Πώς αλλάζουν την πανδημία οι μεταλλάξεις του ιού;

Τι γνωρίζουμε και τι ψάχνουμε ακόμη για τις παραλλαγές του ιού που έχουν καταγραφεί ανά τον κόσμο; Πώς επηρεάζουν οι μεταλλάξεις τα εμβόλια, τις θεραπείες, αλλά και τα μέτρα; Γιατί είναι απαραίτητη η γονιδιωματική επιτήρηση; Και τι γίνεται στην Ελλάδα;
Χρόνος ανάγνωσης: 
17
'
[Mohammed Abed/AFP]

Στις 3 Ιανουαρίου 2020 ο καθηγητής Γιονγκ-Ζεν Ζανγκ του Κέντρου Δημόσιας Υγείας της Σαγκάης, άνοιξε ένα μεταλλικό κουτί που περιείχε το ρινοφαρυγγικό επίχρισμα ενός ασθενούς που νοσηλευόταν στο Εθνικό Νοσοκομείο της Γουχάν. Παρότι, όπως ο ίδιος λέει, είχε αναλύσει το γονιδίωμα εκατοντάδων ιών, κάτι του έλεγε ότι αυτός θα ήταν διαφορετικός. 40 ώρες αργότερα, η ομάδα του είχε αναλύσει το γονιδίωμα του νέου κορονοϊού. Βλέποντας την ανάλυση, ο καθηγητής ήταν πια βέβαιος ότι ο ιός «συγγένευε» με τον SARS –σε ποσοστό κοντά στο 80%– και πως επρόκειτο για έναν ιδιαίτερα επικίνδυνο ιό, που προκαλούσε οξεία λοίμωξη του αναπνευστικού.

Με δυο λόγια

Οι παραλλαγές του νέου κορονοϊού είναι εδώ, και στην Ελλάδα, και είναι πιο μεταδοτικές από αυτήν που μέχρι τώρα κυριαρχούσε. Αυτό όμως δεν είναι λόγος για πανικό. Η διαδικασία της μετάλλαξης είναι απολύτως φυσιολογική και αναμενόμενη. Το ζητούμενο είναι οι νέες παραλλαγές στις οποίες οδηγούν οι μεταλλάξεις του ιού να παρακολουθούνται, να καταγράφονται και να μελετούνται, ώστε να βγαίνουν τα κατάλληλα συμπεράσματα σχετικά με τα σημαντικά ερωτήματα: πόσο πιο μεταδοτικές είναι; Μπορούν να αντιμετωπιστούν με τα υπάρχοντα φάρμακα; Και τι γίνεται με τα εμβόλια; Σαφείς απαντήσεις δεν υπάρχουν ακόμα για κανένα από τα παραπάνω ερωτήματα. Όπως φαίνεται, υπάρχει κάποια μείωση της αποτελεσματικότητας των υπαρχόντων εμβολίων, όμως επισημαίνεται η διάσταση της ανοσολογικής μνήμης του οργανισμού, η οποία πιθανότατα θα αρκεί για να αποτρέπει τις επαναλοιμώξεις, ή έστω τη βαριά νόσηση σε περίπτωση νέας λοίμωξης. Και για να βλέπουμε το ποτήρι μισογεμάτο, οι εταιρείες είναι έτοιμες να προσαρμόσουν τα εμβόλιά τους, διαδικασία που απαιτεί πολύ λιγότερο χρόνο από αυτόν που χρειάστηκαν για να τα αναπτύξουν (και πάλι, δεν παραπονιόμαστε). Μέχρι τότε, το ECDC προειδοποιεί: μην ταξιδεύετε, και όποιες χώρες σκόπευαν να χαλαρώσουν τα μέτρα, ας το ξανασκεφτούν.

Αυτές τις μέρες που υπάρχει ανάγκη για ξεκάθαρη ενημέρωση κι ανάλυση, το inside story προσφέρει όλα τα άρθρα γύρω από τον Covid-19 ελεύθερα σε όλους τους αναγνώστες.

#ΜένουμεΑσφαλείς: Ανακαλύψτε πάνω από 2.500 ρεπορτάζ και ιστορίες του inside story. Γραφτείτε για έναν μήνα δωρεάν EΔΩ.

Αφού ενημέρωσε το υπουργείο Υγείας της Κίνας, επικοινώνησε με τον Αυστραλό ιολόγο Έντουαρντ Χολμς, ο οποίος έσπευσε να ανακοινώσει στους συναδέλφους του διεθνώς ότι είχε ολοκληρωθεί η γενετική ανάλυση του απειλητικού ιού.

Οι πάντες στην επιστημονική κοινότητα αντιλαμβάνονταν την επικινδυνότητα του ιού και τη σοβαρότητα της απειλής, αλλά μάλλον ουδείς μπορούσε τότε να φανταστεί σε τι είδους υγειονομική, οικονομική και κοινωνική περιπέτεια θα εισερχόταν ολόκληρος ο πλανήτης. Αυτό που σίγουρα γνώριζαν οι επιστήμονες του κλάδου, ήταν ότι έπρεπε να ξεκινήσουν άμεσα τις προσπάθειες αναχαίτισης της επιδημίας. Η πλήρης αλληλούχηση του γονιδιώματος του SARS-CoV-2 –όπως ονομάστηκε αργότερα λόγω της συγγένειας με τον ιό που εντοπίστηκε το 2003– ήταν το πρώτο βήμα για την ανάπτυξη εμβολίων και θεραπειών.

