Όταν η επιδημία προσέβαλε τη λογοτεχνία

Από τον Στίβεν Κινγκ μέχρι τον Ουίλιαμ Μπάροουζ, μία σειρά συγγραφείς προσπάθησαν να περιγράψουν μία μεταποκαλυπτική εποχή εξαιτίας της εξάπλωσης ενός ιού. Δεν ήθελαν να αναδείξουν την αγωνία μπροστά στον θάνατο, όσο να δώσουν μία πολιτική, κοινωνική ή φιλοσοφική διάσταση στην έννοια της επιβίωσης.
Χρόνος ανάγνωσης: 
7
'
Από την ταινία «Περί τυφλότητας» (2008) που βασίστηκε στο βιβλίο του Ζoζέ Σαραμάγκου.

Έρημοι τόποι, ρημαγμένα κτίρια, εκατόμβες νεκρών και κατάρρευση του πολιτισμού. Όσοι έγραψαν για μία πανδημία δεν υπήρξαν ιδιαίτερα αισιόδοξοι. Ο φόβος κυριαρχεί, οι κρατικές δομές διαλύονται, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται και οι επιζώντες στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου. Κι όμως, μέσα σε αυτό το σκοτεινό σκηνικό υπάρχουν αυτοί που αντιστέκονται και δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να χάσει την αξιοπρέπεια και να αρνηθεί την αλληλεγγύη προς τους άλλους. Γι’ αυτό και στα περισσότερα μυθιστορήματα η επιδημία δεν είναι παρά η αφορμή για να εξετάσει ο συγγραφέας την ανθρώπινη φύση χωρίς εξωραϊσμούς.

 

Αυτές τις μέρες που υπάρχει ανάγκη για ξεκάθαρη ενημέρωση κι ανάλυση, το inside story προσφέρει όλα τα άρθρα γύρω από τον Covid-19 ελεύθερα ώστε όλοι οι αναγνώστες να έχουν πρόσβαση στις έρευνες μας για τον κορονοϊό.

#ΜένουμεΣπίτι: Ανακαλύψτε πάνω από 2.500 ρεπορτάζ και ιστορίες του inside story. Γραφτείτε για έναν μήνα δωρεάν EΔΩ

Το πρώτο βιβλίο που αναφέρεται στις λίστες των μυθιστορημάτων που έχουν ως θέμα τους μία πανδημία είναι το Δεκαήμερο του Βοκάκιου. Αυτή η συλλογή σκαμπρόζικων ερωτικών ιστοριών που αποδεικνύει την ελευθεριότητα των ηθών που βασίλευε κατά τον Μεσαίωνα είναι απολαυστική, αλλά δεν έχει σχέση με την επιδημία της πανώλης που έφτασε στη Φλωρεντία το 1348. Η πανώλη απλά ανάγκασε τις κυρίες της ιταλικής πόλης να βρουν καταφύγιο στην εξοχή της Τοσκάνης και εκεί να ανταλλάξουν ιστορίες λαγνείας και ερωτικού πάθους (διαβάστε μία εδώ) ως αντίδοτο στον θάνατο που τις περιτριγύριζε.

Mπορείτε να διαβάσετε (στα αγγλικά) το βιβλίο εδώ.

Αντίθετα, το βιβλίο του Ντάνιελ Ντεφόε Η πανούκλα στο Λονδίνο (εκδ. Κριτική) που κυκλοφόρησε το 1721 αποτελεί μία μυθιστορηματική καταγραφή της κατάστασης που επικράτησε στην αγγλική μητρόπολη το 1665, όταν ξέσπασε η θανατηφόρα επιδημία. Ο συγγραφέας του Ροβινσώνα Κρούσου ήταν τότε μόνο πέντε ετών, βασίστηκε όμως στο ημερολόγιο του θείου του, μελέτησε τον Τύπο της εποχής και έδωσε μία μαρτυρία για τον πανικό, τη θλίψη αλλά και το κουράγιο των Λονδρέζων στις στιγμές της δοκιμασίας τους, όταν οι νεκροί θάβονταν σε ομαδικούς τάφους και τα συνεργεία του δήμου φώναζαν τη φρικαλέα προτροπή «Φέρτε έξω τους νεκρούς σας» προκειμένου να εμποδιστεί η περαιτέρω διάδοση της πανούκλας.

