Υποτροφίες ιδανικές για brain drain

Το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων προκήρυξε πρόσφατα υποτροφίες διδακτορικού και μεταδιδακτορικού επιπέδου, αλλά οι περιορισμοί που επιβάλλονται στους υποτρόφους περισσότερο απομακρύνουν παρά προσελκύουν τους νέους επιστήμονες.
Χρόνος ανάγνωσης: 
7
'
Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων έχει λίγο περισσότερους από 25.000 φοιτητές.

Με το βλέμμα των κομμάτων στραμμένο στις Ευρωεκλογές και τις εθνικές εκλογές, που θα πραγματοποιηθούν έως και το ερχόμενο φθινόπωρο, μεγάλο μέρος της πολιτικής διαμάχης εστιάζει στο brain-drain («διαρροή εγκεφάλων»), δηλαδή τη φυγή νέων Ελλήνων επιστημόνων σε χώρες του εξωτερικού, και το brain-gain («έλευση εγκεφάλων»), το πώς δηλαδή θα διαμορφωθούν οι συνθήκες που θα δώσουν κίνητρο στους εν λόγω ανθρώπους για να επιστρέψουν στην Ελλάδα.

Και όχι άδικα: υπολογίζεται πως από το 2008 έως το 2017, περίπου 500.000 Έλληνες αναζήτησαν εργασία σε χώρες του εξωτερικού, σε βαθμό που σχετική έρευνα της Endeavor Greece χαρακτήρισε το ανθρώπινο δυναμικό ως το «Νο1 εξαγώγιμο προϊόν της Ελλάδας», ενώ ο αριθμός των ξενιτεμένων εκτιμάται πως έχει αυξηθεί περαιτέρω τα τρία τελευταία χρόνια. Μάλιστα, σύμφωνα με έρευνα της ICAP People Solutions (2018), από όσους εγκατέλειψαν την Ελλάδα ένας στους πέντε είναι πτυχιούχος (20%), ένας στους δύο κάτοχος μεταπτυχιακού (53%) και το 8% είναι κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος, με τους μισούς από τον συνολικό πληθυσμό να είναι κάτω των 35 ετών.

Ο Αλέξης Τσίπρας όρισε ως στόχο της κυβέρνησής του την ανάσχεση του brain-drain («το brain-drain να γίνει brain-gain», όπως είχε δηλώσει), υποστηρίζοντας ότι στα χρόνια της θητείας του τα κονδύλια για έρευνα αυξήθηκαν σε απόλυτους αριθμούς. Την ίδια στιγμή, ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπογραμμίζει επίσης την αντιμετώπιση της φυγής νέων επιστημόνων ως προτεραιότητα του κόμματός του.

Πώς θα μπορέσει να ανακοπεί η φυγή νέων και μορφωμένων Ελλήνων, για τις σπουδές των οποίων το κράτος έχει διαθέσει σημαντικούς πόρους, στο εξωτερικό; Μία πρόσφατη προκήρυξη υποτροφιών του πανεπιστημίου Ιωαννίνων μας έκανε να αναρωτηθούμε αν υπάρχει οποιαδήποτε εθνική στρατηγική για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Αμφιλεγόμενες διδακτορικές και μεταδιδακτορικές υποτροφίες

Το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων είναι ένα από τα παλαιότερα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας. Ξεκίνησε την λειτουργία του το ακαδημαϊκό έτος 1964-1965, όταν ιδρύθηκε το πρώτο τμήμα του, η Φιλοσοφική Σχολή. Σήμερα στεγάζεται σε μια από τις μεγαλύτερες πανεπιστημιουπόλεις της χώρας, που διαθέτει 3.500 στρέμματα σύγχρονων υποδομών και κτιριακή έκταση 236.000 τ.μ., και απέχει έξι χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης. Αποτελείται από 15 τμήματα, στα οποία φοιτούν σχεδόν 22.000 φοιτητές σε προπτυχιακό επίπεδο, περίπου 1.500 ακόμη στα μεταπτυχιακά του προγράμματα και σχεδόν 1.800 εκπονούν τη διδακτορική τους διατριβή.

Αριθμός φοιτητών πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Προπτυχιακοί 21.941
Μεταπτυχιακοί 1.518
Διδακτορικοί 1.774
Πηγή: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων  

Στις 29 Μαρτίου 2019 ανακοίνωσε την προκήρυξη υποτροφιών για διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές, στο πλαίσιο του προγράμματος «Υποτροφιών Υποψηφίων Διδακτόρων και Μεταδιδακτόρων». Ως προθεσμία υποβολής των αιτήσεων ορίστηκε η 15η Απριλίου 2019.