Απαιτείται εντατική παρακολούθηση των μεταλλάξεων

Όλοι βέβαια γνώριζαν ότι ο ιός δεν επρόκειτο να μείνει στατικός. Οι μεταλλάξεις και οι νέες παραλλαγές ενός ιού είναι απολύτως αναμενόμενες από την εξελικτική βιολογία. Ειδικά για έναν ιό με τόσο ευρεία και ανεξέλεγκτη διάδοση σε όλον τον κόσμο. Πάνω από 100, ίσως και 200 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν μολυνθεί, και ενδέχεται μία από τις μολύνσεις αυτές να έδωσε την ευκαιρία στον ιό να μεταλλαχθεί τυχαία.

Κάθε ιός εμφανίζει μεταλλάξεις κάθε μία με δύο εβδομάδες. Όταν βέβαια υπάρχει τόσο εκτεταμένη παρουσία του, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες πολλών και ταυτόχρονων μεταλλάξεων. Γεγονός είναι πάντως ότι ο SARS-CoV-2 δεν μεταλλάσσεται εξίσου γρήγορα και δυναμικά με άλλους ιούς. Όπως παρατηρεί η Σάρον Πίκοκ, καθηγήτρια Μικροβιολογίας και Δημόσιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, όταν o ιός εισέρχεται στον οργανισμό ανοσοκατεσταλμένων ανθρώπων, βρίσκει έδαφος και χρόνο να μεταλλαχθεί. Ειδικά αν δεν σκοτώσει άμεσα τον ξενιστή του και μείνει επί μακρόν στον οργανισμό του.

Στέλεχος, παραλλαγή ή μετάλλαξη;

Ο όρος στέλεχος αναφέρεται στον Sars-Cov-2, τον ιό που προκαλεί τη νόσο Covid-19 – καθώς αυτός είναι ένα στέλεχος της ευρύτερης οικογένειας κορονοϊών, συμπεριλαμβανομένου του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου (SARS) και του αναπνευστικού συνδρόμου της Μέσης Ανατολής (MERS). Υπάρχει λοιπόν ένα μόνο στέλεχος του νέου κορονοϊού. Αυτό είναι ο Sars-Cov-2.

Η μετάλλαξη είναι η διαδικασία με την οποία αλλάζει η γενετική κωδικοποίηση του στελέχους αυτού.

Μια νέα παραλλαγή του ιού είναι αποτέλεσμα μιας σειράς μεταλλάξεων (ή μίας μόνο μετάλλαξης).

Για παράδειγμα, η παραλλαγή D614G που ανιχνεύτηκε στην Ευρώπη στο πρώτο κύμα και επικράτησε διεθνώς έναντι του «άγριου» ή φυσικού στελέχους, διέφερε σημαντικά από τον αρχικό ιό της Γουχάν. Το ίδιο και άλλες παραλλαγές που εμφανίστηκαν έκτοτε χωρίς να επικρατήσουν. Ακόμη και στην Ελλάδα έχουν εντοπιστεί στελέχη του ιού που δεν έχουν καταγραφεί αλλού, αλλά περιορίστηκαν σε τοπικό επίπεδο ή χάθηκαν. Ίσως και να μη χάθηκαν και να διαδίδονται σιωπηλά, κάτι που θα ανακαλύψουμε μόνο εφόσον αλληλουχηθούν πολλά ιικά γονιδιώματα.

Ο λόγος είναι ότι ο νέος κορονοϊός, όπως και όλοι οι ιοί, μεταλλάσσεται διαρκώς. Είναι αναπόσπαστο τμήμα της εξελικτικής διαδικασίας. Η συγκέντρωση πολλών μεταλλάξεων στο ίδιο γονιδίωμα οδηγεί σε παραλλαγές του ιού – ορισμένες εξ αυτών εμφανίζονται και αργά ή γρήγορα εξαφανίζονται. Άλλες παραλλαγές αποδεικνύονται ισχυρότερες και σταδιακά κυριαρχούν. Το ζητούμενο της παρακολούθησης είναι να καταγράφονται οι μεταλλάξεις και τυχόν ανασυνδυασμοί του ιού στους οργανισμούς των ξενιστών του (είτε είναι άνθρωποι, είτε ζώα), οι οποίοι ενδέχεται να τον καταστήσουν περισσότερο ή λιγότερο μεταδοτικό. Εκτός όμως από την καταγραφή των αλλαγών στη λοιμογόνο ισχύ του ιού, οι φυλογενετικές αναλύσεις του ιικού RNA απαιτούνται για τη χαρτογράφηση της εξάπλωσής του. Και βέβαια προκειμένου να διασαφηνιστεί κατά πόσον οι παραλλαγές αυτές δύνανται να επηρεάσουν ή ακόμη και να καταστήσουν άχρηστες τις υπό ανάπτυξη φαρμακευτικές θεραπείες, όπως τα μονοκλωνικά αντισώματα, και τα υπάρχοντα εμβόλια.

Οι πρωταθλητές του sequencing

Γι’ αυτό και θεωρείται καίρια η συστηματική και εκτεταμένη γονιδιωματική επιτήρηση. Οι ειδικοί συστήνουν την ανάλυση κατά το δυνατό περισσότερων θετικών δειγμάτων, προκειμένου να εντοπίζονται τυχόν μεταλλάξεις, ώστε να ακολουθεί εκτεταμένη ιχνηλάτηση και αυστηρή απομόνωση των φορέων τους, με απώτερο στόχο τον περιορισμό της διάδοσής τους.

