Το Sputnik V και μια παλιά σοβιετική ιστορία

Στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου, η ΕΣΣΔ εμβολίασε πρώτη μαζικά τον πληθυσμό της με το αμερικανικό «εμβόλιο Σάμπιν», ανοίγοντας τον δρόμο για την εξάλειψη της πολιομυελίτιδας. Όμως μια παράλειψη των Ρώσων μπορεί να εξηγεί τη σημερινή καχυποψία απέναντι στο εμβόλιο Sputnik V για τον κορονοϊό.
Χρόνος ανάγνωσης: 
6
'
Σε ένα από τα εργαστήρια του Ινστιτούτου Πολιομυελίτιδας και Ιικής Εγκεφαλίτιδας της Ακαδημίας Ιατρικών Επιστημών της ΕΣΣΔ, δεκαετία του ’60. [Main Archive Department of Moscow]

Σήμερα, σε κάποιες χώρες της Δύσης πιστεύουν ότι προκειμένου να καλύψουν τον πληθυσμό τους, μπορούν να αγοράσουν επιπλέον εμβόλια από τη Ρωσία. Όμως αρκετοί ειδικοί, αλλά και ρυθμιστικοί οργανισμοί, έχουν μια δυσπιστία προς το εμβόλιο του κορονοϊού Sputnik V. Υπάρχουν γι’ αυτό σοβαροί λόγοι και όχι πρόσφατοι, που σχετίζονται με την εμβολιαστική καμπάνια κατά της πολιομυελίτιδας στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου.

Αυτές τις μέρες που υπάρχει ανάγκη για ξεκάθαρη ενημέρωση κι ανάλυση, το inside story προσφέρει όλα τα άρθρα γύρω από τον Covid-19 ελεύθερα σε όλους τους αναγνώστες.

#ΜένουμεΑσφαλείς: Ανακαλύψτε πάνω από 2.500 ρεπορτάζ και ιστορίες του inside story. Γραφτείτε για έναν μήνα δωρεάν EΔΩ.

Πριν από 60 χρόνια, γινόταν ακριβώς το αντίθετο από ό,τι σήμερα: αντί να αναμένουν κάποιοι στη Δύση το ρωσικό εμβόλιο, η ΕΣΣΔ εμβολίαζε μαζικά με αμερικανικά εμβόλια τα παιδιά της για την πολιομυελίτιδα. Παρενέργειες δεν αναφέρθηκαν από τους εκεί ειδικούς. Κι όμως, στις ΗΠΑ που ακολούθησαν, εμφανίσθηκαν κάποιες παρενέργειες – και αναφέρθηκαν, ως όφειλαν. Η υποψία των ειδικών σήμερα είναι ότι τα κομμουνιστικά κράτη δεν έκαναν τότε σωστά τη δουλειά των κλινικών δοκιμών.

Το φλερτ με το Sputnik V

Μία φαρμακευτική εταιρεία στη Λεμεσσό της Κύπρου ετοιμάζεται να εισαγάγει ιδιωτικά το ρωσικό εμβόλιο Sputnik V, του ρώσικου ινστιτούτου Γκαμαλέεβα. Η κυπριακή κυβέρνηση δεν έχει αντίρρηση να διατεθεί αυτό επικουρικά των εμβολίων που θα λάβει, αρκεί να έχει εγκριθεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ). Κάτι τέτοιο φαίνεται για την ώρα δύσκολο, παρά το γεγονός ότι οι Ρώσοι θεωρούν ότι κατέθεσαν φάκελο, κάτι όμως που διαψεύσθηκε από τον ευρωπαϊκό οργανισμό, που λέει ότι δεν μπορεί να βρει την αίτησή τους!

«Δεν πήραμε φάκελο, αλλά δώσαμε επιστημονική γνώμη στο ρωσικό ινστιτούτο Γκαμαλέεβα», υπογράμμισε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ), την ώρα που οι Ρώσοι επέμεναν ότι κατέθεσαν φάκελο. «Η διαδικασία του φακέλου είναι πολύ πιο πολύπλοκη, καθώς οι δύο πλευρές μπαίνουν στο παιχνίδι των ερωτήσεων και των απαντήσεων για να διευκρινισθούν διάφορα ζητήματα και καθώς επίσης προβλέπονται και διαδικασίες επί τόπου ελέγχων σε εργαστηριακές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις παρασκευής του εμβολίου», είπε στο inside story μια πηγή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που δεν είχε εξουσιοδοτηθεί να μιλήσει δημόσια.

