποδίστριας, ο Άγιος της πολιτικής.Συγγραφέας του ο Ιωάννης Κορνιλάκης, διευθύνων σύμβουλος της Ελαίας. Παρουσιάσεις του βιβλίου πραγματοποιήθηκαν μονάχα σε μητροπόλεις. Παράλληλα, η Ελαία φιλοτέχνησε μια εικόνα με τον τίτλο Παναγία η Πατριώτισσαγια να την χαρίσει στον Πούτιν. Στο περίβλημα της εικόνας απεικονίζονται ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο ναύαρχος Θεόδωρος Ουσακώφ…».

Ο νεογεροντισμός, μια προσοδοφόρα βιομηχανία

Ο Ε θεωρεί έκφραση της νέας, ρωσόπληκτης κουλτούρας «που ζητεί να στρέψει την ελληνική ορθοδοξία και κοινωνία προς την Ρωσία», το φαινόμενο γνωστό ως «νεογεροντισμό». «Ξαφνικά, αγιορείτες και άλλοι γέροντες μοναχοί προβάλλονται ως αυθεντίες, η ψυχή και η αυθεντική φωνή της Ορθοδοξίας, παρακάμπτοντας την ιεραρχία της. Πώς είναι δυνατόν ο μοναχός Εφραίμ να είναι πιο άγιος από τους μητροπολίτες; Ο μοναχός, στην παράδοσή μας, είναι για να μένει στο μοναστήρι του, όχι για να παίρνει τους δρόμους ανά την επικράτεια ζητώντας την προβολή και την δημοσιότητα».

Για τον Ε, αυτή η μανία υπερπροβολής των γερόντων που χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία την τελευταία δεκαπενταετία δεν είναι παρά μεταφορά του ρωσικού φαινομένου των στάρετς. Οι στάρετς δεν αναδεικνύονται από κάποια εκκλησιαστική εξουσία, αλλά αναγνωρίζονται από το ποίμνιο ως φορείς του αγίου πνεύματος. Η Γ, πάντως, τονίζει πως οι μοναχοί ιστορικά αποτέλεσαν τους «αναρχικούς» της πίστεως, καθώς βρίσκονται εκτός της εκκλησιαστικής ιεραρχίας και συχνά στράφηκαν κατά της κατεστημένης (και ταυτισμένης με την εκάστοτε πολιτική εξουσία) εκκλησίας.

«Το φαινόμενο του νεογεροντισμού παρασύρει και σημαντικό μέρος του κατώτερου κλήρου – τον παπά της γειτονιάς» παρατηρεί ο Ε. Παράλληλα, γύρω από τις μορφές των γερόντων κάποιοι έχουν στήσει μια ολόκληρη βιομηχανία, που τους αποφέρει σημαντικά κέρδη. «Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνο του Παϊσίου. Η μνήμη του έχει κακοποιηθεί από την Ελεύθερη Ώρα, τον Βελόπουλο, τον Λιακόπουλο. Έχουν βάλει στο στόμα του πράγματα, τα οποία ουδέποτε είπε. Παράλληλα έχουν στηθεί στο διαδίκτυο επτά σελίδες για τον Παΐσιο με δεκάδες χιλιάδες ακολούθους, τις οποίες διαχειρίζεται το ίδιο πρόσωπο!». Για τον Λουδάρο, ο νεογεροντισμός και φαινόμενα όπως η εκμετάλλευση του Παϊσίου δεν είναι παρά «μία μόδα, ένας τρόπος να βγάλουν κάποιοι λεφτά, κάτι που το έχουν πια καταλάβει οι πάντες!».