Το ECDC συστήνει τη γονιδιωματική ανάλυση τουλάχιστον του 5-10% των θετικών δειγμάτων, αλλά καλεί τις χώρες να αναλύουν όσο το δυνατόν περισσότερα. Αναρίθμητα εργαστήρια ανά τον κόσμο ασχολούνται με την αλληλούχηση ιικών γονιδιωμάτων από τις πρώτες ημέρες της πανδημίας. Οι περισσότεροι επιστήμονες μοιράζονται τα δεδομένα των αναλύσεών τους με συναδέλφους τους διεθνώς μέσω της δημόσιας βάσης δεδομένων GISAID.

Πρωταθλήτρια στον εν λόγω τομέα είναι η Ισλανδία, που έχει αναλύσει το γονιδίωμα σχεδόν όλων των θετικών δειγμάτων στη χώρα, με συνέπεια να έχει σταματήσει στα σύνορα εισερχόμενους φορείς του μεταλλαγμένου ιού, εμποδίζοντας στην πράξη τη διασπορά του στην κοινότητα.

Ιδιαίτερα εκτεταμένη είναι η ανάλυση και στη Δανία, που έχει αναλύσει περί το 13% των δειγμάτων, ενώ τα ποσοστά πολλαπλασιάζονται τις τελευταίες εβδομάδες.

Υψηλή αναλογία αλληλουχήσεων καταγράφεται και στην Ολλανδία και σε άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ, σε τρίτες χώρες όπως η Αυστραλία, όπου αξιοποιείται μια τεχνική ταχείας αλληλούχησης (έχουν αλληλουχηθεί περίπου τα μισά θετικά δείγματα), αλλά και σε χώρες που κάνουν την έκπληξη όπως το Κονγκό!

Το Ην. Βασίλειο πάντως συνεχίζει να αναλύει και να καταγράφει τις αλλαγές στο ιικό γονιδίωμα, προκειμένου να προειδοποιεί εγκαίρως και άλλες χώρες που ενδέχεται να μην έχουν τη δυνατότητα ή τη διάθεση να το πράξουν. Είναι ενδεικτικό ότι στη Μ. Βρετανία έχουν αναλυθεί περισσότερες από 165.000 ακολουθίες, όταν οι ΗΠΑ με πενταπλάσιο πληθυσμό έχουν αναλύσει 74.000 γονιδιώματα. Η Γερμανία έχει συνολικά αναλύσει περίπου 3.500, όσα περίπου επεξεργάζονται οι Βρετανοί σε μία ημέρα.

Γονιδιωματική επιτήρηση στην Ελλάδα

Η χώρα μας λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων αναλύει συγκριτικά λιγότερα δείγματα – περίπου 0,5% των θετικών δειγμάτων στο δεύτερο κύμα. Από το ξεκίνημα της επιδημίας έως τώρα έχουν αλληλουχηθεί συνολικά 1.150 γονιδιώματα στο Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, και περιορισμένος αριθμός σε άλλα εργαστήρια. Η μοριακή χαρτογράφηση της εγχώριας επιδημίας οδήγησε στην ταυτοποίηση γνωστών μεταλλάξεων του ιού, αλλά και νέων που έχουν καταγραφεί μόνο στη χώρα μας (πάνω από 60 δείγματα), χωρίς πάντως να έχουν εκτεταμένη εξάπλωση.

Οι προσπάθειες αλληλούχησης έχουν επεκταθεί το τελευταίο διάστημα, λόγω του εντοπισμού της βρετανικής παραλλαγής. Έχουν ήδη ταυτοποιηθεί 204 δείγματα θετικά για το μεταλλαγμένο στέλεχος Β.1.1.7/UK lineage και ένα μεταλλαγμένο στέλεχος Lineage B.1.351/South Africa του ιού SARS-CoV-2. Η διασπορά του βρετανικού στελέχους στην κοινότητα και μάλιστα σε διάφορες περιοχές της χώρας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Κρήτη, Πιερία κ.ά.) ανησυχεί ιδιαίτερα την Επιτροπή Εμπειρογνωμώνων που ζητά την επέκταση των ελέγχων.

Η βρετανική παραλλαγή που ανησυχεί

Στις 14 Δεκεμβρίου του 2020, ο υπουργός Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου Ματ Χάνκοκ ανακοίνωσε ότι μια νέα παραλλαγή του SARS-CoV-2, η οποία αργότερα ονομάστηκε B.1.1.7, κυκλοφορούσε στη Νότια Αγγλία αλλά και σε άλλες περιοχές της χώρας και «ευθυνόταν» για την επιθετική επιδημική έξαρση εκείνων των εβδομάδων. Η παραλλαγή, που είχε εντοπιστεί αρχικά τον περασμένο Σεπτέμβριο, χαρακτηριζόταν από ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό μεταλλάξεων, οι περισσότερες εκ των οποίων συγκεντρώνονταν στην περιβόητη πρωτεΐνη-ακίδα του ιού. Όταν Βρετανοί επιστήμονες που ανέλυαν τα γονιδιώματα θετικών δειγμάτων παρατήρησαν αξιοσημείωτη εμφάνιση της νέας παραλλαγής, προειδοποίησαν για την αυξημένη μεταδοτικότητα.

Οι εκκλήσεις τους εισακούστηκαν με αρκετή καθυστέρηση. Ο Μπόρις Τζόνσον ανακοίνωσε το πιο σκληρό λοκντάουν λόγω της υψηλότερης μεταδοτικότητας της παραλλαγής του ιού, η οποία όπως δήλωσε μεταγενέστερα σχετίζεται και με υψηλότερη θνητότητα. Αμφότεροι οι ισχυρισμοί πάντως εξετάζονται από την επιστημονική κοινότητα, καθώς η παραλλαγή εντοπίζεται σε δεκάδες χώρες ανά τον πλανήτη.

