Η ανακύκλωση απειλείται από την εισφοροδιαφυγή των εταιρειών

Αποκλειστικές πληροφορίες του inside story αποκαλύπτουν ότι το σύστημα ανακύκλωσης συσκευασιών στην Ελλάδα πλήττεται από τη μη πληρωμή εκ μέρους των εταιρειών των εισφορών που προβλέπει ο νόμος για τα προϊόντα που προωθούν στην αγορά. Ταυτόχρονα, οι ίδιες οι εισφορές είναι πολύ χαμηλότερες από ό,τι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Χρόνος ανάγνωσης: 
16
'
[Θανάσης Καλλιάρας/Eurokinissi]

Δεν πληρώνουν όλες οι εταιρείες τις εισφορές που προβλέπει ο νόμος για την ανακύκλωση υλικών συσκευασίας, με αποτέλεσμα το σύστημα εναλλακτικής διαχείρισης να απειλείται με σοβαρό αδιέξοδο. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει από την έρευνα του inside story.

Το θέμα είναι αρκετά σύνθετο, αλλά θα το εξηγήσουμε με απλά λόγια. Στην καθημερινότητά μας χρησιμοποιούμε χιλιάδες προϊόντα, τα οποία φτάνουν στα χέρια μας μέσα σε μία συσκευασία. Αυτή η συσκευασία παίζει σημαντικό ρόλο στην προστασία και τη συντήρηση του τελικού προϊόντος. Για παράδειγμα, κανείς δεν θα ήθελε να κάνει στο παιδί του τα Χριστούγεννα ένα δώρο που να είναι σπασμένο, ούτε φυσικά να του δώσει έναν χυμό που να είναι χαλασμένος λόγω του ότι δεν συντηρήθηκε κατάλληλα από το κουτί του. Με άλλα λόγια, η συσκευασία παίζει σημαντικό ρόλο στην προστασία του καταναλωτή.

Ωστόσο, μετά το άνοιγμα της συσκευασίας, αυτή θα πρέπει να ακολουθήσει μία πορεία ώστε, σύμφωνα με την ενωσιακή και εθνική νομοθεσία για τη διαχείριση των απορριμμάτων και την προστασία του περιβάλλοντος, να καταλήξει στην ανακύκλωση και όχι σε κάποια χωματερή. Κατά κύριο λόγο η παραπάνω προσπάθεια γίνεται στην Ελλάδα, πρώτον μέσα από τον μπλε κάδο, όπου μπορούμε να πετάμε υλικά συσκευασίας από πλαστικό, χαρτί, αλουμίνιο, γυαλί και λευκοσίδηρο και δεύτερον, μέσα από τον μπλε κώδωνα, όπου μπορούμε να πετάμε μόνο γυάλινες φιάλες. Με τη σειρά του ο δήμος μαζεύει το περιεχόμενό των μπλε κάδων και το μεταφέρει στα Κέντρα Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών, τα λεγόμενα ΚΔΑΥ, όπου γίνεται η διαλογή των υλικών στις διαφορετικές κατηγορίες, για να δοθούν στη συνέχεια προς ανακύκλωση.

Τα υπάρχοντα προβλήματα

Από το ρεπορτάζ του inside story προκύπτει ότι η παραπάνω διαδικασία παρουσιάζει σημαντικά προβλήματα, τα οποία καλύπτουν ολόκληρο το φάσμα από την απόρριψη μιας συσκευασίας στον μπλε κάδο έως την τελική ανακύκλωσή της.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι συχνά οι μπλε κάδοι δεν παρουσιάζουν την απαραίτητη πυκνότητα μέσα στον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα οι πολίτες να «αναγκάζονται» είτε να πετούν μία ανακυκλώσιμη συσκευασία μέσα στον πράσινο κάδο για τα απλά σκουπίδια, είτε να την κουβαλούν μαζί τους για αρκετή ώρα. Αν και η Ελληνική Εταιρεία Διαχείρισης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ) –υπεύθυνη για την τροφοδότηση των δήμων με μπλε κάδους και οχήματα συλλογής ανακυκλώσιμων υλικών– υποστηρίζει ότι «στο τέλος του 2018, οι μπλε κάδοι που ήταν τοποθετημένοι στις γειτονιές (σ.σ.: πανελλαδικά) ανέρχονταν στους 165.000», ο Ανδρέας Βαρελάς, πρώην αντιδήμαρχος του δήμου Αθηναίων, είπε στο inside story ότι «αυτή τη στιγμή η Αθήνα θα έπρεπε να έχει περίπου 6.000 μπλε κάδους, ωστόσο ο αριθμός τους δεν ξεπερνάει τις 3.500». Σε αυτό το πρόβλημα έρχονται να προστεθούν κι άλλα, όπως η καθυστέρηση στην ανανέωση του στόλου των απορριμματοφόρων και η ελλιπής ενημέρωση των πολιτών για το τι ανακυκλώνεται και τι δεν ανακυκλώνεται, με αποτέλεσμα πολλές φορές στον μπλε κάδο να καταλήγουν μη ανακυκλώσιμα αντικείμενα και υλικά.

