Τι πρέπει να ξέρουν τα παιδιά για να πετύχουν;

Ξεχάστε τη Γλώσσα, τα Μαθηματικά και τη Φυσική. Τα παιδιά του 21ου αιώνα θα αλλάξουν επτά δουλειές στη διάρκεια της ζωής τους και θα πρέπει να διαθέτουν ένα οπλοστάσιο από δεξιότητες που δεν τους παρέχει η κλασική εκπαίδευση. Από του χρόνου μάλιστα οι λεγόμενες «παγκόσμιες ικανότητες» θα εξετάζονται στην αξιολόγηση του PISA.
Χρόνος ανάγνωσης: 
9
'
[MINT IMAGES]

Το διεθνές πρόγραμμα PISA για την αξιολόγηση των μαθητών ανήγγειλε πρόσφατα ότι στην επόμενη αξιολόγηση, η οποία θα διεξαχθεί το 2018, θα περιλάβει στον διαγωνισμό και τις λεγόμενες «παγκόσμιες ικανότητες» («global competencies») ή αλλιώς ικανότητες του 21ου αιώνα. Πολύς λόγος γίνεται τελευταία γι’ αυτές τις νέες δεξιότητες, όχι μόνο στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού σχεδιασμού αλλά και σε αυτό της αγοράς εργασίας και του προβληματισμού για το είδος του εργαζόμενου που απαιτείται στη νέα εποχή.

Μόλις κυκλοφόρησε από τον ΟΟΣΑ η έκδοση «Global Competency for an Inclusive World», όπου οι συντάκτες Gabriella Ramos και Andreas Schleicher, και οι δύο ανώτατα στελέχη του ΟΟΣΑ για την εκπαιδευτική πολιτική, παρουσιάζουν τις συνθέτες έννοιες των «παγκόσμιων δυνατοτήτων» και τους τρόπους που το πρόγραμμα PISA σκοπεύει να τις αξιολογήσει.

Δεδομένου ότι η Ελλάδα λαμβάνει μέρος σε αυτήν την αξιολόγηση και μάλιστα με κακά αποτελέσματα, θεωρούμε ότι παρουσιάζοντας μια σύνοψη αυτών των δεξιοτήτων θα μπορούσαμε να συμβάλουμε σε μια συζήτηση για την παιδεία που καλό θα ήταν να ανοίξει εγκαίρως. Το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, το οποίο σίγουρα έχει λάβει γνώση της μελέτης αυτής, δεν την έχει ακόμη αναρτήσει στην ιστοσελίδα του.

Ο προβληματισμός που έχει οδηγήσει στην προσπάθεια για την καλλιέργεια και αξιολόγηση νέων, πιο σύγχρονων δεξιοτήτων στους μαθητές παγκοσμίως, είναι γνωστός σε όλους μας. Τα παιδιά που μόλις έχουν γεννηθεί θα αλλάξουν επτά δουλειές στη διάρκεια της ενεργής επαγγελματικής ζωής τους, οι δε πέντε από αυτές δεν υπάρχουν ακόμη. Πώς θα προετοιμαστούν οι άνθρωποι για μια ζωή σε διαρκή αλλαγή;

Είναι αλήθεια ότι κανείς ποτέ ολοκληρώνοντας τη διαδικασία της τυπικής του εκπαίδευσης δεν ήταν έτοιμος να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις και την ποικιλομορφία των θεμάτων που τελικά θα εμφανίζονταν στο δρόμο του. Καμία πρόβα δεν συγκρίνεται με την πραγματικότητα. Οι θεσμοί όμως, και οι άνθρωποι που καλούνται να χαράξουν τις πολιτικές για την εκπαίδευση οφείλουν να σκέπτονται μακροπρόθεσμα και ευέλικτα.

