Νίκολας Χρηστάκης: Πώς αλλάζει τον κόσμο (κι εμάς) η πανδημία

Το νέο βιβλίο του ελληνικής καταγωγής καθηγητή του Yale είναι ένας άκρως κατατοπιστικός και επεξηγηματικός «χάρτης» προκειμένου να πλοηγηθούμε στο σύγχρονο πανδημικό τοπίο. «Το βέλος του Απόλλωνα» είναι προπάντων η πυξίδα μας για να βρούμε μια ασφαλή έξοδο από αυτήν την κρίση. Ίσως και να γίνουμε σοφότεροι.
Χρόνος ανάγνωσης: 
12
'
Ο Νίκολας Χρηστάκης.

Δεν είναι καθόλου εύκολο να αποστασιοποιηθείς από μια κρίση και να την παρατηρήσεις ενώ αυτή εξελίσσεται. Πολλώ δε μάλλον να καταγράψεις όσα συμβαίνουν (και όσα ενδέχεται να συμβαίνουν), επιχειρώντας παράλληλα να αντλήσεις χρήσιμα διδάγματα, που θα βοηθήσουν την ανθρωπότητα αφενός να αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα την πανδημία, και αφετέρου να προετοιμαστεί για αντίστοιχες καταστάσεις που ενδέχεται να ενσκήψουν στο μέλλον. Όχι μόνο επειδή ένα τέτοιο εγχείρημα απαιτεί ειδικές επιστημονικές γνώσεις, αλλά κυρίως γιατί τα δεδομένα διαφοροποιούνται ταχύτατα. Επιστημονικές μελέτες, έρευνες ειδικών, ακόμη και δημοσιεύματα του Τύπου μοιάζουν ανεπίκαιρα και παρωχημένα λίγες μόνο εβδομάδες ή και ημέρες μετά τη δημοσίευσή τους. Έχει λοιπόν θέση σε αυτό το περιβάλλον ένα βιβλίο; Μια ματιά στην πρόσφατη εκδοτική παραγωγή αρκεί για να διαπιστώσουμε ότι πολλοί αντιμετώπισαν την κρίση ως συγγραφική ευκαιρία, αφήνοντας το δικό τους αποτύπωμα στο χαρτί.

Αυτές τις μέρες που υπάρχει ανάγκη για ξεκάθαρη ενημέρωση κι ανάλυση, το inside story προσφέρει όλα τα άρθρα γύρω από τον Covid-19 ελεύθερα σε όλους τους αναγνώστες.

#ΜένουμεΑσφαλείς: Ανακαλύψτε πάνω από 2.500 ρεπορτάζ και ιστορίες του inside story. Γραφτείτε για έναν μήνα δωρεάν EΔΩ

Μπορεί πολλοί λοιπόν να τόλμησαν να αναμετρηθούν με ένα τόσο δύσκολο εγχείρημα, αλλά ελάχιστοι έχουν τα φόντα και το επιστημονικό ανάστημα να αντεπεξέλθουν προκειμένου τα βιβλία τους να λειτουργήσουν ως σημεία αναφοράς. Ένας εξ αυτών είναι ο ελληνικής καταγωγής καθηγητής του Πανεπιστημίου Yale, Νίκολας Χρηστάκης. Ο γιατρός και κοινωνιολόγος όχι απλώς τόλμησε να δοκιμαστεί σε ένα υβριδικό είδος (μεταξύ δοκιμίου, χρονογραφήματος, επιστημονικής εκλαΐκευσης και σχολίου), αλλά κατόρθωσε να συγγράψει έναν πληρέστατο και άκρως κατατοπιστικό τόμο για τα περισσότερα ζητήματα που άπτονται της πανδημίας. Είναι ένα βιβλίο-οδηγός που ασφαλώς θα απασχολήσει και θα προβληματίσει την επιστημονική κοινότητα, όσους λαμβάνουν αποφάσεις αλλά και όλους όσοι καταπιανόμαστε, θέλοντας και μη, με το ζήτημα. Είναι, όπως προγραμματικά δηλώνει ο καθηγητής, η δική του συμβολή «στις προσπάθειες που κάνουμε ως κοινωνία να αντιμετωπίσουμε την απειλή που έχουμε απέναντί μας». Το βιβλίο του Νίκολας Χρηστάκη γράφτηκε μεταξύ Μαρτίου και Αυγούστου και κυκλοφόρησε πριν λίγες ημέρες με τίτλο «Το βέλος του Απόλλωνα | Οι βαθιές και μακροχρόνιες επιπτώσεις της πρόσφατης πανδημίας στον τρόπο που ζούμε» («Apollo’s Arrow»). Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κάκτος, σε μετάφραση Γιώργου Προεστού.