Την παραπάνω κατάσταση επιβεβαίωσε και ο νυν αντιδήμαρχος Καθαριότητας και Ανακύκλωσης, Νίκος Αβραμίδης. Ο ίδιος είπε στο inside story ότι «πριν από 15 χρόνια η ΕΕΑΑ έχει δώσει στον δήμο Αθηναίων περίπου 8.000 κάδους και 15 απορριμματοφόρα. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή λείπουν από όλα τα διαμερίσματα του δήμου 2.500 κάδοι, καθώς ο αριθμός τους μειώθηκε με το πέρασμα του χρόνου λόγω φθοράς και καταστροφών. Γι’ αυτό το λόγο, είμαστε αυτή τη στιγμή σε μία διαδικασία υπογραφής νέας σύμβασης με την ΕΕΑΑ, στο πλαίσιο της οποίας έχουμε ζητήσει την ανανέωση του στόλου με 30 νέα απορριμματοφόρα και άλλους 5.000 κάδους, για αντικατάσταση και κάλυψη των κενών. Η επαναχωροθέτηση των μπλε κάδων και η ανανέωση του στόλου είναι απαραίτητη για να κάνουμε μία νέα εκκίνηση στην ανακύκλωση, για να λύσουμε τα υπάρχοντα προβλήματα και να πείσουμε τους πολίτες ότι αυτά που πετούν στην ανακύκλωση πράγματι ανακυκλώνονται».

Εξηγούμε: πώς λειτουργεί η ανακύκλωση των συσκευασιών στην Ελλάδα;

Οι αιτίες των παραπάνω προβλημάτων είναι πολλές. Για να εξηγήσουμε τις αστοχίες, θα πρέπει εν πολλοίς να «ακολουθήσουμε τα λεφτά»· ή μάλλον, να ακολουθήσουμε την έλλειψή τους, αφού η εισφοροδιαφυγή και η μη πληρωμή των προβλεπόμενων από τον νόμο εισφορών από ιδιωτικές εταιρείες οδηγούν σε σοβαρά προβλήματα λειτουργίας του συστήματος.

Όμως πριν μιλήσουμε για τα προβλήματα της ανακύκλωσης στην Ελλάδα, ας εξηγήσουμε πώς έχει διαμορφωθεί το σύστημα: η ανακύκλωση των υλικών συσκευασίας γίνεται μέσα από δύο βασικά Συλλογικά Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης (στο εξής: ΣΣΕΔ): αυτό της ΕΕΑΑ για την ανακύκλωση συσκευασιών στον γνωστό σε όλους μπλε κάδο και το ΣΣΕΔ της Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης, η οποία είναι υπεύθυνη και για τα γνωστά «Σπιτάκια Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης».

Παράλληλα με τη δημιουργία των παραπάνω ΣΣΕΔ, ο ν. 2939/2001 –που τροποποιήθηκε σημαντικά από τον ν. 4496/2017 και εν πολλοίς καθορίζει το πλαίσιο ανακύκλωσης συσκευασιών στη χώρα– έφερε μία σημαντική πρόβλεψη: υποχρέωσε όλες τις επιχειρήσεις που εισάγουν, παράγουν και διαθέτουν στην εγχώρια αγορά συσκευασμένα προϊόντα, να μεριμνούν για τη συλλογή και ανακύκλωση των συσκευασιών τους. Μάλιστα, στην εν λόγω νομοθεσία υπόκεινται οι πρωτογενείς, δευτερογενείς και τριτογενείς συσκευασίες, καθώς και τα απόβλητα των συσκευασιών από όλες τις πηγές, δηλαδή τη βιομηχανία, το εμπόριο, τα καταστήματα και τις υπηρεσίες. Ουσιαστικά, ο νόμος υποχρεώνει σήμερα τις εταιρείες να συμμετέχουν σε κάποιο σύστημα εναλλακτικής διαχείρισης και να συνεισφέρουν οικονομικά για την ανακύκλωση των προϊόντων τους. Στην περίπτωση των συσκευασιών, οι εταιρείες, αφού συμβληθούν είτε με την ΕΕΑΑ, είτε με την Ανταποδοτική Ανακύκλωση, μπορούν να χρησιμοποιούν το πανευρωπαϊκό «πράσινο σήμα» στις συσκευασίες που διακινούν στην ελληνική αγορά.

Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τη σχετική νομοθετική ρύθμιση, δεν συμβάλλονται με κάποιο ΣΣΕΔ όλες οι υπόχρεες από τον νόμο επιχειρήσεις

Στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους οι παραγωγοί ή και οι εισαγωγείς συσκευασιών οφείλουν να πληρώνουν εισφορές στα ΣΣΕΔ. Αυτά με τη σειρά τους διοχετεύουν τα χρήματα σε άλλους φορείς που εμπλέκονται στην ανακύκλωση –όπως είναι οι δήμοι, οι Φορείς Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΦΟΣΔΑ) και τα ΚΔΑΥ– για την αγορά εξοπλισμού, όπως είναι οι κάδοι και τα απορριμματοφόρα, και εν γένει τη διαχείριση του κόστους της ανακύκλωσης. Αυτό το σχήμα αποτελεί εφαρμογή της ευρωπαϊκής αρχής της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού και βασίζεται στη λογική ότι οι παραγωγοί έχουν τον μεγαλύτερο έλεγχο στον σχεδιασμό των συσκευασιών, άρα και στον περιορισμό του αντικτύπου τους στο περιβάλλον.