Από τη μοντελοποίηση επίσης, το παραλλαγμένο στέλεχος συνδέεται με αύξηση του δείκτη μεταδοτικότητας Rt. Προβληματισμό προκαλεί και η επιστημονική εκτίμηση ότι το στέλεχος αυτό προκαλεί αυξημένες μολύνσεις στα παιδιά. Τα στατιστικά ευρήματα των ιχνηλατήσεων αναδεικνύουν επίσης την αυξημένη –κατά δύο έως επτά φορές– πιθανότητα μετάδοσης του παραλλαγμένου στελέχους από παιδιά.

Εξάλλου, οι περισσότερες σχετικές μελέτες αναδεικνύουν κατά πολύ υψηλότερα ιικά φορτία στα δείγματα φορέων που έχουν μολυνθεί με την εν λόγω παραλλαγή.

Παρά τα αυστηρά μέτρα πάντως, η διάδοση της νέας παραλλαγής συνεχίζεται με εκθετικούς ρυθμούς. «Προσπαθούμε να κατανοήσουμε καλύτερα γιατί βλέπουμε αυτές τις (ανοδικές) τάσεις ενώ η χώρα βρίσκεται σε κατάσταση lockdown, συμπεριλαμβανομένης της μελέτης της νέας παραλλαγής» δήλωσε ο καθηγητής λοιμωξιολογίας του Imperial, Στίβεν Ράιλι. Με αυτή την αφορμή, ειδικοί επισημαίνουν ότι τα μέτρα που λαμβάνονται, και ειδικά τα lockdown, δεν θα αποδειχθούν αρκετά για να συγκρατήσουν τη διάδοση του παραλλαγμένου στελέχους. Πλέον στο γονιδίωμα της παραλλαγής προστέθηκε και η μετάλλαξη Ε.484, που καταγράφεται και στην παραλλαγή της Νότιας Αφρικής, γεννώντας ερωτηματικά στους επιστήμονες για την αποτελεσματικότητα των υπαρχόντων εμβολίων.

Ταχύτατη είναι η διάδοση του συγκεκριμένου στελέχους και εκτός Μ. Βρετανίας. Όπως είναι γνωστό, ήδη από τις αρχές Ιανουαρίου έχει εμφανιστεί και στην Ελλάδα.

Επιστήμονες του CDC πιθανολογούν ότι το συγκεκριμένο στέλεχος θα κυριαρχήσει έναντι των άλλων στις ΗΠΑ έως τον Μάρτιο, ενώ εξαιρετικά πιθανό είναι να συμβεί το ίδιο και στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης.

Η απειλή από τη Νότια Αφρική

Μια αντίστοιχη ανακοίνωση ήρθε δύο εβδομάδες αργότερα από τις αρχές της Νότιας Αφρικής. Οι επιστήμονες, και σε αυτή την περίπτωση, είχαν προειδοποιήσει νωρίτερα χωρίς όμως να εισακουστούν. Η νέα, ακόμη πιο μεταδοτική παραλλαγή του ιού, που ονομάστηκε 501.V2 (ή B.1.351), συνδέθηκε με την εκθετική εξάπλωση της επιδημίας στη χώρα. Η συγκεκριμένη παραλλαγή εντοπίστηκε για πρώτη φορά στις αρχές Οκτωβρίου, και μοιράζεται ορισμένες κοινές μεταλλάξεις με αυτήν του Ηνωμένου Βασιλείου. Ερευνητές παρατήρησαν ότι ο επιπολασμός της παραλλαγής ήταν σαφώς υψηλότερος μεταξύ των νέων χωρίς υποκείμενα νοσήματα υγείας, ενώ ήταν πιθανό να προκαλέσει σοβαρότερη νόσηση σε σύγκριση με άλλες παραλλαγές.

Ανησυχία προκάλεσε και η ανακοίνωση του τοπικού κέντρου λοιμώξεων ότι οι συγκεκριμένες μεταλλάξεις (K417N & E484K) της νοτιοαφρικανικής παραλλαγής επέτρεψαν στον SARS-CoV2 να γίνει ανθεκτικός στα εξουδετερωτικά αντισώματα.

Αρκετές χώρες έχουν ήδη διακόψει την αεροπορική σύνδεση με την αφρικανική χώρα, υπό τον φόβο ότι η εν λόγω παραλλαγή θα «ξεφεύγει» από τα εμβόλια που ήδη κυκλοφορούν.

«Η παραλλαγή που εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη Νότια Αφρική έχει εξαπλωθεί γρήγορα πέρα από την Αφρική και αυτό που με κρατά ξύπνια τη νύχτα είναι ότι είναι πολύ πιθανό να επικρατήσει και σε άλλες αφρικανικές χώρες», δήλωσε η Δρ Ματσιντίσο Μοέτι, περιφερειακή διευθύντρια Αφρικής στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σχολιάζοντας την ανακοίνωση ότι πρόκειται πλέον για την επικρατούσα παραλλαγή του ιού στη Ν. Αφρική, αλλά και ότι διαδίδεται ταχύτατα στην ευρύτερη περιοχή (Μποτσουάνα, Γκάνα, Κένυα κ.ά.) και σε 24 χώρες εκτός Αφρικής. Στις 23 Δεκεμβρίου εντοπίστηκε στη Μ. Βρετανία, λίγες ημέρες αργότερα στην Ελβετία, στις 14 Ιανουαρίου στη Γερμανία, ενώ πριν λίγες ημέρες για πρώτη φορά και στις ΗΠΑ.

Από την περασμένη Κυριακή, η παραλλαγή 501.V2 ταυτοποιήθηκε και στη χώρα μας, συνδεόμενη μάλιστα με περιστατικό επαναμόλυνσης.