Παρουσίαση του «Βέλους του Απόλλωνα» με συντονιστή τον Γιάννη Γορανίτη

Το Public, οι εκδόσεις Κάκτος και το inside story διοργανώνουν την Παρασκευή 4 Δεκεμβρίου, στις 7 μ.μ., μία διαδικτυακή εκδήλωση για «Το βέλος του Απόλλωνα», το νέο βιβλίο του καθηγητή στο Yale University, Νικόλα Α. Χρηστάκη.

Εκτός από τον καθηγητή, θα μιλήσουν οι:

  • Ανδρέας Παπανδρέου, καθηγητής Περιβαλλοντικών Οικονομικών στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής Οικονομίας της Βιώσιμης Ανάπτυξης
  • Ηλίας Μόσιαλος, καθηγητής της Πολιτικής της Υγείας στο LSE

Συντονίζει ο δημοσιογράφος του inside story, Γιάννης Γορανίτης. Μπορείτε να στείλετε ερωτήσεις για τους ομιλητές εδώ: [email protected]

H εκδήλωση θα μεταδοθεί από τη σελίδα του Public στο Facebook και το YouTube.

Οι επιδημίες πάντα τελειώνουν

Ο τίτλος «Το βέλος του Απόλλωνα» πηγάζει προφανώς από την ελληνική μυθολογία, οι ήρωες της οποίας ήταν πανταχού παρόντες στην παιδική ηλικία του συγγραφέα, και ειδικά στα παραμύθια που του εξιστορούσαν οι μετανάστες γονείς του. «Η επιδημία που εξαπέλυσε ο Απόλλων στην Τροία προοδευτικά τελείωσε. Οι αρρώστιες σταμάτησαν» σημειώνει ο Χρηστάκης στον πρόλογό του. «Όμως το πώς φτάνουμε σε αυτό το σημείο είναι που καθορίζει τόσο εμάς όσο και τη στιγμή που αναμετριόμαστε με αυτή την αρχαία απειλή». Τον μίτο αυτό ξετυλίγει ο καθηγητής στις περίπου 350 πυκνογραμμένες σελίδες του βιβλίου του. Όταν ο αναγνώστης το κλείσει, δεν θα έχει αποκομίσει απλώς άφθονη γνώση και επιστημονικά «δεκανίκια» για να κατανοήσει την περίπλοκη πραγματικότητα που βιώνουμε όλοι μας, αλλά και μια αίσθηση ελπίδας.

«Τα μικρόβια έχουν καθορίσει την εξελικτική μας πορεία από την απαρχή του είδους μας. Οι επιδημίες το κάνουν αυτό εδώ και πολλές χιλιάδες χρόνια. Όπως και στον μύθο με τα βέλη του Απόλλωνα, υπήρξαν κομμάτι της ιστορίας μας» γράφει στον επίλογο. «Η ζωή θα επιστρέψει στους κανονικούς της ρυθμούς. Οι επιδημίες πάντα τελειώνουν. Και όπως αυτές, η ελπίδα αποτελεί πάντα κομμάτι της ανθρώπινης φύσης». Στις ελπίδες αυτές αναφέρεται εκτενώς ο καθηγητής, παραπέμποντας στη συλλογική εμπειρία από παλαιότερες επιδημίες, οι οποίες με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, αργά ή γρήγορα, τελείωσαν.