Οι εν λόγω υποτροφίες έχουν διάρκεια οχτώ μηνών και τα ποσά που προβλέπονται καταβάλλονται σε μηνιαίες δόσεις. Το πρώτο στοιχείο που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι το ύψος τους. Με βάση την προκήρυξη, τα ποσά χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:

  • για τους νέους υποψήφιους διδάκτορες (πρέπει να έχουν ολοκληρώσει το μεταπτυχιακό τους έως 18 μήνες πριν την ημερομηνία της σχετικής Πρόσκλησης Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος) το ποσό της υποτροφίας φτάνει έως τα 450 ευρώ μηνιαίως
  • για τους ώριμους υποψήφιους διδάκτορες (αυτοί που βρίσκονται στην τελική φάση περάτωσης του διδακτορικού τους) είναι έως 650 ευρώ μηνιαίως
  • για τους νέους μεταδιδάκτορες (πρέπει να έχουν τελειώσει το διδακτορικό τους έως 18 μήνες πριν την ημερομηνία της σχετικής Πρόσκλησης) προβλέπεται ποσό έως 800 ευρώ μηνιαίως.

Πέρα από την χρηματική ενίσχυση, στην περίπτωση των μεταδιδακτόρων προβλέπεται ασφαλιστική κάλυψη έναντι ατυχήματος. Επαρκούν αυτά τα ποσά, που στην περίπτωση των νέων υποψηφίων διδακτόρων δεν αγγίζουν καν τον θεσμοθετημένο κατώτατο μισθό ενός εργαζομένου (που αυξήθηκε προσφάτως σε 650 ευρώ), για την αξιοπρεπή διαβίωση νέων επιστημόνων, που βρίσκονται σε ηλικία στην οποία είναι πιθανό να έχουν ήδη ξεκινήσει την δική τους οικογένεια; Η σύντομη απάντηση είναι πως όχι.

Ενδεικτικά, σε όλες τις ιστοσελίδες εύρεσης κατοικίας, το ενοίκιο μικρών διαμερισμάτων (ακόμη και 30 τ.μ.) στην πόλη των Ιωαννίνων κυμαίνεται μεταξύ 250-300 ευρώ, γεγονός που σημαίνει πως, αφήνοντας κατά μέρος τα υπόλοιπα έξοδα (ΔΕΗ, ΕΥΔΑΠ, θέρμανση, κοινόχρηστα, τηλέφωνο/διαδίκτυο), ελάχιστα από τα χρήματα ενός διδακτορικού φοιτητή μένουν για τα προσωπικά του έξοδα.

Στην περίπτωση των μεταδιδακτόρων, το ύψος της μηνιαίας υποτροφίας είναι και πάλι χαμηλό, εάν λάβει κανείς υπόψιν ότι πρόκειται για νέους επιστήμονες που έχουν συμπληρώσει σχεδόν δεκαετία ακαδημαϊκών σπουδών (τουλάχιστον τέσσερα έτη σε προπτυχιακό επίπεδο, ένα ή δύο σε επίπεδο μάστερ, και τουλάχιστον τρία σε επίπεδο διδακτορικού).

Απαγόρευση άλλης πηγής εσόδων

Τη μεγαλύτερη έκπληξη όμως προξενεί ένα δεύτερο σημείο στους όρους της προκήρυξης. Με βάση αυτό, μαζί με τα έγγραφα που θα καταθέσουν οι υποψήφιοι πρέπει να υπογράψουν και μια υπεύθυνη δήλωση, του άρθρου 8 του Ν. 1599/1986 (που συνήθως χρησιμοποιείται για συναλλαγές με το δημόσιο), δηλώνοντας πως:

  • Δεν θα λαμβάνουν κανενός είδους άλλη υποτροφία (π.χ. ΙΚΥ, ΕΛΙΔΕΚ, ιδιωτικοί φορείς) ή αμοιβή από εθνικά ή διεθνή προγράμματα από οποιονδήποτε φορέα κατά τη διάρκεια της υποτροφίας.
  • Δεν θα έχουν οποιαδήποτε άλλα έσοδα κατά τη διάρκεια της υποτροφίας.
  • Δεν είναι ελεύθεροι επαγγελματίαες, ούτε υπάλληλοι οποιουδήποτε ιδιωτικού ή δημόσιου φορέα.