Όμως σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τη σχετική νομοθετική ρύθμιση, δεν συμβάλλονται με κάποιο ΣΣΕΔ όλες οι υπόχρεες από τον νόμο επιχειρήσεις.

Εισφοροδιαφυγή εκατομμυρίων ευρώ

Σε αυτό το ρεπορτάζ θα ασχοληθούμε αποκλειστικά με το ΣΣΕΔ της ΕΕΑΑ, καθώς η εν λόγω εταιρεία συμβάλλεται με πολύ μεγαλύτερο αριθμό εταιρειών σε σύγκριση με την Ανταποδοτική Ανακύκλωση. Μάλιστα, στην ετήσια έκθεσή της για το 2018 η ίδια η ΕΕΑΑ αναφέρει ότι μέχρι το τέλος του έτους 2.336 επιχειρήσεις είχαν υπογράψει σύμβαση συνεργασίας, οι οποίες «καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της νομικής και οικονομικής υποχρέωσης για την ανακύκλωση συσκευασιών στην Ελλάδα». Ακόμη, επικεντρωθήκαμε στην ΕΕΑΑ καθώς ορισμένα έγγραφα που έχει στα χέρια του το inside story αφορούν κυρίως αυτήν.

Τρεις διαφορετικές και ανεξάρτητες μεταξύ τους πηγές –μία από τον χώρο της βιομηχανίας, μία από την τοπική αυτοδιοίκηση και μία από επιχείρηση ανακύκλωσης– εξέφρασαν στο inside story τη θέση ότι οι υπόχρεοι να δώσουν εισφορές είναι σίγουρα περισσότεροι από αυτούς με τους οποίους συμβάλλονται σήμερα τα ΣΣΕΔ. Ακόμη, πηγές εξέφρασαν την πεποίθηση ότι κάποιες επιχειρήσεις έχουν κατά καιρούς δηλώσει ποσότητες μικρότερες από αυτές που διοχετεύουν στην αγορά, κάτι που θεωρητικά θα οδηγούσε σε επιβολή προστίμου. Οι πηγές θέλησαν να διατηρήσουν την ανωνυμία τους, καθώς η αποκάλυψη των ταυτοτήτων τους θα δημιουργούσε προβλήματα στην εργασία τους.

Είναι αξιοσημείωτο ότι σε πρόσφατη έκθεσή της, η Κομισιόν αναφέρει ότι η Ελλάδα θα πρέπει να προχωρήσει σε «θέσπιση συστηματικών ελέγχων στις εταιρείες που παρέχουν στοιχεία σχετικά με την ποσότητα συσκευασιών που εισέρχεται στην αγορά (παραγωγοί ή οργανισμοί ευθύνης παραγωγών)».

Προς ενίσχυση των παραπάνω, σε έγγραφο της ΕΕΑΑ που βρίσκεται στη διάθεση του inside story γίνεται ειδική αναφορά «στο φαινόμενο της εισφοροδιαφυγής που σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) υπερβαίνει το 40%, δηλαδή τέσσερις στις δέκα συσκευασίες που διατίθενται στην εγχώρια αγορά δεν εκπληρώνουν τη νομική υποχρέωση δεκαεπτά έτη μετά την ψήφιση του ν. 2939/2001. Αυτό το υψηλό ποσοστό εισφοροδιαφυγής σε συνδυασμό με τον ελλιπή έλεγχο και την ανεπαρκή εφαρμογή του νόμου θέτουν σε κίνδυνο το μέλλον της ανακύκλωσης». Αυτό δεν πρέπει να ξαφνιάζει, αφού η ΕΕΑΑ στην τελευταία ετήσια έκθεσή της γράφει ότι «οι πόροι του συστήματος [ανακύκλωσης] προέρχονται αποκλειστικά από τις συμβεβλημένες επιχειρήσεις».

Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για το πλαστικό στην Ελλάδα είναι €66, ενώ στη Βουλγαρία είναι €157, στην Εσθονία €409, στην Ιρλανδία €891,6 και στην Ολλανδία €387,6

Σύμφωνα με έκθεση του ΕΟΑΝ που δημοσιεύτηκε το Δεκέμβριο του 2017 για τη διετία 2015-2016 –ο ΕΟΑΝ είναι ο αρμόδιος φορέας του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της πολιτικής για την ανακύκλωση στην Ελλάδα και την έγκριση των εθνικών συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης– η εισφοροδιαφυγή που εντοπίζεται στον τομέα της ανακύκλωσης συσκευασιών, ύψους 40%, είναι η μεγαλύτερη από κάθε άλλη εισφοροδιαφυγή σε οποιοδήποτε άλλο σύστημα ανακύκλωσης. Σύμφωνα με αξιόπιστα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας, αυτή προκαλεί απώλεια εσόδων ύψους 15 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Ακόμη, η ανάγκη αντιμετώπισης της εισφοροδιαφυγής αναφέρεται και στον προγραμματισμού έτους του ΕΟΑΝ για το 2019, που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Απρίλιο. Σε προτεινόμενο επιχειρησιακό σχέδιο που υποβλήθηκε προς έγκριση στον ΕΟΑΝ από την ΕΕΑΑ, αναφέρεται ότι «όπως έχει επανειλημμένα τεθεί γραπτώς και σε συζητήσεις με τις αρμόδιες αρχές, το πρόβλημα της εισφοροδιαφυγής αποτελούσε και συνεχίζει να αποτελεί το κυριότερο πρόβλημα στην εφαρμογή του ν. 2939/2001, όπως αυτός έχει τροποποιηθεί και ισχύει. Η εισφοροδιαφυγή σήμερα –έπειτα από 15 έτη εφαρμογής του νόμου– αποτελεί τροχοπέδη στην περαιτέρω προώθηση της ανακύκλωσης συσκευασιών». Να εξηγήσουμε σε αυτό το σημείο ότι η ΕΕΑΑ οφείλει να προτείνει επιχειρησιακά σχέδια στον ΕΟΑΝ, που ως δημόσια αρχή τα εγκρίνει, ώστε το σύστημα ανακύκλωσης να λειτουργεί σύμφωνα με τη νομοθεσία. Η διαδικασία για την έγκριση του νέου επιχειρησιακού σχεδίου της ΕΕΑΑ από τον ΕΟΑΝ είναι ακόμα σε εξέλιξη.

Εδώ θα πρέπει να υπογραμμίσουμε κάτι σημαντικό: στα μέτρα που έχει προτείνει η ΕΕΑΑ κατά της εισφοροδιαφυγής επιχειρήσεων, αναφέρεται ανάμεσα στα άλλα ότι «ένα μέτρο που τα πρώτα χρόνια έδειξε να βοηθά στην ένταξη των μη σύννομων επιχειρήσεων (που είναι γνωστές στις αρχές) ήταν η εφαρμογή από τη Δημόσια Διοίκηση των προβλεπόμενων βημάτων από το νομικό πλαίσιο με πρώτο την “κλήση σε ακρόαση” και στη συνέχεια, εφόσον το πρόβλημα παραμένει, οι ενδεδειγμένες κυρώσεις». Από το παραπάνω προκύπτει το εύλογο ερώτημα αν οι Αρχές έλαβαν όλα αυτά τα χρόνια, εκείνα τα μέτρα που θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την εισφοροδιαφυγή.

Οι χαμηλές εισφορές που πληρώνουν οι εταιρείες

Υπάρχει, ωστόσο, άλλο ένα θέμα σχετικά με τις εισφορές: δεν αρκούν για να εξασφαλίσουν τη βιωσιμότητα του συστήματος – πόσο μάλλον την επέκταση και βελτίωση της λειτουργίας του. «Υπάρχει μία γενική απροθυμία μεγάλων παραγωγών και διανομέων για να συνεισφέρουν μεγαλύτερα ποσά στην ανακύκλωση», είπε στο inside story πηγή με καλή γνώση των θεμάτων ανακύκλωσης. «Η λογική τους είναι ότι το σύστημα ψιλοδουλεύει και άρα με τον έναν ή τον άλλον τρόπο μπορούν να αποφύγουν ή να μεταθέσουν στο μέλλον μία όσο το δυνατόν μικρότερη αύξηση των εισφορών τους».

Πριν μιλήσουμε για το πώς οι χαμηλές εισφορές θα οδηγήσουν αργά ή γρήγορα σε αδιέξοδο το σύστημα ανακύκλωσης στην Ελλάδα, ας τις συγκρίνουμε με τις αντίστοιχες άλλων χωρών της ΕΕ. Συγκεκριμένα:

  • Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για το χαρτί και το χαρτόνι στην Ελλάδα είναι €52,5, την ώρα που η αντίστοιχη στη Βουλγαρία είναι €112, στη Γαλλία €163,3 και στην Ιρλανδία €227,3.
  • Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για το πλαστικό στην Ελλάδα είναι €66, την ώρα που στη Βουλγαρία είναι €157, στην Εσθονία €409, στην Ιρλανδία €891,6, στη Λετονία €149,1, στην Ολλανδία €387,6 και στη Σλοβακία €112.
  • Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για το αλουμίνιο στην Ελλάδα είναι €8,8, την ώρα που στην Αυστρία είναι €360, στη Βουλγαρία €144, στη Γαλλία €928, στην Κύπρο €21,28, στην Ιρλανδία €836,2 και στην Ολλανδία €21,2.
  • Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για τον σίδηρο είναι €21, την ώρα που στη Γαλλία είναι €315 και στην Ιρλανδία €785,1 (!).
  • Η τιμή εισφοράς ανά τόνο για το γυαλί είναι €10,9, την ώρα που στην Αυστρία είναι €71, στο Βέλγιο €23,3, στη Βουλγαρία €60, στην Εσθονία €102, στη Γαλλία €121, στην Κύπρο €29,06, στην Ιρλανδία €91,8, στη Λετονία €56,3, στην Ολλανδία €59,5 και στη Σλοβακία €38.
Απειλές για τη βιωσιμότητα του συστήματος ανακύκλωσης