Τα δεδομένα

Ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά και της κλιματικής αλλαγής. Πόλεμοι συνεχίζουν να υπάρχουν, όπως και τρομοκρατία, με διαφορετικό πρόσωπο και σε διαφορετική κλίμακα από αυτήν του 20ου αιώνα (IRA, ETA, 17 Nοέμβρη κ.λπ.). Οι συγκρούσεις έχουν προκαλέσει το μεγάλο κύμα μετανάστευσης που γνωρίζουμε κι εμείς και η φτώχεια, οι επιδημίες, η διαχείριση των πυρηνικών ολοκληρώνουν την εικόνα. Οι κοινωνίες είναι όλο και περισσότερο πολυπολιτισμικές.

Τα προγράμματα σπουδών που λίγο ως πολύ ακολουθήθηκαν ως τώρα είχαν διαμορφωθεί για τις ανάγκες του προηγούμενου αιώνα. Δεν είναι μόνο τα παραδοσιακά γνωστικά αντικείμενα και οι πεπαλαιωμένες μέθοδοι διδασκαλίας και αξιολόγησης που κάνουν την εκπαίδευσή μας αναποτελεσματική για το αύριο. Είναι κυρίως το κλείσιμο μέσα σε εθνικά σύνορα και ιδεώδη που στέκεται εμπόδιο στον κοσμοπολιτισμό και την πολιτική των ανοιχτών συνόρων στο πεδίο της μάθησης.

Ποιες είναι οι παγκόσμιες δεξιότητες

Με τον όρο global competency εννοούμε «τη δυνατότητα να αναλύει κανείς παγκόσμια διαπολιτισμικά θέματα με κριτική μάτια και από διαφορετικές θεωρήσεις· να αντιλαμβάνεται πόσο οι διαφορές επηρεάζουν την αντίληψη, την κρίση, την ιδέα του εαυτού, την ιδέα μας για τους άλλους· να αφοσιώνεται σε δημιουργική διάδραση με άτομα από διαφορετικά περιβάλλοντα, με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια».

Είναι μια έννοια πολυσύνθετη όταν θελήσει κανείς να τη βάλει στο εκπαιδευτικό πλαίσιο, όπου κάποιος πρέπει να διδάξει κι ένας άλλος να μάθει. Ο στόχος όμως είναι συγκεκριμένος και σαφής: οι άνθρωποι που θα αποκτήσουν αυτές τις «γνώσεις» θα είναι καλύτερα εφοδιασμένοι ώστε να δημιουργήσουν κοινότητες δίκαιες, ειρηνικές, ανθεκτικές, χωρίς αποκλεισμούς. Και φυσικά δεν πρόκειται για μία εκπαίδευση που τελειώνει με τη λήξη των σπουδών, είναι διαδικασία δια βίου εκπαίδευσης που περιλαμβάνει και γνωστικά και μη γνωστικά στοιχεία.

Αποτελείται από τρία συστατικά στοιχεία:

α) Γνώση και κατανόηση/αντίληψη

Στην παγκόμια γνώση και αντίληψη, οι μαθητές γνωρίζουν και κατανοούν θέματα παγκόσμιας και διαπολιτισμικής σημασίας. Οι μαθητές έρχονται σε επαφή με όλα τα σημαντικά παγκόσμια ζητήματα και είναι σε θέση να αντιληφθούν τόσο τα θέματα όσο και τον συσχετισμό μεταξύ τους (π.χ. πόλεμος, μετανάστευση, φτώχεια). Η δυσκολία εδώ έγκειται στις στρεβλές αντιλήψεις που δημιουργεί η ελλιπής ή επιφανειακή γνώση των θεμάτων, που τείνει να οδηγεί σε υπεραπλουστεύσεις και γενικεύσεις. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η έμφαση από την πλευρά της εκπαίδευσης δίνεται στη βαθιά και ουσιαστική κατανόηση.