Σε ότι αγορά τους υποψηφίους διδακτορικού και μεταδιδακτορικού επιπέδου, στην πρόσκληση ενδιαφέροντος διευκρινίζεται πως «οι ανωτέρω προϋποθέσεις πρέπει να τηρούνται υποχρεωτικά από όλους τους υποψηφίους». Σε περίπτωση που ο υποψήφιος λάβει κάποια υποτροφία άλλης μορφής, αποκτήσει πρόσθετη πηγή εσόδων ή καταστεί ελεύθερος επαγγελματίας ή υπάλληλος, θα πρέπει να ενημερώσει το ΕΛΚΕ του πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ότι παρότι το μηνιαίο ποσό που τους χορηγείται δεν επαρκεί σε καμία περίπτωση για την κάλυψη των αναγκών τους, οι υποψήφιοι καλούνται να συναινέσουν πως για τους δέκα μήνες της υποτροφίας δεν θα έχουν κανενός άλλου είδους έσοδα.

Οι απαντήσεις του πανεπιστημίου στο inside story

Το inside story επικοινώνησε με τον Νικόλαο Μάνθο, αναπληρωτή καθηγητή του τμήματος Φυσικής του πανεπιστημίου Ιωαννίνων και αντιπρόεδρο της Επιτροπής Ερευνών και Διαχείρισης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και τον Γεώργιο Ντέτσικα, προϊστάμενο της Επιτροπής Ερευνών και Διαχείρισης του Πανεπιστημίου.

Στην επικοινωνία μάς διευκρινίστηκε αρχικά πως τόσο το είδος όσο και το ύψος των εν λόγω υποτροφιών καθορίζονται από την Επιτροπή Ερευνών και Διαχείρισης του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας (ΕΛΚΕ) του πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ο κ. Ντέτσικας παραδέχτηκε ότι το ύψος των συγκεκριμένων υποτροφιών δεν επαρκεί «για να τα βγάλει πέρα κανείς». Εξήγησε ότι οι υποτροφίες αυτές έχουν προκηρυχθεί από το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων για να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, μέχρι οι υπότροφοι να λάβουν τις «κανονικές» τους υποτροφίες. «Υπάρχει ένα άλλο σκεπτικό σε αυτές τις υποτροφίες, ουσιαστικά πρόκειται για υποβοήθηση. Γι' αυτό και δεν είναι για όλο το διάστημα που διαρκεί ένα διδακτορικό ή οι μεταδιδακτορικές σπουδές, αλλά για το μεσοδιάστημα μέχρι να εξεύρει κανείς χρηματοδότηση που του δίνει ένα βιώσιμο ποσό».


Στην επικοινωνία μας με τον κο Μάνθο, μας μεταφέρθηκε επίσης πως πρόκειται για υποτροφίες που προβλέπονται για τους ωφελουμένους μέχρι εκείνοι να εξασφαλίσουν κάποια μεγαλύτερη χρηματοδότηση. Του θέσαμε τις εξής ερωτήσεις:



Αυτές οι υποτροφίες όμως είναι τρεις διαφορετικές, δεν είναι μόνο για διδακτορικούς φοιτητές.

Ναι, είναι και για παιδιά τα οποία έχουν ήδη τελειώσει το διδακτορικό τους, κάνουν δουλειά αλλά δεν έχουν βρει κάποια άλλη δουλειά μετά. Συνήθως αυτοί φεύγουν και έξω, καλό θα ήταν αυτοί να παραμένουν για λίγο διάστημα, γιατί υπάρχει περίπτωση να βρούνε και κάποια μεταδιδακτορική δουλειά και να καλυφθούν. Δηλαδή χρειάζεται κάποιος χρόνος για όλα αυτά τα πράγματα, για να ψάξει, για να κάνει επαφές κ.λπ. Ταυτόχρονα, μπορεί να συνεχίσει την ερευνητική του δουλειά (σ.σ. με την υποτροφία) μέχρι να βρει μιαν άλλη. Παίρνει κάποια χρήματα, κρατάμε λίγο παραπάνω τον κόσμο για να μην φεύγει έξω. Γιατί κυρίως όλοι αυτοί που κάνουν διδακτορικό, το επόμενο που έχουν στο μυαλό τους είναι να βγούνε έξω.