Mπορείτε να διαβάσετε (στα αγγλικά) το βιβλίο εδώ.

Το πρώτο σύγχρονο λογοτεχνικό έργο που προκαλεί συνειρμό με την επιδημία είναι το έργο που ο Αλμπέρ Καμύ εξέδωσε το 1947. Όμως η Πανούκλα (εκδ. Καστανιώτη) δεν ήταν παρά μία συμβολική νουβέλα. Όλα όσα περιγράφει, τα νεκρά ποντίκια, η διάγνωση της βουβωνικής πανώλης, η εξάπλωση της νόσου στο πληθυσμό του Οράν, η καραντίνα που επιβάλλει η κεντρική εξουσία, η αμηχανία της εκκλησίας, η αδυναμία των ισχυρών, δεν είναι παρά η μέθοδος του Καμύ να μιλήσει για τη λαίλαπα του ολοκληρωτισμού που σάρωσε την Ευρώπη στις αρχές της δεκαετίας του ’40. Μέσα στο σκοτάδι της Κατοχής, ο συγγραφέας ήθελε να γράψει για την τραγωδία της εποχής του και παράλληλα να δείξει την πίστη του στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια καθώς η φαιά πανούκλα του ναζισμού εξαπλωνόταν στην Ευρώπη.

Είχε προηγηθεί όμως μία άλλη αριστουργηματική νουβέλα, ο Θάνατος στη Βενετία (εκδ. Μεταίχμιο) του Τόμας Μαν. Με μία παρόμοια φιλοσοφία ο Γερμανός δημιουργός στοχεύει να δείξει κάτι άλλο, τον ερχομό του πολέμου, μέσα από την εικόνα του Άσενμπαχ, του διάσημου συγγραφέα που παραμένει σε μία Βενετία παραδομένη στο λοιμό για να μην απομακρυνθεί από το αντικείμενο του πόθου του. Μία συγκλονιστική αφήγηση από το 1912 όπου η παρακμή της πόλης που πλήττεται από την ασθένεια αντικατοπτρίζει την παρακμή της Ευρώπης που θα συρθεί σε λίγο στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Διαβάστε ένα απόσπασμα εδώ.

Στην ίδια κατηγορία ανήκει και το αλληγορικό μυθιστόρημα Περί Τυφλότητας (εκδ. Καστανιώτη) του Ζoζέ Σαραμάγκου. Με όχημα μία επιδημία που τυφλώνει τους ανθρώπους, ο Πορτογάλος συγγραφέας θέτει ερωτήματα αναφορικά με την αλλοτρίωση των ανθρώπων και την κρίση αξιών του Δυτικού πολιτισμού. Για τον Σαραμάγκου η πανδημία που στερεί την όραση δεν είναι τίποτε άλλο παρά το υπάρχον κοινωνικοπολιτικό σύστημα. Ένα σύστημα εγκλεισμού και διαρκούς επιτήρησης με άκαμπτη ιεραρχία κι όπου η μάζα υποτάσσεται στα κελεύσματα της άρχουσας τάξης ζώντας σε μία διαρκή κατάσταση εξαίρεσης. Στο βιβλίο του βασίστηκε η ομώνυμη ταινία του 2008.