Ανταπόκριση από το εργαστήριο της ανθρώπινης φύσης

Αν και την τελευταία δεκαετία έχει απομακρυνθεί από την κλινική ιατρική, ο Νίκολας Χρηστάκης παρακολουθεί στενά όλα τα δεδομένα από την ιατρική και επιδημιολογική έρευνα και πρακτική. Το ξέσπασμα της πανδημίας αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον του, το οποίο αρχικά εκδηλώθηκε μέσω του twitter, και γρήγορα διοχετεύτηκε στην πιο συγκροτημένη έρευνα, καρπός της οποίας είναι «Το βέλος του Απόλλωνα». Σε αυτό το βιβλίο συνοψίζει τα συμπεράσματά του και αναλύει σύνθετες επιστημονικές έννοιες με τρόπο που να γίνονται απολύτως εύληπτες – χωρίς όμως να υπεραπλουστεύει. Αναφέρεται εκτενώς στις φαρμακευτικές παρεμβάσεις και τις δυνατότητες των υπό ανάπτυξη εμβολίων, αλλά και στις πολιτικές δημόσιας υγείας που εφαρμόστηκαν ανά τον κόσμο. Προσφέρει επίσης μια αναλυτική επισκόπηση της πολύπαθης έννοιας της «ανοσίας της αγέλης», εξηγώντας γιατί προσεγγίσεις όπως της Σουηδίας είναι παρακινδυνευμένες, και εν τοις πράγμασι αποτυχημένες, τόσο από άποψη δημόσιας υγείας όσο και οικονομίας.

 

 

Συγκρίνοντας τον SARS-CoV-2 με άλλους ιούς και τις μολυσματικές νόσους που προκαλούν, ο Χρηστάκης εστιάζει στις ιδιαιτερότητες του παθογόνου που μας ταλαιπωρεί. Όπως συμπεραίνει, το βασικότερο «πλεονέκτημά» του είναι η υψηλή μεταδοτικότητα (ενώ η θνητότητά του αποδεικνύεται αρκετά χαμηλότερη από αυτήν που πιστεύαμε αρχικά) αλλά και το γεγονός ότι μεταδίδεται (και) από ασυμπτωματικούς φορείς. Αυτό το αδρό συμπέρασμα είναι και το βασικότερο επιχείρημα προκειμένου να υιοθετήσουμε με σύμπνοια και σύνεση τα μέτρα και αυτό που οι ειδικοί περιγράφουν ως μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις (ΜΦΠ). Θεμελιώδης ΜΦΠ είναι η μάσκα που παρότι, όπως σημειώνει ο καθηγητής, είναι μια αμφισβητούμενη από πολίτες και πολιτικούς πρακτική, αποδεικνύεται ως η αποτελεσματικότερη μέθοδος μείωσης των ποσοστών μετάδοσης στην κοινότητα. Το γεγονός δε ότι η χρήση μάσκας πολιτικοποιήθηκε είναι ενδεικτικό της αποτυχημένης προσέγγισης αρκετών κυβερνήσεων και πολιτικών ανά τον κόσμο.

Ο ρόλος της επιστήμης
Ο συγγραφέας επισημαίνει εξάλλου ότι οι επιστήμονες οφείλουν να είναι ειλικρινείς και να προσαρμόζουν τον δημόσιο λόγο τους στα νέα δεδομένα. «Φυσικά είναι αποδεκτό οι υπεύθυνοι να αλλάξουν γνώμη και να ανακατασκευάσουν, ή ακόμη και να αποσύρουν, πρότερες συμβουλές τους» σημειώνει υπογραμμίζοντας ότι είναι αναγκαίο να τεκμηριώνεται και να κοινοποιείται στο κοινό η αξιοπιστία των αποδεικτικών στοιχείων. Μόνο με αυτόν τον τρόπο, γράφει ο καθηγητής, «μπορούμε να περιορίσουμε τον κυνισμό και να ενισχύσουμε τη συλλογική βούληση». Δεν παραλείπει όμως να επισημάνει και τους κινδύνους που προκύπτουν από τον διασυρμό της επιστήμης και των ειδικών, στον οποίο συμμετέχουν και πολλοί πολιτικοί και δημοσιολογούντες.
Δεν είμαστε όλοι ίσοι απέναντι στον ιό