Η ΕΕ είναι βέβαιο ότι κατά την επίσκεψη-ναυάγιο του ύπατου εκπροσώπου της σε θέματα εξωτερικής πολιτικής Ζοζέπ Μπορέλ στη Μόσχα, είχε ζητήσει από τη Ρωσία εμβόλια. Η Ρωσία έχει από τα πιο χαμηλά ποσοστά εμβολιασμού του πληθυσμού της, αλλά θα ήθελε να εξαγάγει εμβόλια έναντι συναλλάγματος. Άλλωστε η χώρα είναι κληρονόμος της σοβιετικής παράδοσης στην παραγωγή εμβολίων. Παράδοση από την οποίαν ευεργετήθηκαν και εκατομμύρια ελληνόπουλα πριν από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και της παραγωγικής μηχανής της.

Τα προγράμματα εμβολιασμού της ΕΣΣΔ

Πριν από τις ΗΠΑ του Τραμπ, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) είχε εγκαταλείψει η ΕΣΣΔ το 1950, δύο χρόνια μετά την ίδρυσή του. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Λένιν είχε διακηρύξει τα πρώτα χρόνια της σοβιετικής εξουσίας, το 1920, ότι «πρέπει να γίνει κάθε προσπάθεια να εξαλειφθούν οι επιδημίες». Αλλά παρά την προσπάθεια του σοβιετικού καθεστώτος να δείξει ότι υπερείχε των καπιταλιστικών χωρών στην προληπτική οικοδόμηση της ανοσίας με τον εμβολιασμό, η σοβιετική διοίκηση υστερούσε τόσο στην οργάνωση (συχνά ακόμα και σε σχέση με το αποκεντρωμένο σύστημα εμβολιασμού στο τσαρικό καθεστώς) όσο και στην τεχνογνωσία. Η διφθερίτιδα και η χολέρα θέριζαν ακόμα στις αρχές της δεκαετίας του 50, ιδιαίτερα στις περιοχές της κεντρικής Ασίας, παρά τα πρώτα πετυχημένα πειράματα ανοσοποίησης σε παιδιά στο Λένινγκραντ τη δεκαετία του 30.

Ο Β. Μπαρογιάν, κεντρική φιγούρα στο πρόγραμμα εμβολιασμού κατα της πολιομυελίτιδας στην ΕΣΣΔ και αργότερα στέλεχος στον ΠΟΥ, θεωρεί ότι οι γενικότερες δυσκολίες που αντιμετώπισε η χώρα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο συνδέονται με την καθυστέρησή της στην ανάπτυξη των προγραμμάτων εμβολιασμού. Όταν η ΕΣΣΔ βγήκε από τον ΠΟΥ, εντάθηκε η κρατική επιχειρηματολογία της Μόσχας ότι οι στατιστικές για τις μολυσματικές ασθένειες στις καπιταλιστικές χώρες ήταν χειραγωγημένες. «Οι καπιταλιστικές χώρες», κατά τον Μπαρογιάν, «σημείωναν επιτυχίες διότι εξήγαγαν τις επιδημίες τους στις αποικίες τους, όχι βιολογικά αλλά κοινωνικά και οικονομικά». Πάντως οι Αμερικανοί αναγνώρισαν προόδους στην ΕΣΣΔ, χάρη στο σύστημα των διευθύνσεων υγιεινής που λειτούργησε από τη δεκαετία του ’20 αλλά και χάρη στο πρόγραμμα εμβολιασμών για την ευλογιά, η οποία εξαλείφθηκε τη δεκαετία του ’30.