β) Δεξιότητες

Οι παγκόσμιες δεξιότητες περιλαμβάνουν την ικανότητα να συνεννοείται κάποιος με ανθρώπους από άλλες χώρες ή κουλτούρες και να κατανοεί τις πεποιθήσεις, τις σκέψεις ή τα συναισθήματα άλλων ανθρώπων. Είναι η δυνατότητα να προσαρμόζει κανείς τη συμπεριφορά του ώστε να ταιριάζει σε ένα νέο, διαφορετικό πλαίσιο και να μπορεί να αντιλαμβάνεται σε βάθος πληροφορίες και νοήματα που προέρχονται από αυτό. Ακόμα, για να διαθέτει κανείς αναλυτική και κριτική σκέψη σε θέματα παγκόσμιας σημασίας σημαίνει ότι πρέπει να γνωρίζει ότι το συγκεκριμένο πλαίσιο μέσα στο οποίο βρίσκεται (χώρα, θρησκεία, γλώσσα) συμβάλλει κατά πολύ στη διαμόρφωση της δικής του αντίληψης και πως ακριβώς το ίδιο συμβαίνει και στους υπόλοιπους ανθρώπους, που αντιμετωπίζουν τα θέματα από τη δική τους μεριά.

γ) Στάση

Η στάση μας απέναντι σε έναν άνθρωπο, μιαν αντίληψη, έναν θεσμό, ένα ζήτημα ή ένα σύμβολο συνδέεται στενά με το αξιακό σύστημα του καθενός και αφορά στις ιδέες και τις σκέψεις μας, στα αισθήματα, στην αξία που δίνουμε σε καθετί. Η στάση ως προς τις παγκόσμιες ικανότητες σημαίνει σεβασμό της αξιοπρέπειας του ατόμου, της διαφορετικότητας, ανοιχτή μάτια απέναντι στο «άλλο». Η εκπαίδευση σε αυτό και μάλιστα από τις πολύ νεαρές ηλικίες είναι ένας δρόμος, έστω και πολύ μακρύς, για αλλαγές μέσα στις κοινωνίες.

Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται απόπειρα να αξιολογηθούν παράγοντες που ενυπάρχουν στην εκπαιδευτική διαδικασία, αλλά δεν υπολογίζονταν μέχρι σήμερα ανεξάρτητα. Το 1981 η Έρευνα για την Παγκόσμια Αντίληψη (Global Understanding Survey, Burrows et al.) θέλησε να μετρήσει τι πιστεύουν και πώς στέκονται οι φοιτητές απέναντι σε θέματα παγκόσμιας σημασίας. Το τεστ αποτελείτο από 101 ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής που αφορούσαν 13 θέματα. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι υπήρχε μικρή σχέση ανάμεσα στις στενά εκπαιδευτικές εμπειρίες των φοιτητών και στη γνώση των θεμάτων του κόσμου.

Η νέα δοκιμασία του PISA

Το 2018 το PISA θα αξιολογήσει την ικανότητα των μαθητών να χρησιμοποιούν τη γνώση και την αναλυτική και κριτική σκέψη σε θέματα πολιτισμικής και παγκόσμιας εμβέλειας. Το τεστ θα περιέχει ένα πλήθος δοκιμασιών και το εργαλείο για την αξιολόγηση θα είναι η μελέτη συγκεκριμένων περιπτώσεων (case studies), διότι αυτό βοηθά τους μαθητές να σκεφτούν συστηματικά και να κάνουν τις αναγκαίες λογικές συνεπαγωγές.

Η μελέτη συγκεκριμένης περίπτωσης διευκολύνει τους εξεταζόμενους μαθητές, γιατί τους τοποθετεί σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, κοινωνικό, οικονομικό, πολιτισμικό, ιστορικό, μέσα στο οποίο μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γνώση που έχουν αποκομίσει από τα συγκεκριμένα μαθήματα που διδάσκονται, αλλά και να εκφράσουν απόψεις με αξιολογικό περιεχόμενο (καλό, κακό, δίκαιο, άδικο).