Και το σενάριο θρίλερ από τον Αμαζόνιο

Δεκαπέντε ημέρες αργότερα πληροφορηθήκαμε για μία ακόμη παραλλαγή που εντοπίστηκε στην Ιαπωνία, σε φορείς του ιού που είχαν ταξιδέψει από τη Βραζιλία. Η αποκαλούμενη παραλλαγή P.1 εντοπίστηκε στη συνέχεια σε σωρεία δειγμάτων σε περιοχές της Αμαζονίας. Η ταχύτητα και το εύρος της διάδοσης προβληματίζει τους ειδικούς, που παρατηρούν ότι η παραλλαγή, που δεν είχε εμφανιστεί από τον Μάρτιο έως τον Νοέμβριο, τον Δεκέμβριο ξεπέρασε τις μισές λοιμώξεις, ενώ τις πρώτες ημέρες του Ιανουαρίου εντοπίστηκε με συχνότητα 85%.

Πλέον, το σύστημα υγείας της περιοχής βρίσκεται υπό κατάρρευση, καθώς ο ιός φαίνεται ότι χτυπά με ιδιαίτερη σφοδρότητα την ευρύτερη περιοχή.

Η παραλλαγή P.1 εντοπίστηκε στο 42% των δειγμάτων που αναλύθηκαν από τα τέλη Δεκεμβρίου στην περιοχή της Αμαζονίας. Η ανησυχία των ειδικών εντείνεται καθώς η παραλλαγή αυτή φέρεται να ευθύνεται για μεγάλο αριθμό επαναλοιμώξεων στον πληθυσμό μιας περιοχής, που έχει ήδη πληγεί βαρύτατα από το πρώτο κύμα της επιδημίας. Εκτιμάται ότι περίπου το 75% του πληθυσμού είχε μολυνθεί με τον ιό SARS-CoV2 έως τον Οκτώβριο του 2020. Αντί όμως η φυσική ανοσία να δημιουργήσει τείχος, από τα μέσα Δεκεμβρίου παρατηρείται νέα επιδημική έξαρση. Αν και οι ειδικοί συνεχίζουν να διερευνούν το φαινόμενο, οι επαναμολύνσεις αποδεικνύουν ότι η ανοσία που δημιουργείται στην πρώτη λοίμωξη δεν είναι αρκετά ισχυρή ώστε να αποτρέψει μια δεύτερη μόλυνση.

Όπως και η νοτιοαφρικανική παραλλαγή, η βραζιλιάνικη φέρει τη μετάλλαξη E484K στην πρωτεΐνη-ακίδα, η οποία δεν υπάρχει ούτε στο «άγριο» στέλεχος που επικρατούσε ως τώρα. Η εν λόγω μετάλλαξη αποδεδειγμένα μειώνει την αναγνώριση αντισωμάτων, βοηθώντας τον ιό να παρακάμψει την ανοσολογική προστασία που παρέχεται από προηγούμενη μόλυνση – ενδεχομένως και από την προστασία που προσφέρει ο εμβολιασμός.

Η αμερικανική παραλλαγή

Τις τελευταίες ημέρες η παραλλαγή L425R, που εντοπίζεται σε 14 αμερικανικές πολιτείες, και κατά κύριο λόγο στην Καλιφόρνια, εμφανίζει επίσης μεταλλάξεις στον υποδοχέα της πρωτεΐνης-ακίδας. Παρότι δεν έχει συνδεθεί με υψηλότερη μεταδοτικότητα, οι ειδικοί εικάζουν ότι ενδέχεται να κυριαρχήσει στις συγκεκριμένες περιοχές. «Η μετάδοση πιθανότητα αυξάνεται λόγω της ανθρώπινης συμπεριφοράς, και όχι λόγω υψηλότερης μολυσματικότητας του οποιουδήποτε στελέχους» δηλώνει ο Γκρέγκορι Άρμστρονγκ, διευθυντής του Κέντρου Γονιδιωματικής Επιτήρησης του CDC.

Ονόματα και στίγμα

Ο ΠΟΥ καλεί να μην ονομάζονται οι παραλλαγές του ιού βάσει του τόπου προέλευσης ή μεγάλης διάδοσής τους. Ο λόγος είναι ότι συγκεκριμένες περιοχές ή χώρες στιγματίζονται. Η εξελικτική διαδικασία των ιών μπορεί να συμβεί οπουδήποτε αλλά κατά κανόνα εντοπίζονται εκεί που γίνεται συστηματική αλληλούχηση. Όπως αποδεικνύεται στην πράξη, ούτε οι κωδικές ονομασίες (π.χ. Β.1.1.7) είναι ευκολομνημόνευτες. «Νομίζω ότι όλοι μπερδευόμαστε με τα διαφορετικά ονόματα παραλλαγών», δήλωσε η Μαρία Βαν Κέρκοφ, τεχνική διευθύντρια κατά της COVID-19 για τον ΠΟΥ.

Δεδομένου του διεθνούς ενδιαφέροντος για τις παραλλαγές του ιού και εκτός επιστημονικής κοινότητας, καθίσταται επιβεβλημένη μια πιο απλή ονοματοδοσία. Έχουν κατατεθεί διάφορες προτάσεις, με επικρατέστερη αυτήν που θέλει να δίδονται στις παραλλαγές ονόματα των καταιγίδων ή των τυφώνων (π.χ. έχει προταθεί το «Νέλι» ή το «Έρικ»).