Με παρόμοια φιλοσοφία αντιμετωπίζει τους ιούς και ο Oυίλιαμ Μπάροουζ στο κορυφαίο του μυθιστόρημα Οι Πόλεις της Κόκκινης Νύχτας (εκδ. Απόπειρα) που εκδόθηκε το 1981. Ο Μπάροουζ πάντα θεωρούσε ότι οι επιδημίες ήταν ένας τρόπος ελέγχου από την εξουσία του πληθυσμού –και ειδικά των επικίνδυνων τάξεων. Σε πολλά βιβλία του αναφερόταν στη βιοπολιτική, με εξάπλωση ασθενειών στους παρίες και αντιμετώπισή τους από παράνομους θεραπευτές που χρησιμοποιούσαν ως φάρμακα ιδιοσκευάσματα και παραισθησιογόνα από συνταγές παρμένες από τις παραδόσεις πανάρχαιων πολιτισμών. Αυτό το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται ως ένα ευφάνταστο καλειδοσκόπιο που ανακατεύει τις πειρατικές ιστορίες με τους μύθους της Άγριας Δύσης και την επιστημονική φαντασία με τη νουάρ παράδοση. Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται ο ιός Β-23, κατασκευασμένος στα εργαστήρια κάποιας μυστικής υπηρεσίας, ο οποίος προκαλεί σεξουαλική υπερδιέγερση και τελικά τον θάνατο μέσω συνεχών οργασμών, γι’ αυτό και κάποτε θεωρήθηκε προφητικό για το AIDS. Σίγουρα είναι η πιο ολοκληρωμένη απόπειρα του Μπάροουζ να γράψει κάτι που να μοιάζει με συμβατικό μυθιστόρημα, χωρίς πολλούς πειραματισμούς και παράλληλα να θυμίσει κάποιες εξεγερτικές στιγμές της Ιστορίας, να εξερευνήσει ακόμα μία φορά τη σχέση του σεξ με τον θάνατο και να αποδιοργανώσει κάθε θεσμό της σύγχρονης εποχής με όπλο το σαρδόνιο χιούμορ.

Θεραπεία προβολής
Γιατί έχουμε μανία να βλέπουμε ταινίες με κάποια πανδημία;  Άρθρο του Guardian υποστηρίζει ότι η δημοφιλία που γνωρίζουν αυτές τις ημέρες στο streaming ταινίες όπως τις Outbreak (1995), Contagion (2011) ή World War Z (2017) είναι η ανάγκη μας να βιώσουμε μια αδιανόητη απειλή – από την οποία επιβιώνουμε.

O θεατής έχει την ευκαιρία να δει τι συμβαίνει όταν η καταστροφή τελειώσει. Είναι μια μορφή προετοιμασίας του μυαλού για την έκτακτη ανάγκη: το αδιανόητο καθίσταται πιθανό και υποθέτουμε ποιος μπορεί να είναι ο δικός μας ρόλος μέσα σε όλο αυτό.

Ο Στίβεν Κινγκ δεν διαθέτει την ευφυΐα του Μπάροουζ, μοιράζεται όμως μία παρόμοια απέχθεια για τις μυστικές επιχειρήσεις του αμερικάνικου στρατού. Tο 1978 έγραψε το ογκώδες μυθιστόρημα The Stand (κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λιβάνη με τίτλο Το Κοράκι), στο οποίο ένας θανατηφόρος ιός γρίπης ξεφεύγει από μία στρατιωτική βάση και μολύνει το 99,4% των κατοίκων του πλανήτη. Οι ελάχιστοι επιζώντες, όσοι δηλαδή έχουν ανοσία στον ιό, προσπαθούν να φτιάξουν κοινότητες για να επιβιώσουν. Σε αντίθεση με τις κλασικές ιστορίες πανδημίας, ο Κινγκ δεν περιγράφει τρομακτικές εικόνες με σωρούς πτωμάτων και στρατόπεδα συγκέντρωσης των υγιών, αλλά προτιμάει να εστιάσει στο αγαπημένο του μοτίβο, τις συγκρούσεις που διαδραματίζονται στο εσωτερικό μιας νέας κοινότητας που αντιμετωπίζει μία πρωτόγνωρη κατάσταση σε έναν πλανήτη μετά την Αποκάλυψη. Έχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες για το μυθιστόρημα, όπως ότι είναι από τα πρώτα οικολογικά θρίλερ ή ότι αντικατοπτρίζει τον φόβο των Αμερικανών την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ή ακόμα και ότι είναι μία συγκεκαλυμμένη προειδοποίηση για τον ερχομό της νεοφιλελεύθερης πολιτικής του Ρόναλντ Ρέιγκαν. Το σίγουρο είναι πως πρόκειται για ένα συναρπαστικό βιβλίο από έναν γοητευτικό παραμυθά. Πρόκειται να γίνει μίνι σειρά.