Ο Β πιστεύει πως η στροφή στον νεογεροντισμό απηχεί μια στροφή της ελληνικής κοινωνίας στον συντηρητισμό. «Με την οικονομική κρίση πολύς κόσμος στράφηκε στην εκκλησία, ζητώντας σωτήρες, παρηγοριά και βοήθεια. Οι μορφές των γερόντων τους εμπνέουν και σήμερα, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απέκτησαν άνευ προηγουμένου προβολή. Κανονικά, πρέπει να περάσουν εκατό χρόνια ώστε να αγιοποιηθεί κάποιος. Αλλά το Πατριαρχείο έχει προχωρήσει σε αγιοποιήσεις γερόντων παραβλέποντας τον κανόνα αυτόν, ακριβώς επειδή υπέκυψε σε επίμονες πιέσεις ευρύτατων κοινωνικών ομάδων...».

Τα λείψανα, θησαυρός για το παγκάρι και ο «Δούρειος Ίππος»

Για τις ελληνικές μητροπόλεις και μοναστήρια, ένας εύκολος τρόπος προσπορισμού σημαντικού εισοδήματος είναι τα λείψανα. Η άφιξη ενός λειψάνου σε μία ενορία προκαλεί συρροή πιστών, που αφήνουν άφθονο χρήμα στο παγκάρι της. Παράλληλα, η περιοδεία λειψάνων παρέχει στην μητρόπολη που τα κατέχει μία ευκαιρία άντλησης οικονομικών πόρων, όπως τονίζουν οι συνομιλητές.

Το ρωσικό ενδιαφέρον για λείψανα αγίων που φυλάσσονται στην Ελλάδα υπήρξε έκδηλο τα τελευταία χρόνια. «Χαρακτηριστική περίπτωση είναι εκείνη της μητρόπολης Πατρών και του Αγίου Ανδρέα» σημειώνει ο Ε. «Ήλθε στην Πάτρα ο τότε πρόεδρος των ρωσικών σιδηροδρόμων Βλαντίμιρ Γιακούνιν, ο οποίος ήταν και πρόεδρος του Ιδρύματος του Αγίου Ανδρέα, το οποίο ειδικεύεται στο... να πηγαινοφέρνει λείψανα! Ο Γιακούνιν πρότεινε στον Μητροπολίτη Πατρών Χρυσόστομο να μεταβεί στην Ρωσία, μεταφέροντας τον Σταυρό του Αγίου Ανδρέα. Ο Πατρών δέχθηκε και οι ρωσικοί σιδηρόδρομοι μετέφεραν το λείψανο ανά την ρωσική επικράτεια. Τέτοιες επισκέψεις με αφορμή το πηγαινέλα ιερών λειψάνων έχουν πραγματοποιήσει επανειλημμένως τα τελευταία χρόνια οι Μητροπολίτες Βεροίας, Αργολίδος, Κερκύρας, Πατρών, Αλεξανδρουπόλεως, μεταξύ άλλων».

Οι επισκέψεις αυτές είναι φυσιολογικές, εκ πρώτης όψεως, και δεν μπορούν από μόνες τους να χαρακτηρισθούν επιλήψιμες, πόσο μάλλον ότι στοιχειοθετούν αδίκημα, τονίζει ο Ε. «Οι επισκέψεις δεν πρέπει να μας οδηγήσουν στο συμπέρασμα πως οι μητροπολίτες που τις πραγματοποιούν χρηματίζονται! Ούτε είναι μεμπτή, per se, η αποδοχή δωρεών – π.χ. ο Βεροίας έλαβε δώρο καμπάνες από τον Μόσχας, για μονή υπό την δικαιοδοσία του. Ούτε σημαίνει πως κάθε μητροπολίτης που λαμβάνει δωρεές θα προσδεθεί απαραίτητα στο άρμα της Μόσχας. Συχνά γίνεται λόγος για τεράστια ποσά που διοχετεύονται από την Μόσχα σε μητροπολίτες. Κατ’ εμέ, ο μεγάλος κίνδυνος δεν είναι τα χρήματα, αλλά οι πόρτες που ανοίγουν στην διείσδυση της ρωσικής εκκλησίας στον ελλαδικό χώρο και η κουλτούρα μιας “ρωσόπληκτης ορθοδοξίας” που προωθείται». Ο Λουδάρος συμφωνεί πως, πίσω από τις δωρεές, λανθάνει η επιθυμία επιρροής και ο προσανατολισμός των μητροπόλεων προς την Μόσχα.