Για παράδειγμα, μια τέτοια περίπτωση μπορεί να είναι η ιστορία μιας δεκαπεντάχρονης από το Περού που έγινε YouTube celebrity τραγουδώντας στη μητρική της διάλεκτο Kuetchua, ή ένα ιστορικό γεγονός που προκάλεσε ένταση ανάμεσα σε δύο ή παραπάνω χώρες λόγω της ελλιπούς κατανόησης της ιδιαίτερης κουλτούρας μίας από τις εμπλεκόμενες χώρες. Σε όλες τις περιπτώσεις, ο εξεταζόμενος θα πρέπει να βγάλει το γεγονός από το πλαίσιό του ώστε να κατανοήσει τη διαφορά της οπτικής.

Σημαντικό εργαλείο αποτελούν και οι ερωτήσεις ανοικτού τύπου (όχι μόνο οι πολλαπλής επιλογής), οι οποίες επιτρέπουν την ανάπτυξη και έκφραση συλλογισμών. Η δυσκολία εδώ έγκειται στην αξιολόγησή τους και γι’ αυτό το PISA ετοιμάζει λεπτομερείς ρουμπρίκες (κλίμακες περιγραφικής αξιολόγησης) για τους αξιολογητές.

Το κομμάτι της αυτο-παρουσίασης

Όπως γνωρίζουν όσοι έχουν εξοικείωση με το Πρόγραμμα, ένα τμήμα του διαγνωστικού τεστ αποτελούν οι ερωτήσεις όπου ο εξεταζόμενος απαντά σε θέματα που αφορούν το οικογενειακό του περιβάλλον, το μορφωτικό του επίπεδο κ.ά. Σε αυτό το τμήμα θα προστεθούν και ερωτήσεις που θα ζητούν από τους μαθητές να δώσουν οι ίδιοι πληροφορίες σχετικά με τη στάση τους σε θέματα πολυπολιτισμικότητας και ζητήματα παγκόσμιας σημασίας και ενδιαφέροντος.

Στόχος είναι να μετρηθεί με πόση άνεση μπορούν οι μαθητές να εκπληρώσουν δράσεις που έχουν σχέση με παγκόσμια θέματα και να χρησιμοποιήσουν τις γλωσσικές και συμπεριφορικές τους δεξιότητες ούτως ώστε να αντιμετωπίσουν τον άλλο με σεβασμό και αποτελεσματικότητα.

Οι μαθητές λοιπόν θα κληθούν να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά με το πώς αξιολογούν συγκεκριμένες δεξιότητες στον εαυτό τους, σε δεδομένες συνθήκες. Οι δεξιότητες αυτές είναι η ευελιξία/προσαρμοστικότητα (flexibility) που δηλώνει την ικανότητα ενός ατόμου να προσαρμόζεται σε νέες αναπάντεχες συνθήκες και να αποφεύγει την διάψευση και την αποξένωση που δημιουργεί το πολιτισμικό σοκ. Η ενσυναίσθηση (empathy), με την έννοια της ικανότητας να μπαίνει κανείς με το μυαλό και το συναίσθημα στη θέση του άλλου και να φαντάζεται τον κόσμο από τη δική του/της οπτική γωνία. Αυτό δεν σημαίνει απώλεια των δικών του πολιτισμικών αξιών, αλλά ενδιαφέρον και σεβασμό στην οπτική του άλλου. Η στάση/τοποθέτηση (attitude), με την οποία το άτομο δείχνει κατά πόσον είναι ανοιχτό να ενδιαφερθεί και να σχετιστεί με άτομα διαφορετικά και με ποιον τρόπο αξιολογεί ανθρώπους, θεσμούς και πράγματα ως καλά ή κακά, επιθυμητά ή μη·πόσο βλέπει τον εαυτό του ως μέλος της παγκόσμιας κοινότητας και ποιαν ευθύνη είναι έτοιμο να αναλάβει για την επίλυση των παγκόσμιων προβλημάτων·πόσο αισθάνεται δυνατό ή αδύναμο «να αλλάξει τον κόσμο».