Το 1958, δύο χρόνια μετά το 20ο συνέδριο του ΚΚΣΕ και την αποκαθήλωση του Στάλιν, η σοβιετική ηγεσία οδήγησε και πάλι την χώρα στον ΠΟΥ. Όμως είχε χαθεί για τους σοβιετικούς επιστήμονες η επαφή με τις προσπάθειες για την παραγωγή εμβολίων. Αποτέλεσμα αυτών των προσπαθειών ήταν το εμβόλιο του Αμερικάνου επιδημιολόγου Άλμπερτ Σάμπιν για την καταπολέμηση της πολιομυελίτιδας, που άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως από το 1957, δινόταν από το στόμα και συμπλήρωσε δύο άλλα εμβόλια που είχαν δημιουργηθεί τη δεκαετία του ’50 και συνέβαλαν στην εξαφάνιση της νόσου, εκείνο του ομότεχνού του Γιόνας Σαλκ, με τη χρήση εξασθενημένου ιού πολιομυελίτιδας και του Χίλαρι Κοπρόφσκι, με ζωντανό ιό. Και τα τρία βρίσκονταν στη λίστα των εμβολίων-φαρμάκων που πρότεινε ο ΠΟΥ.

Πειράματα στην ΕΣΣΔ

Ο Σάμπιν είχε γεννηθεί στη Ρωσία και διατηρούσε στενές σχέσεις με πολλούς Ρώσους συναδέλφους του. Ο Σοβιετικός ιολόγος Μιχαήλ Χουμακώφ, που δεν ήταν ικανοποιημένος με τα αποτελέσματα του εμβολίου του Γιόνας Σαλκ, που είχε δημιουργηθεί το 1955 στις ΗΠΑ και στηριζόταν σε διαφορετική τεχνολογία, εξασθενημένου ιού και γινόταν σε ενέσιμη μορφή, ζήτησε από τον Σάμπιν να του στείλει εμβόλια για να τα δοκιμάσει.

Μετά από τον εμβολιασμό μιας μικρής ομάδας παιδιών, ο Χουμακώφ εισηγήθηκε και η κυβέρνηση της ΕΣΣΔ αποφάσισε να εμβολιάσει 77 εκατομμύρια παιδιά και εφήβους μέσα σε μερικούς μήνες. Ο ίδιος ο Χουμακώφ χαρακτήρισε το πρόγραμμα «μεγάλη επιτυχία». Στην ΕΣΣΔ, την Τσεχοσλοβακία και τη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60 είχαν εμβολιασθεί 100 εκατομμύρια άνθρωποι. Το 1959, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έστειλε την Αμερικανίδα ιολόγο Ντόροθι Χόρστμαν στη Σοβιετική Ένωση, την Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία για να αξιολογήσει την πορεία των δοκιμών του εμβολιασμού από το στόμα για την πολιομυελίτιδα. Κατά την Χόρστμαν, οι δοκιμές του εμβολίου γίνονταν με μεγάλη προσοχή. Η ευνοϊκή έκθεσή της οδήγησε στην αδειοδότηση και την ευρεία αποδοχή του εμβολίου στις Ηνωμένες Πολιτείες και πιο πέρα.

Κι ενώ στο ανατολικό μπλοκ δεν αναφέρθηκαν παρενέργειες, αντιθέτως στις ΗΠΑ, που ξεκίνησαν τους εμβολιασμούς το 1961, μέχρι το 1989 καταγράφηκαν εννέα περιπτώσεις παραλυτικής πολιομυελίτιδας, μία για κάθε τρία εκατομμύρια δόσεις που διανέμονταν. Ο μηχανισμός που δημιουργούσε τη συγκεκριμένη παρενέργεια έγινε δυνατό να εξακριβωθεί μόνο με τη χρήση μεθόδων ανάλυσης του DNA, χρειάσθηκαν δηλαδή πολλά χρόνια.

Ο Bίνσεντ Ροκανιέλο, καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κολούμπια και δραστήριος στο πρόγραμμα καταπολέμησης της πολιομυελίτιδας από το 1979, έγραψε το 2015 ότι αν οι παρατηρήσεις σχετικά με την παραλυτική πολιομυελίτιδα είχαν γίνει κατά τη διάρκεια των μαζικών εμβολιασμών με το εμβόλιο του Σάμπιν τη δεκαετία του 60 στις ανατολικές χώρες, πολλά θα είχαν αλλάξει στην ιστορία της χρήσης του συγκεκριμένου εμβολίου στις ΗΠΑ. (Αξίζει να σημειωθεί ότι μαζικές δοκιμές του εμβολίου του Σάμπιν ουδέποτε έγιναν στις Ηνωμένες Πολιτείες).