Παράλληλα, με την ιδιότητα του κοινωνιολόγου και διευθυντή του Human Nature Lab (Εργαστήριο της Ανθρώπινης Φύσης – πόσο ξεχωριστό όνομα για εργαστήριο!), ο Χρηστάκης αφιερώνει μεγάλο μέρος του βιβλίου του στις κοινωνικές και ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας. Κατ’ αρχάς επισημαίνει μια ελάχιστα φωτισμένη πτυχή της: Τις κοινωνικές ανισότητες, που παρότι όπως γράφει δεν τις προκάλεσε η πανδημία, τις ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο. Οι πιο ευάλωτοι στον ιό είναι οι φτωχοί, οι άστεγοι, οι μετανάστες, οι φυλακισμένοι, εκείνοι που ζουν συνωστισμένοι, οι εργαζόμενοι που δεν μπορούν να δουλέψουν από το σπίτι τους. Η ρομαντική αντίληψη που διατυπώναμε αρχικά ότι είμαστε όλοι ίσοι απέναντι στον ιό, γρήγορα υποχώρησε και πλέον αντιλαμβανόμαστε ότι η ανισότητα εντείνεται. Δεν είμαστε ίδιοι. Ακόμη και τα ποσοστά θνησιμότητας αυξάνονται σε διάφορες φυλετικές ομάδες. Όχι λόγω διαφοροποιήσεων στον γενετικό τους κώδικα, όπως γράφεται στον Τύπο, αλλά λόγω των συνθηκών διαβίωσής τους, και αντιμετώπισής τους από τα τοπικά συστήματα υγείας.

Ο συγγραφέας βέβαια πιθανολογεί ότι η πανδημία της Covid-19 είναι μάλλον απίθανο να αλλάξει την ισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και ανθρώπινου δυναμικού όσο οι προηγούμενες πανδημίες, αλλά θεωρεί πολύ πιο πιθανό να συμβάλει στην ανατροπή του παγκόσμιου οικονομικού κατεστημένου, καθώς οι παραδοσιακές δυνάμεις ενδέχεται να απωλέσουν ισχύ – πιθανότατα θα αποβεί εις βάρος των ΗΠΑ και της Ευρώπης και προς όφελος της Κίνας. Συνακόλουθα όμως, ο Νίκολας Χρηστάκης φωτίζει και τις θετικές πτυχές της κρίσης, αναδεικνύοντας μέσα στο τσουνάμι των θανάτων και της ασθένειας τα κύματα αλληλεγγύης και αλτρουισμού, που εκτείνονται σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη.

Δεν αρκεί η τήρηση αποστάσεων, χρειάζεται και το συναίσθημα

Ο Χρηστάκης στέκεται ιδιαιτέρως στην παραπληροφόρηση, τις ψευδείς ειδήσεις και τις θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες διαδίδονται αστραπιαία – ίσως ταχύτερα και από τον νέο κορονοϊό. «Οι επιδημίες των συναισθημάτων και της παραπληροφόρησης διασταυρώνονται με την υποκείμενη επιδημία του ίδιου του παθογόνου, με ανησυχητικό τρόπο», σημειώνει ο καθηγητής. «Η δύσκολη θέση που βρεθήκαμε πυροδότησε αντιδράσεις συνηθισμένες στο είδος μας» γράφει ο Χρηστάκης θεωρώντας την πίκρα και τη θλίψη, το άγχος, τον φόβο και τον θυμό εύλογες αντιδράσεις. Ακόμη και το γεγονός ότι «προσπαθήσαμε να κρύψουμε την αλήθεια ο ένας από τον άλλον, ακόμη και από τον ίδιο μας τον εαυτό» θεωρείται θεμελιώδες στοιχείο των επιδημιών. Ο ορισμός άλλωστε μιας λοιμώδους νόσου θα πρέπει να περιλαμβάνει τις ενδεχόμενες ψυχολογικές επιπτώσεις, και γι’ αυτό κατά τη λήψη μέτρων θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν όχι μόνο οι ιατρικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές, αλλά και οι ψυχολογικές προεκτάσεις. «Για να αντιμετωπίσουμε μια επιδημία τον 21ο αιώνα, ανταποκρινόμαστε όχι μόνο με τις γνωστές παρεμβάσεις, όπως είναι η τήρηση αποστάσεων, αλλά και με οικεία συναισθήματα» γράφει συμπερασματικά.

Αξιοσημείωτη είναι και η πρόβλεψη που κάνει για μια επιδημία διαταραχής μετατραυματικού στρες, ειδικά μεταξύ των παιδιών που μεγαλώνουν σε οικογένειες στις οποίες οι γονείς δεν μπορούν να ελέγξουν το δικό τους άγχος, επισημαίνοντας ότι το πρόβλημα θα επιτείνεται εφόσον τα παιδιά αποκοπούν από παραδοσιακές διεξόδους, όπως οι εξωσχολικές δραστηριότητες (αθλητισμός, μουσική κλπ).