Ο Α εκτιμά πως οι «ρωσόφιλοι», όπως καλούνται, μητροπολίτες μαζεύουν χρήματα όχι επειδή έχουν κάποιο σχέδιο, αλλά διότι «δεν κατανοούν την σοβαρότητα του πράγματος, ότι αυτό που δίνουν είναι περισσότερο από αυτό που παίρνουν! Δίνουν, για παράδειγμα, άδεια οικοδόμησης ρωσικών ναών, με χρυσούς, κρομμυόσχημους τρούλους, αφιερωμένους σε Ρώσους αγίους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Άγιος Λουκάς ο Ιατρός στην Αργολίδα! Τι δουλειά έχει στην Πελοπόννησο ναός ενός Ρώσου αγίου;». Ρωσικής αρχιτεκτονικής ναοί έχουν οικοδομηθεί και στην Αλεξανδρούπολη (ξύλινος), στo Nαύπλιο και την Βέροια.

Κατά γενική ομοφωνία των συνομιλητών, η Μονή Βατοπεδίου και ο ηγούμενός της Εφραίμ έχουν τις καλύτερες σχέσεις με τους Ρώσους. Κατά τα λοιπά, οι μονές του Όρους (με εξαίρεση την ρωσική του Αγίου Παντελεήμονος) είναι στραμμένες περισσότερο προς το πνεύμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τονίζει ο Λουδάρος.

Η μονή Βατοπεδίου δέχεται σημαντικά ποσά από την Ρωσία και προβαίνει σε δωρεές προς σειρά μητροπόλεων. Αυτές μπορεί να λάβουν ποικίλες μορφές, αλλά τα τελευταία χρόνια το μεγάλο σουξέ είναι τα κοτόπουλα. «Ο Εφραίμ έχει προφανώς ένα πνευματικό τέκνο που έχει βιομηχανία με κοτόπουλα. Κάθε μήνα του λέει να μοιράσει τόνους κοτόπουλα στην τάδε ή την δείνα μητρόπολη», εξηγεί ο Α. «Χαρακτηριστικό του νεογεροντισμού είναι πως οι γέροντες ελέγχουν τις συνειδήσεις – καθοδηγούν τους πιστούς σε συγκεκριμένες πράξεις, παρέχοντάς τους ένα είδος ορθόδοξου συγχωροχαρτιού».

Το ότι οι δωρεές γίνονται με το αζημίωτο αποδεικνύεται από το ότι κάθε μητρόπολη που τις λαμβάνει, έπειτα προβαίνει σε έγγραφη ευχαριστία στον τύπο. Τα «κοτόπουλα του Εφραίμ» έχουν γίνει πια θρυλικά στον εκκλησιαστικό χώρο, όπως και η προσπάθεια του ηγουμένου να κερδίσει επιρροή επί των μητροπολιτών.

«Η Ρωσία εκφράζει την πραγματική ορθοδοξία, ο Πούτιν είναι ο προστάτης της»

Το μέρος του ρωσικού σχεδίου επιρροής που είναι το πλέον οικείο (και προσιτό) στο ευρύ κοινό είναι η αποτύπωση των ρωσικών θέσεων στο ελληνόφωνο διαδίκτυο. «Εκατοντάδες ιστοσελίδες, δήθεν ειδησεογραφικές, blogs και γκρουπ στο facebook έχουν ιδρυθεί τα τελευταία χρόνια. «Έχουν ξεπεταχθεί αμέτρητες πια ιστοσελίδες, οι οποίες προβάλλουν κάθε κίνηση της ρωσικής εκκλησίας, και την πιο ασήμαντη, και κάθε πράξη του Πούτιν, με λόγιο θριαμβολογικό. Παράλληλα, γράφουν ασύστολα ψέματα και λοιδωρούν τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο» λέει ο Ε.