Οι δορυφόροι της ΕΣΣΔ

Σε αντίθεση με την σημερινή Ουγγαρία, που με μεγάλη δυσκολία δέχεται το Sputnik, η Ουγγαρία του 1958-1959 υποδέχθηκε με μεγάλο ενθουσιασμό το εμβόλιο με τον ζωντανό ιό της πολιομυελίτιδας του Σάμπιν· το ποσοστό αποδοχής του αμερικανικού εμβολίου ήταν 96%! Οι Ούγγροι, αφού συγκέντρωσαν εμπειρίες από τη χρήση των σταγόνων του Σάμπιν στα πειράματα της ΕΣΣΔ και της Τσεχοσλοβακίας, εμβολιάσαν 3,5 εκατομμύρια παιδιά το 1960. Στην Ουγγαρία είχε φτάσει πρώτο το εμβόλιο του Σαλκ με έναν περιπετειώδη τρόπο το 1957, καθώς ένας Γερμανός πιλότος το μετέφερε από το Άμστερνταμ στη Βουδαπέστη, όπως περιγράφει η ερευνήτρια της ιστορίας της ιατρικής Ντόρα Βάργκα, έναν χρόνο μετά τη συντριβή της ουγγρικής επανάστασης του 1956 από τα σοβιετικά τανκς. Στη δε Τσεχοσλοβακία οι εμβολιασμοί έγιναν σε τέσσερις περιοχές της χώρας και αφορούσαν 140.000 παιδιά από 2 έως 6 ετών.

Ακολούθησε η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, που προχώρησε σε μια διετία ως το 1962 στον εμβολιασμό του 43% του πληθυσμού των παιδιών και εφήβων. Αντίθετα η Πολωνία χρησιμοποίησε το τρίτο εμβόλιο (και αυτό με ζωντανό ιό) του Χίλαρι Κοπρόβσκι, για να φτάσει το 1960 να έχει εμβολιάσει το 76% των παιδιών και εφήβων. Με βάση τον περιορισμό της επιδημίας, οι Πολωνοί υπολόγισαν την αποτελεσματικότητα του εμβολίου στο 82%.

Η Ντόροθι Χόρστμαν σημείωνε ότι οι κομμουνιστικές κοινωνίες ήταν ιδανικά οργανωμένες με το πυραμιδωτό τους σχήμα για μαζικές εμβολιαστικές καμπάνιες. Η Ντόρα Βάργκα στην εργασία της για τις «εμβολιαστικές στρατηγικές στην Ανατολική Ευρώπη» υπογραμμίζει πως ήδη από το 1948 οι ειδικοί της καταπολέμησης της πολιομυελίτιδας σημείωναν ότι τα αυταρχικά καθεστώτα ήταν πολύ πιο αποτελεσματικά στην οργάνωση της εμβολιαστικής καμπάνιας αυτού του τύπου. Σήμερα το εμβόλιο του Σάμπιν χρησιμοποιείται ακόμα από τον ΠΟΥ σε καμπάνιες στο Αφγανιστάν, το Πακιστάν και τη Νιγηρία. Παραμένει εξαιρετικά αποτελεσματικό, αλλά οι επιστήμονες παρακολουθούν από πολύ κοντά τις παρενέργειες εκείνες στις οποίες δεν αναφέρονταν οι συνάδελφοί τους από την ανατολική Ευρώπη τις δεκαετίες του 50 και του 60.

Εικόνα telloglou
Σπούδασε νομικά κι από το 1986 εργάζεται σε εφημερίδες και κανάλια ως δημοσιογράφος. Εκπομπές-σταθμοί ήταν «Το μαύρο κουτί» (Mega), οι «Φάκελοι» (Mega), οι «Νέοι Φάκελοι» (ΣΚΑΪ), και οι «Ιστορίες» (ΣΚΑΪ). Τώρα παρουσιάζει την εκπομπή «Special Report» με τον Αντώνη Φουρλή (Ant1).

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.