Η σχέση μας με το περιβάλλον
Το βιβλίο του Νίκολας Χρηστάκη συνιστά και μια ιδιαιτέρως διεισδυτική και αναλυτική ματιά στις αιτίες του φαινομένου που αντιμετωπίζουμε. Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην κλιματική αλλαγή, αλλά και στη βίαιη εισβολή του ανθρώπου στη φύση, στην καταπάτηση δασών και απάτητων εκτάσεων προκειμένου να καλλιεργήσει και να κατοικήσει. Οι συμπεριφορές αυτή που είχε ως συνέπεια τη στενή συνύπαρξη με άγρια ζώα –σε συνδυασμό με τις ημιάγριες συνθήκες που έφεραν στις αστικοποιημένες περιοχές οι κάτοικοι της υπαίθρου– καθιστούν πιθανότερο το πέρασμα παθογόνων από τα ζώα στον άνθρωπο και αντιστρόφως. «Δύο από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες απειλές που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι –ακραία καιρικά φαινόμενα και περιοδικές εξάρσεις σοβαρών επιδημιών– ίσως συνδέονται με την κλιματική αλλαγή».
Η κοινωνική μετάδοση και οι celebrities που πρέπει να εμβολιαστούν πρώτοι

Η θεωρία της «κοινωνικής μετάδοσης» που αναπτύσσει ο καθηγητής του Yale έχει ασφαλώς τις ρίζες της στη θεωρία των κοινωνικών δικτύων, που τον έκανε ευρύτερα γνωστό. Το βιβλίο του «Συνδεδεμένοι – Η εκπληκτική δύναμη των κοινωνικών δικτύων και πώς αυτά διαμορφώνουν τη ζωή» (2010, Εκδόσεις Κάτοπτρο), που συνυπογράφει με τον Τζέιμς Φάουλερ, εστιάζει στους τρόπους που η κοινωνική δικτύωση επηρεάζει και αλληλεπιδρά με όλες τις πτυχές της ζωής μας: από τον πλούτο και την παχυσαρκία, μέχρι τον εθισμό και τη δημιουργικότητα.

Στην τρέχουσα συγκυρία, η θεωρία των κοινωνικών δικτύων αποδεικνύεται πολλαπλά χρήσιμη – αφενός γιατί αναπτύσσονται δίκτυα υποστήριξης και αλληλεγγύης, και αφετέρου γιατί το φαινόμενο των συμβάντων υπερμετάδοσης και οι ίδιοι οι φορείς-υπερμεταδότες αποδεικνύεται ότι διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διασπορά του ιού. Όπως μάλιστα σημειώνει ο Χρηστάκης, ορισμένοι άνθρωποι που είναι πιο κοινωνικοί και δημοφιλείς και επομένως έχουν περισσότερες επαφές, είναι πιθανότερο να μολυνθούν και να μολύνουν κι άλλους, και μάλιστα στην αρχική φάση της επιδημίας. Γι’ αυτό και στο πρώτο κύμα είδαμε τόσους celebrities, influencers, αθλητές και πολιτικούς να ανακοινώνουν δημοσίως ότι προσβλήθηκαν από τον ιό. Οι περισσότεροι επιβίωσαν, αποκτώντας έναν βαθμό ανοσίας. «Αν αποκτούσαν εγκαίρως ανοσία όλοι οι κοσμαγάπητοι άνθρωποι, ο ιός θα έβρισκε σχετικά λιγότερες διόδους για να εξαπλωθεί στην κοινωνία μας» γράφει ο Χρηστάκης. Θα είχε λοιπόν νόημα οι άνθρωποι αυτοί να εμβολιαστούν πρώτοι έναντι του SARS-CoV-2, όταν κυκλοφορήσουν τα εμβόλια; Ο Χρηστάκης απαντάει καταφατικά, όχι μόνο για λόγους συμβολισμού, αλλά και γιατί μέσω αυτών των ανθρώπων θα οικοδομηθεί ταχύτερα και πιο αποτελεσματικά το τείχος της ανοσίας.

Προσωπικό υστερόγραφο

Όπως γράφει ο Χρηστάκης, «καθώς ο ιός περνούσε στο είδος μας, εγώ όπως όλοι μας, εξακολουθούσα να κάνω σχέδια που νόμιζα ότι θα πραγματοποιούνταν».