Εκατομμύρια μεταλλάξεις

Όπως συμβαίνει με όλους τους RNA ιούς, έτσι και ο SARS-CoV-2 μεταλλάσσεται διαρκώς. Σύμφωνα με μια νέα επιστημονική έρευνα που μόλις ανέβηκε στο bioRxiv και δεν έχει ακόμη κριθεί από ομοτίμους (peer review), έως τις 28 του περασμένου Δεκεμβρίου είχαν καταγραφεί πάνω από 2,58 εκατομμύρια μεταλλάξεις. Εξετάζοντας με τη βοήθεια ενός υπολογιστικού μοντέλου 200.865 δείγματα από 155 διαφορετικές χώρες (έλαβαν τις γενετικές ακολουθίες από το GISAID, όπου επιστήμονες απ’ όλον τον κόσμο ανεβάζουν τις αναλύσεις τους για να συνδράμουν τη διεθνή επιστημονική προσπάθεια), κατέληξαν ότι το 39% των καταγεγραμμένων μεταλλάξεων είναι συνώνυμες (ή σιωπηλές), οι οποίες είναι συνήθως δευτερεύουσες και δεν επηρεάζουν τα αμινοξέα. Το 51% των δειγμάτων που μελετήθηκαν ήταν μη συνώνυμες μεταλλάξεις, οι οποίες αλλάζουν τα αμινοξέα.

Μινκ
Ειδικοί εκφράζουν φόβους ότι τα μινκ ενδέχεται να λειτουργούν ως εξελικτικό ρεζερβουάρ του νέου κορονοϊού, που του επιτρέπει να εξελίσσεται και να γίνεται πιο μεταδοτικός.
Τι δεν γνωρίζουμε

Η επιστημονική επάρκεια έχει οδηγήσει στην αποκρυπτογράφηση αρκετών μυστικών των παραλλαγών. Αλλά δυστυχώς όχι όλων. Αυτό που επίσης δεν γνωρίζουμε και προφανώς θα αργήσουμε να μάθουμε με απόλυτη βεβαιότητα, είναι πόσο ευρέως έχουν εξαπλωθεί αυτές οι συγκεκριμένες παραλλαγές, καθώς είναι λιγοστές οι χώρες που αναλύουν γενετικά θετικά δείγματα. Ακόμη και όσες το πράττουν, αναλύουν δειγματοληπτικά λόγω του υψηλού κόστους και του χρόνου που απαιτείται.

Προς το παρόν, η επιστημονική κοινότητα πασχίζει να ανακαλύψει αν οι παραλλαγές του ιού:

  • Διαδίδονται πράγματι πιο εύκολα (και σε ποιο βαθμό) από άτομο σε άτομο
  • Διαδίδονται από άνθρωπο σε ζώα και το αντίστροφο
  • Αν προκαλούν πιο ήπια ή πιο σοβαρή νόσο
  • Αν τα διαθέσιμα διαγνωστικά τεστ μπορούν να εντοπίσουν τον ιό με τις παραλλαγές του
  • Αν οι υπάρχουσες θεραπείες συνεχίζουν να λειτουργούν
  • Αν οι υπό ανάπτυξη φαρμακευτικές θεραπείες θα είναι αποτελεσματικές (π.χ. τα πολλά υποσχόμενα μονοκλωνικά αντισώματα, που ενδέχεται να μην καλύπτουν τις νέες παραλλαγές).

 

Πόσο και πώς επηρεάζουν οι μεταλλάξεις τα εμβόλια;

Το βασικό ερώτημα βέβαια αφορά στο πώς και κατά πόσον επηρεάζουν οι παραλλαγές του ιού τα εμβόλια που χορηγούνται ήδη, αλλά και όσα αναπτύσσονται.

Από πρόσφατη μελέτη, σε περιορισμένο πάντως δείγμα, προέκυψε μέτρια μείωση της αποτελεσματικότητας των αντισωμάτων όσων είχαν εμβολιαστεί με το mRNA εμβόλιο Pfizer/BioNTech έναντι του μεταλλαγμένου στελέχους Β.1.1.7.

Μελέτη της BioNTech δείχνει πάντως ότι το εμβόλιό της παραμένει αποτελεσματικό έναντι της βρετανικής παραλλαγής. Στις δοκιμές τους χρησιμοποίησαν αίμα εμβολιασμένων, προκειμένου να διαπιστώσουν αν το στέλεχος του ιού που φέρει τις μεταλλάξεις της παραλλαγής B.1.1.7. εξουδετερώθηκε από τα αντισώματα που υπήρχαν στον οργανισμό των εμβολιασθέντων. Το συμπέρασμα ήταν θετικό.

Ο «αστερίσκος» στην αν μη τι άλλο ανακουφιστική ανακοίνωση της γερμανικής εταιρείας βιοτεχνολογίας, εντοπίζεται στον επίλογο: «Αν και η παρατεταμένη εξουδετέρωση της τρέχουσας παραλλαγής Β.1.1.7 είναι καθησυχαστική, θεωρείται συνετή η προετοιμασία για πιθανή αλλαγή στελέχους εμβολίου COVID-19». Όπως όμως τονίζει η επιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον Ουγκούρ Σαχίν: «Η προσαρμογή του εμβολίου σε ένα νέο στέλεχος ιού θα διευκολύνεται από την ευελιξία της τεχνολογίας εμβολίων που βασίζεται σε mRNA».

Αντίστοιχα είναι τα συμπεράσματα για την αποτελεσματικότητα του εμβολίου της Moderna, η οποία δείχνει να «καλύπτει» τόσο τη βρετανική όσο και τη νοτιοαφρικανική παραλλαγή, αλλά όχι με εξίσου υψηλά ποσοστά.