Εκτός από τις εισφορές, υπάρχει και μια δεύτερη πηγή εσόδων του συστήματος ανακύκλωσης συσκευασιών: οι πωλήσεις των ανακτώμενων υλικών στη δευτερογενή αγορά. Λαμβάνοντας όμως υπόψιν ότι οι τιμές αυτές κατά κανόνα δεν καλύπτουν το κόστος της ανακύκλωσης, το έλλειμμα που προκύπτει μεταξύ του συνολικού κόστους διαχείρισης ενός υλικού και των εσόδων από την πώληση των ανακτώμενων υλικών, καλύπτεται από τις εισφορές των υπόχρεων παραγωγών.

Στη δραστική πτώση των εσόδων από τις πωλήσεις των ανακτώμενων υλικών έχει οδηγήσει η διεθνής συγκυρία των τελευταίων ετών. Κι αυτό γιατί στο παρελθόν η Κίνα αγόραζε μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων –ακόμα και βρώμικων– από τρίτες χώρες και αυτός ήταν ένας παράγοντας που κρατούσε σε σχετικά σταθερά επίπεδα τις τιμές πώλησης ανακυκλώσιμων υλικών. Ωστόσο, η πρόσφατη απόφασή της να σταματήσει την εισαγωγή ανακυκλώσιμων υλικών είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της ζήτησης, με την αύξηση της προσφοράς να οδηγεί σε πτώση των τιμών.

Tα έσοδα από την ανακύκλωση συσκευασιών στην Ελλάδα περιορίστηκαν ακόμα παραπάνω και από την πτώση της κατανάλωσης στα χρόνια της κρίσης. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με έγγραφο της ΕΕΑΑ που έχει στη διάθεσή του το inside story, η οικονομική κρίση «επέφερε σοβαρές επιπτώσεις στις δραστηριότητες της ανακύκλωσης», καθώς «τα έσοδα της ΕΕΑΑ από τις εισφορές των συμβεβλημένων μειώθηκαν κατά 32% μεταξύ των ετών 2008 και 2017 και από 29,7 εκατ. ευρώ περιορίστηκαν στα 20,1 εκατ. ευρώ». Στο ίδιο έγγραφο η ΕΕΑΑ αναφέρει ότι «η κύρια αιτία ήταν η πτώση της κατανάλωσης και συνεπώς η δραστική μείωση των συσκευασιών που διατίθενται στην αγορά ετησίως».

Θεωρώντας ότι οι διεθνείς τιμές δεν θα αλλάξουν, μοναδική πηγή αύξησης των εσόδων του συστήματος ανακύκλωσης φαίνεται να είναι κυρίως η αύξηση των εισφορών των εταιρειών

Σύμφωνα με επιβεβαιωμένες πηγές και έγγραφα που μελέτησε το inside story, η παραπάνω κατάσταση έχει ήδη επηρεάσει την ΕΕΑΑ, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη λειτουργία του συστήματος ανακύκλωσης. Συγκεκριμένα, η ΕΕΑΑ βρίσκεται σε ελλειμματική λειτουργία τα τελευταία δέκα χρόνια, με το έλλειμμα να καλύπτεται από τα χρηματικά διαθέσιμα που σχηματίστηκαν τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της. Για να έχουμε μία τάξη μεγέθους, με βάση επιβεβαιωμένες πληροφορίες υπολογίζεται ότι τα χρηματικά διαθέσιμα της εταιρείας περιορίστηκαν κατά 60% –από 60 εκατ. ευρώ σε 24 εκατ. ευρώ– τη δεκαετία 2007-2017. Αναφερόμενη στα οικονομικά της, η ΕΕΑΑ έχει υποστηρίξει σε έγγραφό της ότι «αυτή η οικονομική ανισορροπία δεν είναι μακροπρόθεσμα διατηρήσιμη». Σύμφωνα με εκτιμήσεις της, το σύστημα ανακύκλωσης υλικών συσκευασιών απαιτεί ετήσια έσοδα περίπου στα 37 εκατ. ευρώ. Ωστόσο, με την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί, τα υπάρχοντα έσοδα περιορίζονται στα 20 εκατ. ευρώ, με αποτέλεσμα το σύστημα να είναι ελλειμματικό κατά περίπου 50%.

