Είναι η κατάλληλη στιγμή για να διαβάσεις «Το Σώμα» του Μπιλ Μπράισον

Με τη φήμη του επιτυχημένου συγγραφέα ταξιδιωτικών βιβλίων, ο Μπιλ Μπράισον στρέφεται στο σώμα και γράφει έναν οδηγό για αυτό το σύμπαν μυστηρίου που είναι το ανθρώπινο σώμα.
Χρόνος ανάγνωσης: 
6
'
Aπό το λεύκωμα «Bourgery: Atlas of Human Anatomy and Surgery», εκδ. Taschen

To Ακουρέιρι είναι μία μικρή πόλη στη βόρεια ακτή της Ισλανδίας. Εκεί το φθινόπωρο του 1948 ξέσπασε μία ασθένεια που κανείς δεν μπόρεσε να διαγνώσει. Τα συμπτώματα ποικίλαν από κεφαλαλγίες και δυσκοιλιότητα μέχρι κατάθλιψη και απώλεια μνήμης. Από έναν πληθυσμό 9.600 ατόμων αρρώστησαν 500 άτομα. Κανένα δεν κατέληξε, αλλά η ανάρρωση ήταν αργή και επώδυνη.Τα τεστ που έγιναν στο πληθυσμό δεν έδειξαν κάποιο παθογόνο οργανισμό. Και το ίδιο ξαφνικά η ασθένεια σταμάτησε όπως εμφανίστηκε. Oι επιστημονες της ονόμασαν «ασθένεια Ακουρέιρι».

 

Αυτές τις μέρες που υπάρχει ανάγκη για ξεκάθαρη ενημέρωση κι ανάλυση, το inside story προσφέρει όλα τα άρθρα γύρω από τον Covid-19 ελεύθερα ώστε όλοι οι αναγνώστες να έχουν πρόσβαση στις έρευνες μας για τον κορονοϊό.

#ΜένουμεΣπίτι: Ανακαλύψτε πάνω από 2.500 ρεπορτάζ και ιστορίες του inside story. Γραφτείτε για έναν μήνα δωρεάν EΔΩ

Κι όμως, αυτή η ασθένεια δεν εξαφανίστηκε. Έναν χρόνο μετά ανάλογα συμπτώματα παρουσίασαν κάτοικοι σε εντελώς διαφορετικές και απομακρυσμένες μεταξύ τους περιοχές. Και μάλιστα σε μία εποχή που τα ταξίδια ήταν σπάνια. Έτσι νόσησαν άνθρωποι στο Λούισβιλ του Κεντάκι, στο Σουάρντ της Αλάσκας, στο Πίτσφιλτν της Μασαχουσέτης. Όλη τη δεκαετία του ’50 καταγράφηκαν δέκα ξεσπάσματα της ασθένειας στις Ηνωμένες Πολιτείες και τρία στην Ευρώπη.

Καθώς χτυπούσε μικρές αγροτικές κοινότητες σε αραιά χρονικα διαστήματα και δεν εξαπλωνόταν παρά μόνο τοπικά δεν προκάλεσε τη προσοχή των επιστημόνων. Ώσπου το 1970, μετά από πολλά χρόνια αδράνειας, η ασθένεια επανεμφανίστηκε στην αεροπορική βάση Λάκλαντ του Τέξας. Οι ιατρικοί ερευνητές αποφάσισαν να προχωρήσουν σε μία πιο μεθοδική εξέταση. Και πάλι δεν κατάφεραν να βγάλουν κάποιο συμπέρασμα. Άλλοι ασθενεις ανάρρωναν σε μερικές εβδομάδες και άλλοι χρειάζονταν μήνες. Μετά από δύο μήνες η ασθένεια εξαφανίστηκε και από τότε δεν επέστρεψε. Λίγο μετά κάποιοι επιστήμονες που είχαν μελετήσει την πορεία της απέδωσαν το ξέσπασμα σε ψυχογενείς παράγοντες. Με τα λόγια του Μπιλ Μπράισον, παραδέχονταν ότι δεν είχαν ιδέα τι συνέβη.

Η εμφάνιση μιας τέτοιας νόσου και η επίσης παράξενη εξάλειψη της είναι χαρακτηριστική των λοιμωδών νοσημάτων. Όπως σημειώνει ο Μπράισον, κανείς δεν ξέρει πώς συμπεριφέρεται ένας ιός και παραθέτει τα λόγια του Βρετανού νομπελίστα Πίτερ Μένταγουάρ κατά τον οποίον ο ιός είναι «ένα κομμάτι κακά νέα τυλιγμένα σε μία πρωτεΐνη».

Οι λοιμώξεις όπως δεν είναι παρά ένα τμήμα (το πιο επίκαιρο, φυσικά) αυτού του ταξιδιωτικού οδηγού. Χωρίς να έχει ιδιαίτερες γνώσεις ανατομίας και φυσιολογίας, ο Μπράισον αποφάσισε να γράψει ένα βιβλίο γεμάτο χιούμορ και χρήσιμες πληροφορίες για αυτό «το σύμπαν από 37,2 τρισεκατομμύρια κύτταρα τα οποία λειτουργούν σε σχεδόν απόλυτη αρμονία σχεδόν όλη την ώρα» και να το ονομάσει Το Σώμα: Ένας ταξιδιωτικός οδηγός (εκδ. Μεταίχμιο, μετάφραση Γιώργου Μαραγκού).

