Αντώνης Αντωνίου: Ο άνθρωπος που ξέρει τους χάρτες

Οι χάρτες μιλάνε μια παγκόσμια γλώσσα. Ο Αντώνης Αντωνίου, έχοντας δημιουργήσει τις καλύτερες ανθολογίες των τελευταίων ετών, εξηγεί στο inside story τη σύγχρονη χαρτογραφία.
Χρόνος ανάγνωσης: 
8
'
Mychael Barratt, The Big Smoke. Ο Καναδός εικονογράφος χαρτογραφεί το Λονδίνο με λεπτομερείς ανεκδοτολογικές αναφορές. Aπό το βιβλίο Mind the Map © Gestalten 2015.

«Ήταν ο σχεδιασμός χαρτών που έκανε τους προγόνους μας να βγουν έξω από το καθοριστικό όριο που οι υπόλοιποι πίθηκοι δεν κατάφεραν να ξεπεράσουν;» αναρωτήθηκε ο βιολόγος και μελετητής της εξέλιξης Richard Dawkins. Οι χάρτες έχουν αναμφίβολα αλλάξει τον κόσμο τόσο σαν αντικείμενα τέχνης όσο και σαν πολιτικά εργαλεία. Μας βοηθούν και να κατανοήσουμε τον χρόνο και το σύμπαν. Και όταν είναι όμορφοι, είναι εξαιρετικά υποκειμενικοί.

Ενώ αρχικά ο μοναδικός τους στόχος ήταν η πλοήγηση, οι χάρτες έχουν γίνει αναπάντεχο μέσο έκφρασης. Οι mappae mundi της Μεσαιωνικής Ευρώπης για παράδειγμα, είχαν πλούσεις και περίπλοκες διακοσμήσεις που απέδιδαν την έξτρα πληροφορία: το κλίμα ενός τόπου, τα ζώα τους, τα περίεργα τέρατα που υποτίθεται ζούσαν εκεί. Κι ενώ εμείς κοιτάμε συνήθως τα καθαρά κουτάκια του Google maps στο κινητό μας, η τέχνη της δημιουργικής χαρτογράφησης συνεχίζεται και ανθίζει.

Πριν από 80 χρόνια, ο Gilbert Grosvenor, επί μακρόν διευθυντής του National Geographic, είπε: «Ένας χάρτης είναι το σπουδαιότερο από όλα τα επικά ποιήματα. Οι γραμμές και τα χρώματά του δείχνουν την εκπλήρωση μεγάλων ονείρων». Κάθε χάρτης είναι μια πράξη ηρωισμού αφού σημαίνει το να πετυχαίνει το ακατόρθωτο: να απεικονίσεις τον πολυδιάστατο κόσμο στον οποίο ζούμε σε μια σελίδα χαρτί ή μια οθόνη δύο διαστάσεων. Και όχι τον συνήθη κόσμο των δύο διαστάσεων. Η εικονογράφος Kate McLean για παράδειγμα φτιάχνει χάρτες γεύσεων ή μυρωδιών. Στο βιβλίο Mind The Map του εκδοτικού οίκου die gestalten χαρτογραφεί ένα τετράγωνο στη Νέα Υόρκη με όλα τα αρώματα που αναδύονται από τα καταστήματα (πράσινο τσάι, δέρμα) αλλά και αυτά του δρόμου (ένα άδειο κουτί πίτσας, μια καρύδα, κόπρανα αλόγου, aftershave). Στο ίδιο βιβλίο παρουσιάζεται ένας χάρτης της Lucy Engelman με τίτλο «Οι συναισθηματικές πολιτείες του αμερικανικού road trip» όπου ο αναγνώστης συμπληρώνει τα κενά. Και δεν είναι οι μόνοι που πάνε εκεί που δεν έχει πάει κανένας άλλο χαρτογράφος πριν.

Από τους πρώτους που κατέγραψαν το νέο αυτό κύμα χαρτογραφικής δημιουργίας ήταν ο κυπριακής καταγωγής Αντώνη Αντωνίου. «Πάντα με έλκυαν οι χάρτες σαν απεικονίσεις, σαν εργαλείο συνδετικό ή ως ένα είδος ταξιδιού και εξερεύνησης» μας λέει από την Ισπανία όπου πλέον ζει. «Από νεαρή ηλικία λάτρευα τους άτλαντες και είχα συλλογές, και με τον πρώτο μου υπολογιστή ξεκίνησα να φυλάω και να αρχειοθετώ όχι μόνο χάρτες, αλλά διάφορες συλλογές από εικόνες και ιδέες σε ένα πρωτόγονο σύστημα visual bookmarking προ tumblr και Pinterest. Είχα ερευνήσει και μαζέψει ένα πλούσιο υλικό και είχα εντοπίσει ένα νέο ρεύμα στη χαρτογραφία».