Με βάση επιβεβαιωμένα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του το inside story, μόνο για το έτος 2017 το σύστημα επανάκτησης πλαστικού σημείωσε έλλειμμα 332.000 ευρώ, του αλουμινίου 205.000 ευρώ, του σιδήρου 148.000 ευρώ και του γυαλιού 3.464.000 ευρώ. Το συνολικό έλλειμμα του συστήματος για τα τέσσερα παραπάνω υλικά συσκευασίας φτάνει για ένα έτος το ύψος των 4.149.000 ευρώ. Αν λάβουμε υπόψη μας και τα Βιομηχανικά Εμπορικά Απόβλητα Συσκευασίας (ΒΕΑΣ), τα ελλείμματα για το 2017 ξεπερνούν τα 6,5 εκατ. ευρώ.

Θεωρώντας ότι οι διεθνείς τιμές δεν θα αλλάξουν ούτε προς τα πάνω, ούτε προς τα κάτω, μοναδική πηγή αύξησης των εσόδων του συστήματος ανακύκλωσης φαίνεται να είναι η αύξηση των αποβλήτων συσκευασίας λόγω της οικονομικής ανάπτυξης και, κυρίως, η αύξηση των εισφορών των εταιρειών.

Με τα παραπάνω φαίνεται να συμφωνεί και η ΕΕΑΑ, η οποία έχει προτείνει αυξήσεις των τιμών εισφοράς για όλα τα υλικά συσκευασίας, ζητώντας υπερτετραπλασιασμό των τιμών εισφοράς στο γυαλί, τριπλασιασμό για το σίδηρο, υπερτετραπλασιασμό για το αλουμίνιο, αυξητική διόρθωση για το πλαστικό και το ξύλο και μικρή αύξηση για το χαρτί και το χαρτόνι. Υπεύθυνη αρχή για τον καθορισμό των τιμών είναι ο ΕΟΑΝ και σύμφωνα με πληροφορίες του inside story αυτή την περίοδο το θέμα των τιμών εισφοράς είναι προς συζήτηση μεταξύ των αρμόδιων φορέων, με το εγειρόμενο ερώτημα να είναι αν ο ιδιωτικός τομέας θα συμφωνήσει να δίνει παραπάνω για τις συσκευασίες που προωθεί στην αγορά.

Ωστόσο, πηγές με καλή γνώση των θεμάτων σχολίασαν στο inside story ότι ακόμα και οι προτεινόμενες από την ΕΕΑΑ αυξήσεις δεν είναι επαρκείς, σημειώνοντας ότι ειδικά για το πλαστικό θα πρέπει να υπάρξει τουλάχιστον τριπλασιασμός των εισφορών.

Σε επιχειρησιακό σχέδιο της ΕΕΑΑ αναφέρεται ότι το 54% της αναγκαίας αύξησης των πόρων του συστήματος πρέπει να προέλθει από μεταβολές των τιμών εισφοράς των εταιρειών

Στο επιχειρησιακό σχέδιο που υπέβαλε η ΕΕΑΑ προς τον ΕΟΑΝ, αναφέρει ότι «περίπου το 29% της αύξησης των πόρων προβλέπεται ότι θα προέλθει από την κατά παραδοχή αύξηση των αποβλήτων συσκευασίας λόγω οικονομικής ανάπτυξης», ενώ «το υπόλοιπο 54% θα πρέπει να προέλθει από μεταβολές των τιμών εισφοράς. Η συνεισφορά από την εισφοροδιαφυγή, επί του παρόντος, δεν μπορεί να αποτελέσει πραγματική πηγή χρηματοδότησης, δεδομένης της μέχρι σήμερα εμπειρίας. Και οι παρόντες υπολογισμοί επιβεβαιώνουν το βασικό συμπέρασμα των δέκα τελευταίων ετών, δηλαδή ότι οι πόροι που συγκεντρώνονται σήμερα μέσω των εισφορών των ήδη συμβεβλημένων επιχειρήσεων δεν επαρκούν για τη διατήρηση και ολοκλήρωση των υφιστάμενων έργων ανακύκλωσης». Στο ίδιο έγγραφο αναφέρεται ότι μόνο η μη πληρωμή του «τέλους συμμετοχής» –μίας εφάπαξ εισφοράς για την ένταξη στο σύστημα ανακύκλωσης– από μη σύννομες επιχειρήσεις υπολογίζεται σε 30-40 εκατ. ευρώ.

Τα προβλήματα είναι ήδη εδώ. Παρότι η ΕΕΑΑ περιγράφει μία άκρως αισιόδοξη εικόνα για την ανακύκλωση στην Ελλάδα, η ίδια αναφέρει σε έγγραφό της προς τον ΕΟΑΝ ότι εξαιτίας των εξαιρετικά δυσχερών συνθηκών, έχει ήδη πάρει περιοριστικά μέτρα στις δράσεις της, όπως είναι μεταξύ άλλων η «ανεπαρκής αντικατάσταση/συμπλήρωση του δικτύου των κάδων», η «αναβολή αντικατάστασης παλιών οχημάτων συλλογής», η «ελαχιστοποίηση προμήθειας οχημάτων προς συμπλήρωση του στόλου» και η «ματαίωση κατασκευής υποδομών», όπως είναι για παράδειγμα οι χώροι μεταφόρτωσης, καθώς και η «μείωση δαπανών για την ενημέρωση», η οποία κυμάνθηκε περίπου στο 30%.