Η ευθύνη πέφτει στους δασκάλους

Η αξιολόγηση δεν αφορά βέβαια μόνο τους μαθητές αλλά και τους εκπαιδευτικούς τους, οι οποίοι είναι αυτοί που θα πρέπει πρώτοι να ξανασκεφτούν τον ρόλο τους και να αλλάξουν τη στάση τους όσον αφορά την κοινωνική συνοχή και τον διαπολιτισμικό διάλογο.

Ήδη υπάρχουν χώρες όπως η Αυστραλία και η Κορέα που έχουν εντάξει στα προγράμματα σπουδών τους τον στόχο της βαθύτερης κατανόησης των θεμάτων παγκόσμιας κλίμακας και πολυπολιτισμικότητας. Στα προγράμματα αυτά οι μαθητές, πέρα από τις γνώσεις που έχουν αποκομίσει στον «παραδοσιακό» κορμό της εκπαίδευσής τους, καλούνται να συμμετάσχουν σε δραστηριότητες που τους εμπλέκουν σε θέματα διεθνή και πολυπολιτισμικά και τους βοηθούν να αναπτύξουν συνεργατικότητα, σεβασμό στη διαφορετικότητα και δεξιότητες επίλυσης συγκρούσεων.

Επειδή οι δάσκαλοι αποτελούν τον πιο βασικό μοχλό αυτής της νέας πλευράς της εκπαίδευσης, το ερωτηματολόγιο του PISA ρωτά και τους ίδιους για τις απόψεις και τη στάση τους στα ίδια αυτά θέματα ή ζητά τη γνώμη των μαθητών για τους δασκάλους τους σε θέματα πολυπολιτισμικότητας και σεβασμού.

Πού στοχεύουμε;

Φυσικά και δεν είναι μόνο το PISA που πρωτοστατεί στον προβληματισμό για την παγκόσμια εκπαίδευση και την καταπολέμηση των ανισοτήτων. Στην Ασία ο οργανισμός Asia Society σε συνεργασία με το Συμβούλιο Ανώτατων Στελεχών Εκπαίδευσης των ΗΠΑ κυκλοφόρησε κι αυτός έναν εκτεταμένο Οδηγό για την εκπαίδευση στις παγκόσμιες ικανότητες.

Σύμφωνα με τον Οδηγό, αλλά και την υπόλοιπη βιβλιογραφία, ο μαθητής που έχει εκπαιδευτεί σε αυτές τις ικανότητες και δεξιότητες είναι αυτός που επιθυμεί να ερευνήσει τον κόσμο, που έχει περιέργεια και ενδιαφέρον να γνωρίσει τι συμβαίνει στις άλλες γειτονιές του πλανήτη και αναρωτιέται για τα θέματα που τις αφορούν.

Είναι ακόμα αυτός που ξέρει να σταθμίζει τις διαφορετικές οπτικές γωνίες, γνωρίζει δηλαδή ότι η δική του οπτική έχει σχηματιστεί σε συνάρτηση με παράγοντες του περιβάλλοντός του, όπως και η οπτική των άλλων. Γνωρίζει και σέβεται αυτές τις διαφορετικές οπτικές, ακόμη κι αν δεν τις ασπάζεται, αναγνωρίζει την αξία τους για το άλλο άτομο. Εντέλει είναι ένα άτομο ικανό να συνθέσει μια νέα οπτική, που θα συνδυάζει τη δική του με άλλες.

Είναι αυτός που ξέρει να μεταδίδει ιδέες και περιεχόμενο σε παραπάνω γλώσσες από τη μητρική του, αλλά μπορεί επίσης να επικοινωνεί και μη λεκτικά, παρατηρώντας τον απέναντί του. Μπορεί να θέσει τον εαυτό του σε πολλαπλά κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, να συμμετέχει και να οργανώνει διαφορετικές ομάδες ανθρώπων και φυσικά να έχει τεχνολογικό εγγραμματισμό.