Ο Αντωνίου είχε πλησιάσει τις γερμανικές πρωτοποριακές εκδόσεις die gestalten με μια πρόταση για ένα βιβλίο με χάρτες, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν οι λεγόμενοι pictorial ή illustrated, εικονογραφημένοι δηλαδή, «αν και όλες αυτές οι ορολογίες ποτέ δεν μου φάνηκαν επαρκείς». Το βιβλίο A Map of the World κυκλοφόρησε το 2013. «Την τελευταία δεκαετία περνούμε μια φάση χαρτογραφικής αναγέννησης σε διάφορα επίπεδα, από το επιστημονικό έως το πολύ προσωπικό. Ήταν για μένα ένα βιβλίο που ήθελα να έχω και δεν υπήρχε, έτσι είπα να προσπαθήσω να το κάνω. Δεν είχα ιδέα τότε πόσο στη μόδα θα γίνονταν οι χάρτες».

Δύο χρόνια αργότερα, και αφού εξέδωσε το βιβλίο Visual Families σχετικά με τις εικονογραφημένες ταξινομήσεις, η die gestalten τον προσέγγισε για μια συνέχεια, το κατά κάποιο τρόπο σίκουελ. «Επειδή δεν είχα σταματήσει ποτέ να μαζεύω χαρτογραφικό υλικό, τα πράγματα ήταν πολύ απλά». Το Mind the Map κυκλοφόρησε το 2015 και πέρα από τη συλλογή ποικιλόμορφων σύγχρονων χαρτών στο ύφος του πρώτου βιβλίου, περιλαμβάνει και συνεντεύξεις με “χαρτογράφους” («σε εισαγωγικά γιατί οι περισσότεροι δεν θεωρούν τους εαυτούς τους επισήμως χαρτογράφους») να μιλούν για τις διαδικασίες και μεθόδους που χρησιμοποιούν και να απαντούν σε ερωτήσεις τύπου «Θυμάσαι τον πρώτο χάρτη που ζωγράφισες;».

Πώς ξεκίνησαν όλα αυτά;

Συνεχίζω να αποφεύγω τίτλο επαγγέλματος. Πάντα δυσκολευόμουν να απαντήσω σε αυτή την ερώτηση (είναι δύσκολο σήμερα να μην είσαι κάτι συγκεκριμένο). Το ελεύθερος επαγγελματίας μου αρέσει ως όρος χωρίς όμως να πρέπει να το προσδιορίσω, αν και προτιμώ περισσότερο το ελεύθερος παρά το επαγγελματίας. Σπούδασα αρχιτεκτονική στις ΗΠΑ. Τώρα καταλαβαίνω πως στις κατόψεις και στα μάστερπλαν εμβάθυνα τη σχέση μου με την χαρτογράφηση. Από τις πρώτες πράξεις στην αρχιτεκτονική είναι άλλωστε η ανάλυση του τοπίου. Επέστρεψα στην Κύπρο μετά τις σπουδές και μετά από λίγα χρόνια εργασίας συνειδητοποίησα πως δεν ήθελα καριέρα αρχιτέκτονα. Στους μήνες αμέσως μετά την πρόωρη “αφυπηρέτηση” μου κάτι φαίνεται ξεκλείδωσε και είχα την ιδέα για το A Map of the World. Ήμουν άσχετος με τον εκδοτικό κόσμο και αυτή η αφέλεια νομίζω βοήθησε πάρα πολύ. Το ότι όλα έδεσαν τόσο εύκολα και γρήγορα ακόμα μοιάζει κάπως σαν αστείο.