Τι συμβαίνει με τα νούμερα της ανακύκλωσης;

Ένα θέμα συζήτησης που συναντούσαμε ξανά και ξανά κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας ήταν το αν η χώρα πιάνει τους ενωσιακούς στόχους για την ανακύκλωση συσκευασιών. Η ΕΕΑΑ εκφράζεται με ιδιαίτερη αισιοδοξία, μιας που στην ιστοσελίδα της αναφέρει ότι «ήδη από τα έργα της ΕΕΑΑ καλύπτονται οι στόχοι της Ε.Ε, με εξαίρεση το γυαλί για το οποίο λαμβάνονται ειδικά μέτρα». Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναφέρθηκαν στην Eurostat, το 2016 το ποσοστό ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένης της λιπασματοποίησης, ανήλθε σε 17%.

Εδώ, ωστόσο, θα πρέπει να διευκρινίσουμε μερικά πράγματα. Το πρώτο και βασικότερο είναι το πώς εκτιμάμε αν πετύχαμε ή όχι τους στόχους. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα απλό κλάσμα των συσκευασιών που ανακυκλώθηκαν προς τη συνολική ποσότητα συσκευασιών που καταναλώθηκαν. Πώς υπολογίζεται ο παρονομαστής αυτού του κλάσματος; Σε έκθεσή του για τα έτη 2015-2016, ο ΕΟΑΝ αναφέρει ότι μέχρι τώρα «η συνολική παραγόμενη ποσότητα αποβλήτων συσκευασίας στην Ελλάδα βασίστηκε σε μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό του ΥΠΕΝ (τότε ΥΠΕΧΩΔΕ) και ολοκληρώθηκε το 2006, σε εκτιμήσεις της αγοράς και σε επαναλαμβανόμενες μετρήσεις του ΣΣΕΔ της ΕΕΑΑ σε αντιπροσωπευτικό δείγμα συμβεβλημένων παραγωγών».

Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται εν προκειμένω στη συνολική ποσότητα των απορριμμάτων συσκευασίας που διατέθηκαν στην ελληνική αγορά. Αν αυτός ο παρονομαστής από λάθος διογκωθεί πάνω από το πραγματικό του μέγεθος, τότε το τελικό ποσοστό ανακύκλωσης θα μειωθεί και ίσως φανεί ότι δεν πιάνονται οι στόχοι. Αν, πάλι, αυτός ο παρονομαστής από λάθος συρρικνωθεί κάτω από το πραγματικό του μέγεθος, τότε το τελικό ποσοστό ανακύκλωσης διογκώνεται, παρότι κάτι τέτοιο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

«Τα στοιχεία που παρέχονται από την Ελλάδα όσον αφορά την ποσότητα και τη σύνθεση των αστικών αποβλήτων δείχνουν ότι η ποσότητα των απορριμμάτων συσκευασιών είναι πολύ κατώτερη από εκείνη που προκύπτει από τα στοιχεία για τα αστικά απόβλητα»
Ευρωπαϊκή Επιτροπή προς Ελλάδα

Δύο ανεξάρτητες μεταξύ τους πηγές με καλή γνώση των θεμάτων ανακύκλωσης σχολίασαν στο inside story ότι θα πρέπει να μετρηθεί ξανά με ακρίβεια η ποσότητα των απορριμμάτων συσκευασίας, κάτι που θα μας επιτρέψει να έχουμε χωρίς αμφιβολία μία ακριβέστατη εικόνα για το πραγματικό ποσοστό ανακύκλωσης στην Ελλάδα.

Φαίνεται ότι αυτή την ανάγκη αναγνωρίζουν ευρωπαϊκές και εθνικές αρχές. Στην έκθεση έγκαιρης προειδοποίησης για την Ελλάδα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστήριξε ότι η Ελλάδα διατρέχει τον κίνδυνο να μην εκπληρώσει τον ενωσιακό στόχο του 2020 για αύξηση σε 50% του ποσοστού προετοιμασίας των αστικών αποβλήτων για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση. Ανάμεσα στα σημεία κριτικής και τα μέτρα δράσης η Κομισιόν ανέφερε ότι θα πρέπει να γίνει «επανακαθορισμός των υποβαλλόμενων στοιχείων για τις συσκευασίες, ώστε να είναι συνεπή και ορθά». Και αυτό γιατί «τα στοιχεία που παρέχονται από την Ελλάδα όσον αφορά την ποσότητα και τη σύνθεση των αστικών αποβλήτων δείχνουν ότι η ποσότητα των απορριμμάτων συσκευασιών (όπως προκύπτει από τα στοιχεία των συσκευασιών που εισέρχονται στην αγορά) είναι πολύ κατώτερη από εκείνη που προκύπτει από τα στοιχεία για τα αστικά απόβλητα». Ακόμη, η Κομισιόν προτείνει να γίνει «διενέργεια στατιστικά αντιπροσωπευτικής ανάλυσης της σύνθεσης των αστικών αποβλήτων και επακόλουθος συγκερασμός μεταξύ των συνόλων δεδομένων για τα αστικά απόβλητα και τα απορρίμματα συσκευασιών».