Έτσι κι εγώ. Μέχρι τουλάχιστον τα τέλη Φεβρουαρίου, ακόμη κι όταν ο ιός έκανε εμφανή την παρουσία του στην Ευρώπη, πίστευα ότι η επιδημία θα ξεφούσκωνε σε τοπικό επίπεδο. Ομολογώ ότι οι ανησυχητικές ειδήσεις για την πορεία του ιού μού ξύπνησαν μνήμες από αυτό το άρθρο που δημοσιεύτηκε δυο χρόνια πριν. Ο άγνωστος (τότε) στο ευρύ κοινό επιδημιολόγος Σωτήρης Τσιόδρας, μου είχε πει το εξής προφητικό: «Το θέμα δεν είναι αν, αλλά πότε θα αντιμετωπίσουμε ένα νέο πανδημικό φαινόμενο». Τα λόγια του καθηγητή επανέρχονταν στο μυαλό μου, αλλά επέλεγα να τα αγνοώ. Επέλεγα να είμαι αισιόδοξος. Εθελοτυφλούσα.

Επιστρέφοντας όμως από ένα ταξίδι, σκρόλαρα στο feed του twitter, όπου μεταξύ άλλων tweets στάθηκα σε αυτό το thread του Νίκολας Χρηστάκη.

Εκείνο το βράδυ, αντιλήφθηκα για τα καλά ότι η κατάσταση ήταν πολύ πιο σοβαρή απ’ ό,τι φανταζόμασταν. Απ’ ό,τι ήθελα να ελπίζω. Αλλά ακόμη και τότε δεν μπορούσα να διανοηθώ όσα θα άλλαζαν έκτοτε στη ζωή μας, εξαιτίας ενός μικροσκοπικού παθογόνου που δεν γνωρίζαμε και δεν μπορούσαμε καν να δούμε. Δεν έπαψα ούτε ημέρα όμως, να ακολουθώ τις αναρτήσεις του καθηγητή.

Πώς θα τελειώσει;

Το βιβλίο του Χρηστάκη παρουσιάζει πληθώρα εμπεριστατωμένων στοιχείων και αφηγήσεων για τις παλαιότερες επιδημίες. Όχι απλώς για ιστορικούς λόγους, αλλά για να βοηθήσει τον αναγνώστη στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων για την τρέχουσα κρίση. Ο Χρηστάκης διατρέχει με μοναδική αφηγηματική δεινότητα τις υγειονομικές περιπέτειες της ανθρωπότητας: Από τη Μαύρη Πανώλη και τη γρίπη του 1918-19 έως τις επιδημίες που προκάλεσαν άλλοι κορονοϊοί όπως ο SARS και ο MERS, τον HIV και την ευλογιά. Τις περισσότερες, ακόμη και τις πιο τραυματικές, τείνουμε να τις λησμονούμε.

Είναι μάλιστα άξιο αναφοράς το γεγονός ότι παρά την ιδιαίτερα θανατηφόρο πανδημία της γρίπης του 1918 (εξαιτίας της πέθανε το 2-5% του παγκόσμιου πληθυσμού), δεν είναι έντονα χαραγμένη στη μνήμη μας. «Όλοι μαθαίνουν γεγονότα από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά πολύ λίγοι κάνουν το ίδιο με την πανδημία, η οποία ήταν πολύ πιο φονική» γράφει ο Χρηστάκης.

 

 

Το πιο κρίσιμο ερώτημα που πραγματεύεται ο Νίκολας Χρηστάκης στο «Βέλος του Απόλλωνα» είναι αν, πώς και σε ποιο βαθμό θα τελειώσει η πανδημία. Ο καθηγητής διατυπώνει όλα σχεδόν τα πιθανά σενάρια. Προφανώς το επικρατέστερο είναι να επιτευχθεί η ανοσία – είτε μέσω μαζικών εμβολιασμών, είτε αφού νοσήσει μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού. Οι συνέπειες της δεύτερης προοπτικής δεν είναι σχέδια επί χάρτου, αλλά πραγματικά δεδομένα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η θεωρία των μεταλλάξεων του ιού, που θα συντελέσουν ώστε να γίνει λιγότερο μολυσματικός και πιο ήπιος. Ο συνδυασμός των μέτρων και των φαρμακευτικών παρεμβάσεων ακόμη κι αν δεν εξαφανίσουν τον ιό, πιθανότατα θα τον καταστήσουν ενδημικό. Θα γίνει, περίπου, όπως οι άλλοι κορονοϊοί που προκαλούν το κοινό κρυολόγημα.