Είσαι από εκείνους που είναι τόσο τυχεροί ώστε να κάνουν το πάθος τους επάγγελμα;

Το κεφάλι μου είναι πλέον γεμάτο με χάρτες, και συχνά πυκνά σχεδιάζω τους δικούς μου. Όλοι νομίζω πρέπει να σχεδιάζουμε χάρτες, για πλάκα, για έρευνα, ακόμα και για αυτοανακάλυψη. Στους χάρτες ανακάλυψα ένα κόσμο που με εμπνέει και με εκπλήσσει συνεχώς. Θεωρώ πως είμαι τυχερός που έχω την ευκαιρία να δουλεύω μέσα σε αυτό. Στην τελική όμως με ενδιαφέρει η επιμέλεια, και ό,τι έχει σχέση με αυτό θα το κάνω με πάθος. Τα τελευταία χρόνια αυτό το ενδιαφέρον εκφράστηκε σε βιβλία, αλλά θα ήθελα να αναμειχθώ σε διάφορα πρότζεκτ πέραν του έντυπου.

Πώς βρέθηκες στην Ισπανία;

Στην Ισπανία βρέθηκα γιατί άρχισα ξανά να νιώθω περιορισμένος στην Κύπρο. Μετά από σύντομες εξορμήσεις σε Ευρώπη και Αμερική, κατέληξα τυχαία στη Βαρκελώνη. Ήρθα για να ξεφύγω, ερωτεύτηκα και έμεινα. Ανήκω σε αυτούς που βρίσκουν κάτι αναζωογονητικό στο να τα αφήσεις όλα και να πας σε ξένο τόπο (νιώθω τυχερός που μου το επιτρέπει και ο τρόπος που εργάζομαι). Είναι ένα είδος παλιμπαιδισμού, παρατηρείς νέα πράγματα, ανθρώπους, συνήθειες, μαθαίνεις μια νέα γλώσσα, και βέβαια ανακαλύπτεις μια πόλη φτιάχνοντας το δικό σου χάρτη.

Καθώς όλοι επηρεαζόμαστε από τις αρχές, την εκπαίδευση, τις εμπειρίες και την συναναστροφή μας με άλλους, ποια θα έλεγες ότι ήταν η δική σου μεγαλύτερη επιρροή;

Μπορώ να μιλήσω για το άθροισμα των εμπειριών που είχα αντί για μεγαλύτερη επιρροή. Είναι σαν γεωλογικός χάρτης με στρώματα, ένα παλίμψηστο. Ή κάτι σαν τον χάρτη του ποταμού Μισισίπι που δείχνει πώς άλλαξε η πορεία του ποταμού με το χρόνο. Είναι όλοι οι άνθρωποι που γνώρισα καθ’ οδόν. Είναι η Κύπρος, οι σπουδές στην Αμερική που κατέρρευσαν τους μύθους, η δουλειά στο γοητευτικά σκληρό Παρίσι, και τώρα η μετανάστευση στην Ισπανία όπου χαρτογραφώ τη δική μου ρομαντική γεωγραφία. Είναι άπειρα βιβλία και περιοδικά, είναι η μανία με τη μουσική, είναι το χάος του ίντερνετ...

Γιατί έχουμε ανάγκη οι άνθρωποι από χάρτες;

Η ιστορία της χαρτογραφίας έχει και αυτή να κάνει με τον έλεγχο, τον άνθρωπο να προσπαθεί να κατανοήσει και να εξουσιάσει τη φύση και τους άλλους ανθρώπους. Αυτή όμως η ερμηνεία δεν μου αρκεί. Βρίσκω πιο ενδιαφέροντες τους χάρτες που δεν εξυπηρετούν εμφανώς κάτι “χρήσιμο,” αλλά είναι το ίδιο αναγκαίοι. Υπάρχει κάτι έμφυτο στον άνθρωπο να φτιάχνει χάρτες, αλλά δεν ξέρω αν μπορεί ή αν χρειάζεται να εξηγηθεί ικανοποιητικά. Κάτι ίσως μεταξύ επιβίωσης και τέχνης. Μου έρχονται στο μυαλό οι “χάρτες” των Ινουιτών, όπως και αυτοί των κατοίκων των νησιών Μάρσαλ, τους οποίους έφτιαχναν για πλοήγηση, αλλά την ίδια στιγμή είναι εκπληκτικοί ως αφηρημένα γλυπτά.

Υπάρχει κάποιος παλαιότερος χάρτης που πραγματικά σε συνεπήρε;

Υπάρχουν πολλοί χάρτες που με μαγεύουν! Θα μιλήσω για χάρτες που δεν είναι στα δύο βιβλία. Ένας χάρτης που για μένα παραμένει πάντα πολύ μοντέρνος είναι ο προϊστορικός πετρόγλυφος χάρτης της Bedolina στην Valcamonica.