«Το μήνυμα που περνούν είναι: ο Βαρθολομαίος είναι ελεγχόμενος από τους Τούρκους (ή τους Αμερικανούς/την “νέα τάξη”) και το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι ανήμπορο να επιτελέσει την αποστολή του. Η ρωσική εκκλησία είναι που εκπροσωπεί την πραγματική ορθοδοξία, και ο Πούτιν είναι ο προστάτης της. Η συνεχής επωδός είναι πως τρίτα κέντρα εξουσίας σαμποτάρουν τις καλές σχέσεις μεταξύ των δύο ομόδοξων χωρών». Τα μέσα αναπαραγωγής της ρωσικής προπαγάνδας είναι αμέτρητα. Όλοι οι συνομιλητές, ωστόσο, υποδεικνύουν ως τις πλέον γνωστές και δραστήριες στον χώρο αυτόν τις ιστοσελίδες Ρομφαία, Ορθόδοξο Βήμα και Πενταπόσταγμα.

Ο Β περιγράφει την «γραμμή» των ιστοσελίδων και των blogs αυτών ως εξής: «Έφτασαν οι Ρώσοι, οι πραγματικοί Ορθόδοξοι». Ο Λουδάρος μιλά για «μεγάλο αριθμό από sites, blogs και σελίδες του facebook που προωθούν το πόσο καλός χριστιανός, θρησκευόμενος και υπέρμαχος της ορθοδοξίας είναι ο Πούτιν. Επίσης διαμορφώνουν ένα αντι-οικουμενικό προφίλ, κατηγορώντας την Κωνσταντινούπολη ότι υποπίπτει σε αίρεση εναγκαλιζόμενη με τον Πάπα και ότι δεν προωθεί τα ιερά και τα ιδεώδη της Ορθοδοξίας. Γράφονται πράγματα του στιλ – κοιτάξτε τον Βαρθολομαίο αγκαλιά με τον Πάπα! Κοιτάξτε και τον Πούτιν, πώς κάνει τον σταυρό του, πώς εκκλησιάζεται, πώς επιβάλλεται στους πάντες! Ο πατριάρχης Μόσχας, γράφουν, είναι αυτός που κρατά την σημαία της Ορθοδοξίας ψηλά. Αυτά ηλεκτρίζουν πολλές φορές τόσο πολύ την ατμόσφαιρα μεταξύ του ποιμνίου ορισμένων μητροπόλεων, ώστε, ακόμη και αν δεν θέλει ο μητροπολίτης να συστρατευθεί με τους Ρώσους τον αναγκάζει το ποίμνιό του, που έχει περιέλθει σε κατάσταση παροξυσμού».

Η σοβαρότητα του κινδύνου για την Αθήνα και το Φανάρι

Οι επίμονες ρωσικές προσπάθειες επιρροής είναι δεδομένες. Οι περισσότεροι αναλυτές θεωρούν πως μόνο περιορισμένο αποτέλεσμα μπορούν να έχουν στην ελληνική ορθοδοξία, ενώ μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις η απειλή «ρωσικής άλωσης» της ελλαδικής εκκλησίας θα έπρεπε να θεωρηθεί σοβαρή.