Υφίσταται βέβαια η προοπτική, όπως αναφέρει ο Χρηστάκης, το «τέλος της πανδημίας να οριστεί κοινωνικά». Εν ολίγοις, η επιδημία να τελειώσει όταν όλοι μας πείσουμε τον εαυτό μας ότι τελείωσε ή όταν γίνουμε πρόθυμοι και αρκετά ριψοκίνδυνοι ώστε να επιστρέψουμε στον παλιό τρόπο ζωής μας, χωρίς να έχει εξαφανιστεί το παθογόνο. Όπως βέβαια αποδείχθηκε και στη χώρα μας, αλλά και οπουδήποτε αλλού οι άνθρωποι θέλησαν «να πάρουν πίσω τις ζωές τους» το περασμένο καλοκαίρι, ο ιός δεν συμμερίζεται τις δικές μας επιθυμίες. «Όμως η επιδημιολογική πραγματικότητα δεν συμφωνούσε» σημειώνει ο Χρηστάκης, συστήνοντας να μην παρασυρόμαστε. Αντίθετα, οφείλουμε να βρισκόμαστε σε εγρήγορση.

Και τι θα διδαχθούμε;

«Ποιος θα μπορούσε να προβλέψει ότι οι πιο αθώες ενέργειες –μια χειραψία, η απομάκρυνση των μαλλιών από το πρόσωπο, η συμμετοχή σε μια χορωδία– θα ήταν ξαφνικά κάτι το αδιανόητο, ακόμη και απωθητικό;» αναρωτιέται ο καθηγητής. Διαβάζοντας ξανά πολλά από τα αποσπάσματα του βιβλίου, υποψιάζομαι ότι το βαθύτερο νόημά του κρύβεται σε μία παράγραφο: «Γενικά οι επιδημίες εκμεταλλεύονται τις πιο σημαντικές και ανεπτυγμένες πτυχές της ανθρώπινης υπόστασής μας. Εξελιχθήκαμε να ζούμε σε ομάδες, να έχουμε φίλους, να αγγίζουμε και να αγκαλιάζουμε ο ένας τον άλλο, να θάβουμε και να θρηνούμε τους νεκρούς μας. Αν ζούσαμε σαν ερημίτες, δεν θα κινδυνεύαμε από μεταδοτική ασθένεια. Όμως τα μικρόβια, που μας σκοτώνουν κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας, συχνά εξαπλώνονται επειδή είμαστε αυτοί που είμαστε. Κι έτσι, επί αιώνες η αντίδρασή μας σε μια επιδημία ήταν να ανακαλύπτουμε ξανά το πόσο αναγκαίο είναι να εγκαταλείπουμε για λίγο αυτές τις ανθρώπινες πτυχές μας».

Πέρα από την ιατρική διαχείριση του ζητήματος, τον βαθμό επιτυχίας των υπό ανάπτυξη εμβολίων και την επίτευξη της συλλογικής ανοσίας, ο Χρηστάκης εμβαθύνει ιδιαίτερα στο αποτύπωμα της πανδημικής κρίσης. Στις συνέπειες αλλά και στα διδάγματα που θα μείνουν πίσω. Θα αλλάξει άραγε η στάση του ανθρώπου; Θα πάψει να θεωρεί τον εαυτό του κυρίαρχο του φυσικού περιβάλλοντος; Ή μήπως, όπως συνέβη και στις προηγούμενες πανδημίες, θα προσπεράσει βιαστικά τα γεγονότα, και θα συνεχίσει τη ζωή του χωρίς τέτοιες έγνοιες; Ας ελπίσουμε ότι θα βγούμε όσο το δυνατό περισσότεροι και όσο πιο γεροί και υγιείς από τη δοκιμασία, προκειμένου να το διαπιστώσουμε.

Εικόνα goranitis
Γράφει για τεχνολογία, επιστήμη και ψηφιακή κουλτούρα σε περιοδικά, εφημερίδες και websites. Σπούδασε στο τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και πρόσφατα ξεκίνησε ένα εντελώς άσχετο μεταπτυχιακό. Η συλλογή διηγημάτων «24» (Εκδόσεις Πατάκη) είναι το πρώτο του βιβλίο.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.