O MacDonald Gill είναι ένας αγαπημένος χαρτογράφος, ειδικά με τον χάρτη του που ζωντάνεψε το θλιβερό τότε μετρό του Λονδίνου το 1914 και από τότε συνεχίζουν να τον αντιγράφουν.

Μιλώντας για ζωντάνια, χαζεύω με τους χάρτες της Paula Scher και την χορογραφία που δημιουργούν τα χρώματα και η τυπογραφία.

Μου αρέσουν οι χάρτες που έχουν μόνο ένα στοιχείο, για παράδειγμα μόνο ονόματα οδών ή την κατεύθυνση του ανέμου. Είναι μια ιδέα που πάντα με έλκυε, μια εντυπωσιακή εικόνα με ένα στοιχείο από την οποία μπορείς να βγάλεις πολλά συμπεράσματα, νιώθεις κάπως σαν ντετέκτιβ.

Στην ισλαμική χαρτογραφία βρίσκω κάτι ποιητικό στην γεωμετρική αφαίρεση. Ο αγαπημένος μου χάρτης της Μεσογείου είναι ένας διαγραμματικός του 11ου αιώνα από το Book of Curiosities. Είναι μια τόσο απλή εικόνα και τόσο ισχυρή που κολλά στο μυαλό κάπως σαν τραγούδι.

Λατρεύω τους χάρτες με αξονομετρική προβολή, τρισδιάστατους δηλαδή, όπως αυτός του Μανχάταν το 1963 από τον Hermann Bollmann και την ομάδα του, υπέροχος τεχνικά και αισθητικά, να χάνεσαι στις άπειρες του λεπτομέρειες, χωρίς καμιά ανθρώπινη φιγούρα αλλά με μπόλικη αρχιτεκτονική τουλάχιστον ψυχή.

Και τέλος (αν και αυτό δεν έχει τέλος!) οι παλιοί ανθρωπομορφικοί και ζωομορφικοί σατιρικοί χάρτες, γιατί δίνουν τα πιο διασκεδαστικά μαθήματα ιστορίας!

Ποιος είναι ο χάρτης που θα ήθελες να φτιάξεις;

Θα ήθελα να φτιάξω ένα χάρτη-ημερολόγιο που να σχεδιάζω σχεδόν καθημερινά. Τον φαντάζομαι να σμίγει εικόνες, σκέψεις, συναισθήματα και τοπία, όπου μπορώ να προσθέτω και να αφαιρώ στοιχεία ανάλογα με τη μέρα και τη διάθεση μου. Ένα χάρτη με τον οποίο μπορώ να έχω ένα συνεχή διάλογο και που να μου αποκαλύπτει πολύ περισσότερα από αυτά που σχεδίασα. Έτσι μπορεί να διαβαστεί κάπως ως επέκταση του εαυτού μου, ή ακόμα να δημιουργήσει μια δική του προσωπικότητα...

Πάνω σε τι δουλεύεις τώρα; Θα δούμε κάποιο νέο βιβλίο με χάρτες;

Kατέβασα ταχύτητα μετά τις συνεργασίες με την Gestalten. Επίσης κοιτάζω πολύ πιο πίσω για έμπνευση και όχι μόνο στη σύγχρονη εικονογράφηση. Αυτή τη στιγμή συνεχίζω να μαζεύω υλικό για διάφορα βιβλία που έχουν να κάνουν κυρίως με χάρτες, αρχιτεκτονική και γενικότερα τον κόσμο των εικόνων. Επίσης με ενδιαφέρει πολύ να αναπτύξω ιδέες για την Κύπρο.

 

Από τις εκδόσεις Die Gestalten κυκλοφορούν τα βιβλία του Αντώνη Αντωνίου A Map of the World, Mind the Map και Visual Families.

Η σύγχρονη χαρτογραφία

Τα βιβλία του Αντώνη Αντωνίου Mind the Map και Α Map of the World από τις εκδόσεις Die Gestalten μας συστήνουν στη σύγχρονη χαρτογραφία.
Εργάζεται στα περιοδικά εδώ και 25 χρόνια. Ήταν στην αρχική ομάδα της Athens Voice και διευθύντρια του Marie Claire. Τα τελευταία χρόνια δούλεψε κυρίως σε apps και περιοδικά για τους ξένους επισκέπτες της χώρας. Ένα ήταν στα κινέζικα.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.