«Περνάμε όλη μας τη ζωή σε ένα σώμα και οι περισσότεροι από μας δεν έχουμε ιδέα πώς λειτουργεί ή τι συμβαίνει στο εσωτερικό του. Με αυτό το βιβλίο προσπαθώ να εξηγήσω αυτόν τον εκπληκτικό μηχανισμό που είμαστε εμείς. Κι αυτό που έμαθα είναι ότι είμαστε τελικά πολύ πιο σύνθετοι και θαυμάσιοι και συχνά πολύ πιο μυστηριώδεις από όσο φανταζόμουν». Με αυτά τα λόγια ο Μπιλ Μπράισον περιγράφει το κίνητρο του να αποφασίσει ένα ταξίδι στο ανθρώπινο σώμα. Άλλωστε τα ταξίδια είναι στη κυριολεξία στο αίμα του.

Γεννημένος στην Αϊόβα των ΗΠΑ, παράτησε το κολλέγιο μετά από δύο χρόνια, περιπλανήθηκε στην Ευρώπη, την Αυστραλία και τον Καναδά με ένα σακίδιο στους ώμους κι έγραψε μερικά από τα πιο διεισδυτικά κείμενα για τις χώρες που διέσχισε. Μετά εγκαταστάθηκε στη Βρετανία όπου και απέκτησε αυτό το φλεγματικό χιούμορ που διατρέχει τα βιβλία του, δούλεψε ως δημοσιογράφος σε βρετανικές εφημερίδες και είδε τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ να τον υποδύεται στην κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου του A Walk in the Woods.

To Σώμα είναι ένας πανηγυρικός γι’ αυτό που είμαστε. Ο Μπράισον δεν έχει μελετήσει ανατομία, ούτε φυσιολογία. Ξέρει όμως να τρυπώνει σε αίθουσες πανεπιστημίων, βιβλιοθήκες, ιατρικά εξεταστήρια και νεκροτομεία, να ρωτάει τους ειδικούς και να εκμαιεύει τις πιο παράξενες απαντήσεις. Όπως πόσο τελικά κινδυνεύουμε από μία γρίπη. Ή τι συμβαίνει όταν το κεφάλι αποκοπεί από το σώμα. Ή πόσο δύσκολο είναι να αυτοκτονήσεις κόβοντας τους καρπούς των χεριών σου. Ή ακόμα πόσο αναξιόπιστη μέθοδος είναι η μέτρηση των θερμίδων για τον έλεγχο του βάρους, ενώ διανθίζει κάθε ιστορία των μελών και των οργάνων του σώματος με πολλές –και συχνά αλλόκοτες– λεπτομέρειες.

Η περίοδος της Γαλλικής Επανάστασης δεν σήμανε μόνο το τέλος της μοναρχίας ελέω Θεού αλλά και τις απαρχές της επιστήμης. Ενώ στο Παρίσι η γκιλοτίνα κατέβαινε κόβοντας κεφάλια αριστοκρατών, κατέφτασαν δύο Γερμανοί ερευνητές για να εξετάσουν κατά πόσο συνεχίζει να λειτουργεί ο εγκέφαλος όταν αποκόπτεται από το σώμα. Με μία ξεχωριστή επιστημονική μέθοδο άρπαζαν τα κομμένα κεφάλια και φώναζαν δυνατά «ακούς, ακούς;». Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η απώλεια συνείδησης είναι ακαριαία. Όσο τραγελαφικό κι αν φαίνεται αυτό το περιστατικό, οι επιστήμονες πέρασαν από πολλά τέτοια στάδια μέχρι να καταφέρουν να γνωρίσουν την ανατομία του σώματος. Η ιατρική επιστήμη προοδεύει διαρκώς, το προσδόκιμο ζωής βελτιώνεται κι όλα αυτά χάρη σε κάποιους –συχνά ανώνυμους– ερευνητές που προσπάθησαν να χαρτογραφήσουν το πολύπλοκο ανθρώπινο σώμα.

Ιδού λοιπόν το θαυμαστό προϊόν της εξέλιξης που εργάζεται 24 ώρες τη μέρα για ολόκληρες δεκαετίες χωρίς να χρειάζεται –συνήθως– επισκευές και ανταλλακτικά. Πρώτα το δέρμα που μας προσέχει, μας προστατεύει και ποτέ δεν χαλάει ανεπανόρθωτα. Ο εγκέφαλος, κάπου ενάμιση κιλό σπογγώδους ύλης που κατά 80% αποτελείται από νερό και είναι το πιο περίπλοκο όργανο. Η γλώσσα, με τους δέκα χιλιάδες γευστικούς κάλυκες που μετατρέπει τα χημικά συστατικά της τροφής σε απόλαυση και μπορεί να βγάζει ήχους που έχουν νόημα. Η καρδιά, το πιο προσηλωμένο όργανο που πάλλεται ρυθμικά 100.000 φορές τη μέρα για να στέλνει αίμα σε όλο το σώμα. Ο σκελετός με τα 206 οστά, δυνατός και ευλύγιστος, εύκαμπτος και άκαμπτος, που μας κρατάει όρθιους και ευκίνητους. Και όλα τα υπόλοιπα όργανα που επιβεβαιώνουν τη ρήση του επιστήμονα Στιβ Τζόουνς ότι «η ζωή είναι μία ατέλειωτη χημική αντίδραση».