Από μία μελέτη που προδημοσιεύτηκε στο BioRxiv, προκύπτει ότι τα εξουδετερωτικά αντισώματα στο αίμα όσων είχαν νοσήσει από Covid-19 στο παρελθόν δεν ήταν εξίσου αποτελεσματικά στην εξουδετέρωση της νοτιοαφρικανικής παραλλαγής 501Y.V2.

Η Moderna πάντως ανακοίνωσε ότι θα αναπτύξει ένα πλάνο απόκρουσης των μεταλλάξεων, με ενισχυτική δόση (ενδεχομένως τρίτη), ενώ αντίστοιχα σχέδια έχει και η BioNTech, πιθανώς στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης ανάπτυξης του εμβολίου της, η οποία σύμφωνα με τους ερευνητές της γερμανικής εταιρείας δεν θα απαιτεί περισσότερες από έξι εβδομάδες.

Το εμβόλιο της Johnson & Johnson ήταν 72% αποτελεσματικό στην πρόληψη μέτριας ή σοβαρής Covid-19 στις ΗΠA, 66% στη Λατινική Αμερική και 57% στη Νότια Αφρική, προφανώς λόγω της επικράτησης της παραλλαγής B.1.351. Γεγονός όμως είναι ότι το εν λόγω εμβόλιο απέτρεψε σε ποσοστό 85% τη βαριά νόσηση. Σημειωτέον ότι το εμβόλιο δοκιμάστηκε στη Νότια Αφρική μεταξύ Σεπτεμβρίου και Δεκεμβρίου, όταν η επικίνδυνη παραλλαγή εξαπλωνόταν ευρέως.

Σκεπτικισμό προκάλεσε και η ανακοίνωση της αμερικανικής Novavax: Το εμβόλιό της ήταν κατά περίπου 90% αποτελεσματικό στις κλινικές δοκιμές που έγιναν στη Βρετανία, αλλά κάτω του 50% στις αντίστοιχες δοκιμές στη Νότια Αφρική. Ορισμένοι πάντως θεωρούν ότι πρέπει να βλέπουμε το ποτήρι μισογεμάτο και όχι μισοάδειο, επισημαίνοντας ότι ακόμη και η προστασία του μισού πληθυσμού (των εμβολιασμένων) είναι προτιμότερη από τη μη προστασία. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι αμφότερα τα εμβόλια προστατεύουν σε πολύ υψηλά ποσοστά από τη βαριά νόηση και ελαχιστοποιούν την πιθανότητα θανάτου από επιπλοκές της Covid-19.

Μια άλλη, λιγότερο συζητημένη παράμετρος, είναι ότι τα εμβόλια ενδέχεται να δημιουργήσουν εξελικτική πίεση στον ιό, με αποτέλεσμα αυτός να συγκεντρώσει μεταλλάξεις που θα τον καταστήσουν ακόμη πιο ισχυρό και μεταδοτικό. Εξάλλου, καθίσταται σαφές ότι ο εθνικισμός των εμβολίων είναι αν μη τι άλλο άτοπος σε αυτό το διαρκώς μεταβαλλόμενο τοπίο. Ο βασικότερος λόγος είναι ότι, ακόμα και αν οι πλουσιότερες χώρες καταφέρουν να εμβολιάσουν τον πληθυσμό τους, ο ιός θα συνεχίσει να κυκλοφορεί –προφανώς και να μεταλλάσσεται– σε όσες χώρες έχουν χαμηλότερα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης. Αυτό ενδεχομένως συνεπάγεται ότι στελέχη του ιού που θα ανθίστανται σε θεραπείες και εμβόλια θα επανακυκλοφορούν ακόμη και στις «προνομιούχες» χώρες, δημιουργώντας έναν φαύλο και φονικό κύκλο.

Οι ελπιδοφόρες εκτιμήσεις

Αν και η χαμηλότερη ανοσολογική απόκριση στην παραλλαγή της Νότιας Αφρικής και της Βραζιλίας συνιστά σύμφωνα με ορισμένους μία βάσιμη απειλή για το μέλλον, αρκετοί ειδικοί επισημαίνουν τη διάσταση της ανοσολογικής μνήμης του οργανισμού, η οποία πιθανότατα θα αρκεί για να αποτρέπει τις επαναλοιμώξεις, ή έστω τη βαριά νόσηση σε περίπτωση νέας λοίμωξης. Τα Τ-κύτταρα για παράδειγμα διαδραματίζουν δομικό ρόλο στην αντιμετώπιση νέων λοιμώξεων, ακόμη κι όταν τα εξουδετερωτικά αντισώματα δεν είναι αρκετά.

Η θετική διάσταση, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Ανοσολογίας στο Kirby Institute της Αυστραλίας Στιούαρτ Τέρβιλ, είναι πως, παρότι κάποιες από τις παραλλαγές θα ξεπεράσουν την απόκριση των αντισωμάτων ή την ανοσολογική απόκριση του εμβολίου, καμία παραλλαγή μέχρι σήμερα δεν κατόρθωσε να αποφύγει πλήρως την ανοσοαπόκριση. Το βέβαιο είναι ότι θα συνεχίσουμε να βλέπουμε μεταλλάξεις. «Καθώς περισσότεροι άνθρωποι μολύνονται διεθνώς, μια νέα σειρά μεταλλαγμένων ιών θα εμφανίζεται».

Εξίσου αισιόδοξο είναι το γεγονός ότι οι φαρμακευτικές αξιοποιούν ήδη τεχνολογικές πλατφόρμες που επιτρέπουν τον άμεσο και αποτελεσματικό επανασχεδιασμό και την «αναβάθμιση» των εμβολίων, προκειμένου να στοχεύουν και να εξουδετερώνουν τα νέα στελέχη.