«Δεν υπάρχει ελληνόφωνος ορθόδοξος ο οποίος να βάζει την Μόσχα πάνω από το Οικουμενικό Πατριαρχείο», λέει κατηγορηματικά ο Β. «Μπορεί κάποιοι να βλέπουν στην Μόσχα έναν πρόσκαιρο και ευκαιριακό σύμμαχο, π.χ. οι Αρχιεπίσκοποι Αθηνών στις διαφορές τους με το Πατριαρχείο. Αλλά η υπόθεση μένει εκεί. Το πρόβλημα είναι πως στην Ρωσία υπάρχει ένα σχέδιο και μία στρατηγική, ενώ εδώ εκφράζονται χίλιες φωνές – καθένας έχει την άποψή του». Ο Λουδάρος συμφωνεί. «Δεν θα μπορέσει ποτέ να σταθεί Αρχιεπίσκοπος στην Αθήνα με ανοικτό μέτωπο με το Φανάρι και τον Ρώσο Πατριάρχη δίπλα του. Η Κωνσταντινούπολη είναι η Μάνα και η Μόσχα ο εχθρός της Μάνας. Τόσο απλά. Αν συμβαίνουν κάποιες ευκαιριακές λυκοφιλίες, είναι καταδικασμένες να είναι προσωρινές».

Κατά τον Λουδάρο, οι περισσότεροι μητροπολίτες παίρνουν τα ρωσικά χρήματα και δωρεές χωρίς να αποτελούν μέρος κάποιου σχεδίου, ωφελιμιστικά για να καλύψουν τις ανάγκες της μητρόπολής τους. «Παίρνουν τα χρήματα και μετά, business as usual. Οι επικίνδυνοι είναι αυτοί οι οποίοι διεκδικούν τα ανώτατα αξιώματα στην ελλαδική εκκλησία για την επομένη». Ο Β συμφωνεί με την εκτίμηση αυτή, πως μόνο οι δελφίνοι είναι πραγματικά επικίνδυνοι. «Για παράδειγμα, ο Πατρών θεωρείται δελφίνος για τον αρχιεπισκοπικό θρόνο, και ως τέτοιος είναι επικίνδυνος. Ο Βεροίας φιλοδοξεί να διεκδικήσει την Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, που εκκλησιαστικά είναι πολύ σημαντική καθώς πρόκειται για την δεύτερη σημαντικότερη πόλη του Βυζαντίου. Το να γίνει ένας κραυγαλέα φιλορώσος σαν τον Βεροίας Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης θα ήταν πραγματική καταστροφή».

Αν την πρόσφατη κρίση απελάσεων προκάλεσε η Συμφωνία των Πρεσπών, η ένταση μεταξύ της ελληνικής και της ρωσικής εκκλησίας αναμένεται να αυξηθεί μετά το καλοκαίρι, με πεδίο μάχης πια την Ουκρανία και την Βόρεια Μακεδονία. Όπως δήλωσε στο inside story ο Α, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είναι αποφασισμένος να προχωρήσει στην επίλυση του ζητήματος της ουκρανικής ορθοδοξίας εντός του έτους, αποδεχόμενος το αίτημα του Πατριαρχείου του Κιέβου για παραχώρηση του αυτοκεφάλου. «Είναι το μεγαλύτερο πλήγμα που θα δεχθεί η εκκλησία της Ρωσίας. Θα χάσει πολύ μεγάλο αριθμό πιστών», εξηγεί ο Α. «Με τον ίδιο τρόπο δρομολογείται και η αναγνώριση της εκκλησίας των Σλαβομακεδόνων ως Αρχιεπισκοπή Αχρίδος, με την αποκοπή της από την σερβική εκκλησία στην οποία υπάγεται ακόμη de iure. Η αντίδραση του Πατριαρχείου Μόσχας και της ρωσικής κυβέρνησης αναμένεται να είναι πάρα πολύ έντονη και στις δύο περιπτώσεις».

Σπούδασε νομικά σε Αθήνα και Cambridge. Έζησε νομαδικά με βάση του την Πόλη (2003-2015). Εκεί έγραψε δύο βιβλία για την Κωνσταντινούπολη και ένα για την Μικρά Ασία, ενώ συνεργάσθηκε με ελληνικά και ξένα έντυπα. Σήμερα συνεχίζει την νομαδική του ύπαρξη, με βάση την Αθήνα.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.