Στους ιούς, το θέμα των ημερών, ο Μπράισον παραχωρεί ολόκληρο κεφάλαιο του βιβλίου. Στο κάτω κάτω οι ιοί είναι ακόμα ένα ανεξερεύνητο πεδίο για τους επιστήμονες. Δεν είναι ζωντανοί ούτε ακριβώς νεκροί. Έξω από τα ζωντανά κύτταρα πέφτουν σε αδράνεια, μόλις όμως εισέλθουν σε ένα ζωντανό κύτταρο ζωντανεύουν και αναπαράγονται με μανία. Πετυχημένος είναι ο ιός που δεν σκοτώνει και πολύ καλά και μπορεί να κυκλοφορεί ευρέως. Γι’ αυτό και η γρίπη είναι μία μόνιμη απειλή. Η διάσημη πια ισπανική γρίπη του 1918 προκάλεσε τόσα θύματα όχι επειδή ήταν θανατηφόρα αλλά επειδή ήταν επίμονη και ιδιαίτερα μεταδοτική.

Πώς όμως ξεκίνησαν όλα αυτά; Ο πιο κατάλληλος για να απαντήσει είναι ο Μάικλ Κιντς, διευθυντής του Κέντρου για Ερευνητικές Καινοτομίες στις Επιχειρήσεις στο πανεπιστήμιο Ουάσιγκτον του Σεντ Λιούις, ειδικός στις φαρμακοβιομηχανίες. Το σημείο μηδέν για τις λοιμώξεις ήταν η εξάπλωση της γεωργίας. Οι άνθρωποι έπαψαν να είναι κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες και άρχισαν να ζουν όλοι μαζί σε κοινότητες μαζί με οικόσιτα ζώα. Οι περισσότερες μεταδοτικές ασθένειες προήλθαν από τη συμβίωση με τα ζώα, την ταυτόχρονη συγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα μέρος και την ανάπτυξη του εμπορίου. Κάπως έτσι ο ιός της γρίπης έγινε ένας θανάσιμος αντίπαλος. «Η γρίπη είναι πολύ πιο επικίνδυνη από όσο πιστεύει ο κόσμος» εξηγεί ο Κιντς. Όχι μόνο γιατί προκαλεί θανάτους, αλλά επειδή ο ιός μεταλλάσσεται γρήγορα. Και θυμίζει ότι κάθε Φεβρουάριο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συσκέπτεται και αποφασίζει για τη παρασκευή του νέου ετήσιου εμβολίου κατά της γρίπης σύμφωνα με όσα συμβαίνουν στην Ασία. «Απλά είμασταν μέχρι τώρα τυχεροί και δεν ξέσπασε κάποια πανδημία όπως αυτή της ισπανικής γρίπης που πριν από έναν αιώνα προκάλεσε δεκάδες εκατομμύρια θύματα» καταλήγει.

Κι όμως, δεν είναι απλά θέμα τύχης. Ο Μπράισον περιγράφει στις πεντακόσιες σελίδες του βιβλίου του ένα θαύμα όπως το ανθρώπινο σώμα. Και θεωρεί ότι οι ασθένειες που το ταλαιπωρούν δεν είναι απλά ατυχίες. Είμαστε μία καλοφτιαγμένη μηχανή, που όμως δεν συντηρείται σωστά. Έχουμε σώματα κυνηγών και περνάμε τη ζωή μας μπροστά σε μία οθόνη. Κανείς δεν μας συμβουλεύει –και πολύ περισσότερο ο Μπράισον– να εγκαταλείψουμε τον τρόπο ζωής μας και να αρχίσουμε το κυνήγι και τη συλλογή καρπών. Μπορούμε όμως να εγκαταλείψουμε τη μαλθακή καθημερινότητα, το καναπέ μας, την τηλεόραση, το αυτοκίνητο και να αρχίσουμε να αθλούμαστε περισσότερο, να αποκτήσουμε άλλες διατροφικές συνήθειες, να σταματήσουμε τη κατάχρηση των φαρμάκων και γενικά να φερθούμε στο σώμα μας όπως του αξίζει.

 

Διαβάστε το πρώτο κεφάλαιο (Πώς να φτιάξετε έναν άνθρωπο) του βιβλίου εδώ.

Γράφει κυρίως για μουσική, βιβλία και κοινωνικά κινήματα, μέχρι πρότινος στην Ελευθεροτυπία.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.