Το 1954 ο Ρίτσαρντ Μάθεσον, σεναριογράφος του Χόλιγουντ και συγγραφέας ιστοριών τρόμου, λάτρης του Έντγκαρ Άλαν Πόε και του Μπραμ Στόουκερ, έγραψε το Ζωντανός Θρύλος (εκδ. Οξύ), μία νουβέλα για βρυκόλακες, η οποία όμως περιγράφει με μοναδική ένταση την υπαρξιακή αγωνία και τη μοναξιά του τελευταίου ζωντανού ανθρώπου πάνω στον πλανήτη. Ένας άγνωστος ιός πλήττει την ανθρωπότητα, μεταμορφώνοντας τους ανθρώπους σε βρυκόλακες. Ο μόνος αμόλυντος είναι ένας τριαπεντάχρονος που ζει απομονωμένος σε μία φάρμα. Εκεί μπαίνει σε μία ρουτίνα όπου το πρωί ψάχνει για προμήθειες και σκοτώνει βρυκόλακες ενώ το βράδυ οχυρώνεται στο αγρόκτημα του ακούγοντας δυνατά κλασική μουσική για να μην πτοείται από τις κραυγές των βαμπίρ. Το μυθιστόρημα μεταφέρθηκε πολλές φορές στο κινηματογράφο με πιο πρόσφατη το I Am Legend του Φράνσις Λόρενς όπου τον μοναχικό ήρωα υποδύεται ο Γουίλ Σμιθ, ενώ αποτέλεσε την έμπνευση για την καλτ Νύχτα των Ζωντανών Νεκρών του Τζορτζ Ρομέρο. Και δεν είναι απλά μία ιστορία τρόμου, αλλά μία σπουδή στο νόημα της ύπαρξης.

Και τελικά τι μπορεί να σώσει μία κοινωνία χτυπημένη από την αρρώστια και τον θάνατο; Ο έρωτας είναι η απάντηση του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ο οποίος το 1985 στο Ο Έρωτας στα Χρόνια της Χολέρας (εκδ. Ψυχογιός) διηγήθηκε με ανεπανάληπτο τρόπο το χρονικό ενός ερωτευμένου του οποίου ο έρωτας του παραμένει απρόσβλητος από τον χρόνο και τις επιδημίες που πλήττουν τη πόλη του. Η χολέρα του τίτλου δεν παίζει κεντρικό ρόλο σε αυτή την ερωτική ιστορία που διαρκεί μισό αιώνα, αλλά η περιγραφή του ερωτευμένου που παίζει βιολί σε μία έρημη πόλη που θρηνεί τους νεκρούς της παραμένει συγκλονιστική.

Διαβάστε ένα απόσπασμα εδώ.

Η τέχνη μπορεί να σώσει ανταπαντά η Έμιλι Μαντέλ, και πιο συγκεκριμένα οι σεξπιρικές τραγωδίες. Στο μυθιστόρημα Σταθμός Έντεκα (εκδ. Ίκαρος) η Καναδή συγγραφέας περιγράφει έναν πλανήτη όπου μία επιδημία γεωργιανής γρίπης έχει εξοντώσει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Είκοσι χρόνια μετά οι επιζήσαντες ζούνε νομαδικά έχοντας ξεχάσει τα επιτεύγματα του πολιτισμού πριν την επιδημία. Τότε καταφθάνει ένας περιπλανώμενος θίασος που φιλοδοξεί να διδάξει ξανά το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης σε αυτό το παρακμιακό τοπίο παίζοντας τα δράματα του Σέξπιρ.

Διαβάστε ένα απόσπασμα εδώ.

Σίγουρα υπάρχουν κι άλλα δεκάδες βιβλία που περιγράφουν την ανθρωπότητα μετά την καταστροφή. Όμως κι αυτά κι όλα όσα αναφέραμε, δεν γράφτηκαν για να προκαλέσουν φόβο, αλλά για να προειδοποιήσουν. Μία κοινωνία που βιώνει όχι πια μία κατάσταση εξαίρεσης, αλλά τον κανόνα, όπως βάφτισε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν τον φασισμό στα χρόνια των Ναζί, πρέπει να συσπειρωθεί και να δράσει δείχνοντας την αλληλεγγύη της και προστατεύοντας την κοινωνική συνοχή.

Γράφει κυρίως για μουσική, βιβλία και κοινωνικά κινήματα, μέχρι πρότινος στην Ελευθεροτυπία.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
1

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.