Είναι αυτός που μπορεί να αναλάβει δράση για τα παγκόσμια θέματα, θεωρώντας ότι με τη δική του συμμετοχή μπορεί να κάνει τη διαφορά. Και τέλος είναι αυτός που για να βρει τις απαντήσεις στα ερωτήματά του ξέρει να ψάξει σε πληθώρα πηγών, να εξετάσει την αξιοπιστία τους, να αξιολογήσει και να συνθέσει τις πληροφορίες και να καταλήξει σε συμπεράσματα που στηρίζονται σε βάσιμα επιχειρήματα.

Σε αυτό το σημείο υπεισέρχεται και το νέο ενδιαφέρον της εκπαιδευτικής κοινότητας να εκπαιδεύσει τους μαθητές, από την πολύ μικρή ηλικία, να ελέγχουν την εγκυρότητα της πληροφορίας και να μην γίνονται θύματα «ψευδών ειδήσεων». Αποτελεί στοιχείο κριτικής ικανότητας να μπορεί κανείς να ξεχωρίζει το αληθές από το ψευδές και να επιζητά τη σύνθεση μέσω της αντίθετης από τη δική του άποψης. Ο επικεφαλής της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης του ΟΟΣΑ A. Schleicher αναφέρει ότι, ενώ τα κοινωνικά δίκτυα είναι ένας χώρος πρόσφορος για ανταλλαγή απόψεων και οπτικών, η επιβεβαιωμένη πρακτική να λαμβάνει κανείς πληροφορίες και σχόλια που ταιριάζουν με τις απόψεις του τείνει να μεταμορφώσει τη διαδικτυακή κοινότητα σε μονοπολιτισμική αντί για πολυπολιτισμική. Είναι σημαντικό, κατά την άποψή του, οι μαθητές να μπορούν να εμπλακούν σε πλαίσιο διαφορετικοτητας, να είναι ανοιχτοί σε αυτό, να αντλούν νόημα και αξίες από αυτήν την εμπλοκή και τελικά να βλέπουν τη διαφορετικότητα ως πλεονέκτημα και όχι ως πρόβλημα.

Η εκπαίδευση προς τους στόχους αυτούς δεν σημαίνει καθόλου πως οι πολιτικές που χαράζονται θα ανατρέψουν τα δεδομένα ως προς το περιεχόμενο και τα αντικείμενα που οι μαθητές ως τώρα διδάσκονται στα σχολεία. Οι γνωστικοί στόχοι δεν υποτιμώνται, όπως άλλωστε φαίνεται και στο μοντέλο αξιολόγησης του PISA.

Το 2040, τα παιδιά που γεννιούνται τώρα θα μπουν στην αγορά εργασίας. Θα ζουν σε έναν κόσμο που θα τον διαμορφώνουν, σε μεγάλο ποσοστό τουλάχιστον, η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτόνομη μετακίνηση, η συνθετική βιολογία και άλλες τεχνολογικές ανακαλύψεις που ραγδαία εξελίσσονται. Οι άνθρωποι αυτοί θα είναι έτοιμοι για τη ζωή; Οι Έλληνες μαθητές θα είναι προετοιμασμένοι;

Δεν είναι θέμα μόνο των εκπαιδευτικών και των γονιών, αλλά ολόκληρης της κοινωνίας. Ίσως το τρένο χωρίς οδηγό να μην το έχουμε χάσει ακόμη.

Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στη Φιλοσοφική του ΕΚΠΑ και στη Σορβόννη Ι. Δούλεψε για 30 χρόνια ως φιλόλογος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έχει ασχοληθεί με την μελέτη και ταξινόμηση αρχείων, με την επιμέλεια και διόρθωση κειμένων και έχει συμμετάσχει σε καλλιτεχνικά projects.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.