Μας έκανε εντύπωση ότι τα χρήματα για τους μεταδιδάκτορες ίσως είναι ικανοποιητικά για να ζήσει κανείς, για τους διδάκτορες όμως τα χρήματα δεν είναι τόσο πολλά για την διαβίωσή τους. Αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούν να εργαστούν κάπου. Δεν είναι κάπως περιοριστικό αυτό;

Όταν λέμε για να εργαστούν, συνήθως οι φοιτητές εκ των πραγμάτων κάνουν δουλειές που δεν φαίνονται. Δηλαδή μπορεί να κάνουν ιδιαίτερα κ.λπ. και να παίρνουν ένα χαρτζιλίκι, ή οτιδήποτε άλλο που δεν φαίνεται. Σε αυτό τουλάχιστον καλύπτουμε με τα λίγα τα χρήματα, μπορεί να καλύψει κανένας το ενοίκιό του. Εντωμεταξύ συνήθως στο πανεπιστήμιο τρώνε όλοι οι φοιτητές στην λέσχη, οπότε αν τους καλύψουμε το ενοίκιο, τους καλύπτουμε και τη διατροφή εδώ, εκτός από τα προσωπικά τους έξοδα, που μπορεί κανείς να πει ότι εκεί μπορεί να κάνει οικονομία ο άλλος. Δεν είναι τόσο ευχάριστα τα πράγματα, το ξέρω, αλλά τι να κάνουμε;

Προβλέπεται διακοπή της υποτροφίας αν κάποιος λάβει άλλη υποτροφία ή αρχίσει να εργάζεται; Στους όρους κάτι τέτοιο φαίνεται.

Κοιτάξτε, αυτό να πω την αλήθεια δεν το συζητήσαμε ιδιαίτερα, αλλά θα το δούμε. Δηλαδή δεν ξέρω εάν πιθανόν βάλουμε στους όρους, ότι αν βρει δουλειά διακόπτεται. Νομίζω ότι κάπου το λέμε, αλλά δεν ξέρω αν το λέμε τόσο ξεκάθαρα.

Λέτε πως θα πρέπει ο φοιτητής να ενημερώσει το πανεπιστήμιο, σίγουρα.

Οπότε σε αυτή την περίπτωση θα το δούμε εκεί επί τόπου, να δούμε και τι δουλειά βρήκε. Η ιδέα είναι πως ίσα-ίσα, εμείς θα χαρούμε να βρει δουλειά κάποιος. Και αυτές οι υποτροφίες κατά κάποιον τρόπο πιο πολύ δεν είναι δουλειά, είναι για να συνεχίσει την έρευνά του και να έχει αργότερα κάποια προοπτική για να βρει δουλειά. Γιατί είναι υποτροφίες, δεν είναι δουλειά.


Οι υποτροφίες του ΙΚΥ

Για να δώσουμε ένα μέτρο σύγκρισης στην περίπτωση που κάποιος λαμβάνει υποτροφία από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών, μέσω του προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού – Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση» παρέχει 1.800 υποτροφίες διδακτορικού με τριετή διάρκεια και μηνιαίες δόσεις των 717 ευρώ και 1.270 υποτροφίες για μεταδιδακτορικές σπουδές με διετή χρηματοδότηση ύψους 1.090 τον μήνα. Στη διάρκεια της υποτροφίας απαγορεύεται ο υπότροφος να εργαστεί στο δημόσιο τομέα (είτε με σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, είτε ως μόνιμος υπάλληλος) και στον ιδιωτικό τομέα με σχέση εργασίας πλήρους απασχόλησης αορίστου χρόνου. Μπορεί δηλαδή να εργαστεί στον ιδιωτικό τομέα με σύμβαση ορισμένου χρόνου, ως ελεύθερος επαγγελματίας ή με σχέση εργασίας μερικής ή εκ περιτροπής απασχόλησης.

Όπως και να έχει, πρόκειται για μια συνθήκη που δημιουργεί ερωτηματικά ως προς την ισότιμη πρόσβαση στην έρευνα στο πανεπιστήμιο, αφού εάν κάποιος υποψήφιος δεν έχει εξασφαλισμένη κάποια άλλη οικονομική υποστήριξη για το συγκεκριμένο διάστημα, δύσκολα θα υποβάλει αίτηση είτε για διδακτορικό είτε για μεταδιδακτορικό επίπεδο, καθώς εκ των πραγμάτων δεν θα μπορεί να αντεπεξέλθει οικονομικά.

Εικόνα malichudis
Γεννήθηκε το 1992. Σπούδασε Επικοινωνία και Πολιτισμό στο Πάντειο, όπου συνέχισε με μεταπτυχιακό στις Σπουδές Φύλου και την Ανθρωπολογία. Έχει εργαστεί στην ελληνική έκδοση της The Huffington Post και το Κανάλι Ένα 90,4 FM. Κείμενά του έχουν δημοσιευθεί σε διάφορα Μέσα.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.