Τι φοβάται ο Γερμανός «Τσιόδρας»

Ο διάσημος Γερμανός λοιμωξιολόγος Κρίστιαν Ντόρστεν, που ηγείται της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων κατά της πανδημίας στη χώρα του, δήλωσε πριν λίγες ημέρες στο Der Spiegel ότι είναι πολύ πιθανό η βρετανική παραλλαγή να εξαπλωθεί με επιτυχία σε πληθυσμό που εξακολουθεί να μην είναι ανοσοποιημένος, κυρίως λόγω της υψηλής μεταδοτικότητάς της. «Οι παραλλαγές της Νότιας Αφρικής και της Βραζιλίας ενδέχεται να μολύνουν άτομα που έχουν ήδη νοσήσει στο παρελθόν, αλλά αυτό πιθανότατα δεν τους δίνει πλεονέκτημα σε έναν πληθυσμό όπου η ανοσία δεν είναι ακόμη διαδεδομένη».

Παρότι εκφράζει την ανησυχία του για τη βρετανική παραλλαγή, θεωρεί ότι η εξάπλωσή της (στη Γερμανία αλλά και στις υπόλοιπες χώρες που έχει εντοπιστεί) μπορεί να αποτραπεί ή έστω να επιβραδυνθεί. Προς αυτήν την κατεύθυνση συστήνει να μείνουν κλειστά τα σχολεία, αλλά και να ενθαρρυνθεί η τηλε-εργασία κυρίως για να αποσυμφορηθούν τα μέσα μαζικής μεταφοράς.

Ο Ντόρστεν πάντως διαβεβαιώνει ότι θα εμφανιστούν νέες παραλλαγές του ιού, οι οποίες δεν αποκλείεται να δείξουν ανοσολογική απόδραση. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται ότι τα εμβόλια θα πάψουν να μας προστατεύουν. «Τα αντισώματα είναι μόνο ένα συστατικό της ανοσολογικής προστασίας. Ένα άλλο είναι η ανοσία των Τ-κυττάρων. Αυτό προστατεύει πολύ πιο ισχυρά από μια σοβαρή εξέλιξη της νόσου. Εφόσον ο ιός μεταλλαχθεί, δεν επηρεάζεται η ανοσία των κυττάρων Τ. Ως εκ τούτου, δεν νομίζω ότι πρέπει να φοβόμαστε ότι τα εμβόλιά μας θα είναι αναποτελεσματικά».

Το εμβόλιο-ασπίδα στις μεταλλάξεις

Οι μεταλλάξεις που ήδη απειλούν την αποτελεσματικότητα του εμβολίου, οδηγούν τους επιστήμονες στην επίσπευση της ανάπτυξης της δεύτερης γενιάς εμβολίων. Μια ερευνητική ομάδα ομάδα με επικεφαλής τον καθηγητή Ρόμπιν Σάτοκ από το Τμήμα Μολυσματικών Νόσων του Imperial, αναπτύσσει ήδη την τεχνολογία αυτο-ενισχυόμενου RNA (saRNA) που θα επιτρέπει την εύκολη προσαρμογή σε νέες παραλλαγές του κορονοϊού, αλλά και την ταχεία ανάπτυξη εμβολίων κατά άλλων ιών που ενδέχεται να προκαλέσουν μελλοντικές πανδημίες.

Οδηγία για περιορισμό των ταξιδιών

Με νεότερη ανακοίνωσή του, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC) καλεί όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ να συνεχίσουν να παρακολουθούν τις τοπικές αλλαγές στους ρυθμούς μετάδοσης ή τη σοβαρότητα της λοίμωξης προκειμένου να εντοπίσουν και να αξιολογήσουν την κυκλοφορία και τον αντίκτυπο των παραλλαγών. Καλεί μάλιστα για την κατάλληλη προετοιμασία και τη διασφάλιση των πόρων για αυξημένη αλληλούχηση ιικών γονιδιωμάτων.

Το ECDC προτείνει την αυστηροποίηση των μέτρων και την αναβολή της χαλάρωσής τους όπου αυτή σχεδιάζεται, δεδομένου μάλιστα ότι οι ομάδες πληθυσμού (κυρίως οι νέοι) που οδηγούν τη μετάδοση, δεν θα εμβολιαστούν στο άμεσο μέλλον. Συνιστά μάλιστα να αποφεύγονται τα μη απαραίτητα ταξίδια και να καθιερωθεί το υποχρεωτικό τεστ και η καραντίνα για όλους τους εισερχόμενους στα κράτη-μέλη, ειδικά εφόσον προέρχονται από περιοχές με υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης των νέων παραλλαγών. Καλεί επίσης για ενίσχυση της ιχνηλάτησης επαφών, ειδικά στις περιπτώσεις που υπάρχουν υπόνοιες επιμόλυνσης με νέες παραλλαγές του ιού.

Τέλος, καλεί τα κράτη μέλη να προετοιμάσουν τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης για περαιτέρω κλιμάκωση της ζήτησης λόγω της αυξημένης μεταδοτικότητας των νέων παραλλαγών, αλλά και να επιταχύνουν τον ρυθμό εμβολιασμού, ειδικά για ομάδες υψηλού κινδύνου.

Εικόνα goranitis
Γράφει για τεχνολογία, επιστήμη και ψηφιακή κουλτούρα σε περιοδικά, εφημερίδες και websites. Σπούδασε στο τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και πρόσφατα ξεκίνησε ένα εντελώς άσχετο μεταπτυχιακό. Η συλλογή διηγημάτων «24» (Εκδόσεις Πατάκη) είναι το πρώτο του βιβλίο.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.