Προς την ίδια κατεύθυνση, τον Μάρτιο του 2018 ο ΕΟΑΝ προχώρησε σε προκήρυξη διαγωνισμού, με σκοπό την επικαιροποίηση των στοιχείων όσον αφορά στη σύσταση των αστικών στερεών αποβλήτων, τόσο κατά βάρος όσο και κατ’ όγκο, ένα έργο που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

Αντί επιλόγου: βασικά συμπεράσματα

Από τα παραπάνω έγγραφα και πηγές προκύπτει μία σειρά από συμπεράσματα.

  1. Το πρώτο έχει να κάνει με το γεγονός ότι εξαιτίας χαμηλών εισφορών και εισφοροδιαφυγής, το σύστημα ανακύκλωσης συσκευασιών αντιμετωπίζει ήδη σοβαρά προβλήματα, τα οποία θα οξυνθούν ακόμη περισσότερο, όταν θα είναι πια αδύνατον να καλύπτονται τα ελλείμματα από τα αποθεματικά και δεν αποκλείεται να οδηγήσουν σε πλήρη παράλυση την ανακύκλωση συσκευασιών. Αν μάλιστα δεν θέλουμε να μιλάμε μόνο για διατήρηση του συστήματος ανακύκλωσης, αλλά για επέκταση και βελτίωσή του, τότε μιλάμε για πολύ μεγαλύτερα ποσά και εισφορές.
  2. Το δεύτερο συμπέρασμα έχει να κάνει με το πρόβλημα της εισφοροδιαφυγής μέσα στην αγορά. Πέρα από το γεγονός ότι προκαλεί απώλεια εσόδων, αποτελεί μία μάλλον αδυναμία εκ μέρους των αρμόδιων Αρχών να εξασφαλίσουν ένα καθεστώς ισότητας απέναντι στους παραγωγούς και τις επιχειρήσεις, αφού κάποιες πληρώνουν και κάποιες δεν πληρώνουν, με αποτέλεσμα να αναπτύσσονται καταστάσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε αθέμιτο ανταγωνισμό, ειδικά όταν παράνομες πρακτικές διατηρούνται για χρόνια. Και εδώ εγείρεται το ερώτημα: μήπως η εισφοροδιαφυγή οδηγήσει σε προσπάθειες αποφυγής των εισφορών ακόμα και από τις εταιρείες που σήμερα πληρώνουν, με αποτέλεσμα να καταρρεύσει ο οικονομικός μηχανισμός της ανακύκλωσης συσκευασιών;
  3. Το τρίτο συμπέρασμα έχει να κάνει με τη δημόσια συζήτηση για την ανακύκλωση. Κατά την έναρξη της έρευνάς του, το inside story επικοινώνησε τόσο με τον ΕΟΑΝ, όσο και με την ΕΕΑΑ, για να μιλήσουμε μαζί τους σχετικά με την εισφοροδιαφυγή, το ύψος των εισφορών και την ανάγκη αύξησής τους, τη βιωσιμότητα του συστήματος ανακύκλωσης συσκευασιών και την ανάγκη για περισσότερα ρεύματα ανακύκλωσης. Παρότι το αίτημά μας διατυπώθηκε πολλές ημέρες πριν από την παρούσα δημοσίευση, ο ΕΟΑΝ δεν απάντησε στα ερωτήματά μας, ενώ η ΕΕΑΑ μας ενημέρωσε ότι λόγω φόρτου εργασίας θα μπορούσε να ασχοληθεί με το αίτημα τον Δεκέμβριο, δηλαδή έναν και πλέον μήνα μετά το αρχικό αίτημά μας. Μία τέτοια αναμονή είναι αδύνατη στον δημοσιογραφικό κόσμο. Αυτό που πρέπει να σημειώσουμε με φόντο τα παραπάνω είναι ότι πρόθεσή μας είναι μία ειλικρινής και σε βάθος συζήτηση για την ανακύκλωση. Ωστόσο, η συμμετοχή των φορέων είναι απαραίτητη στη δημόσια συζήτηση, για να δούμε αφενός τα υπάρχοντα προβλήματα, αφετέρου το πώς θα τα λύσουμε. Η έρευνα του inside story θα συνεχιστεί.
Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πήρε το δημοσιογραφικό βάπτισμα του πυρός στην Popaganda. Εργάστηκε στο γερμανικό κανάλι Offener Kanal και το Vice και συνεργάζεται ως fixer/producer με διεθνή ραδιοτηλεοπτικά ΜΜΕ. Έχει ασχοληθεί με το βίντεο και τη φωτογραφία.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.