Εσύ πού θα πήγαινες εάν έχανες τα πάντα;

Αυτό είναι το βασικό ερώτημα που θέτει το THE REFUGE, το νέο cross-media ντοκιμαντέρ που αφηγείται μέσα από κείμενα, φωτογραφίες και βίντεο τη ζωή στη γειτονιά των Προσφυγικών της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Το αρχιτεκτονικό μνημείο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας συνεχίζει να φιλοξενεί –με άλλους όρους– εκτοπισμένους και φτωχούς μετά από σχεδόν έναν αιώνα.
Χρόνος ανάγνωσης: 
8
'
[Νίκος Πηλός]

Όταν διασχίζεις με το αυτοκίνητο την Αλεξάνδρας, τα Προσφυγικά, όπως στέκονται ανάμεσα στα μοντερινιστικά κτίρια της ΓΑΔΑ και του Αρείου Πάγου μοιάζουν με μια ευκαιρία να ταξιδέψεις για λίγα δευτερόλεπτα στον χρόνο. Για τους περισσότερους από εμάς το σύντομο αυτό οπτικό παιχνίδι με το παρελθόν είναι και η μοναδική μας επαφή με το τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τις προσόψεις που καταρρέουν. Το όνομα τους αρκεί για να πάρεις την πληροφορία που χρειάζεσαι: ένας τόπος που έμεναν κάποτε φτωχοί και εκτοπισμένοι Μικρασιάτες. Άλλωστε, είναι κι ένα εξαιρετικά χρηστικό μέρος: το ασφαλέστερο δωρεάν πάρκινγκ της περιοχής.

Α no man's land

Αυτό όμως που συμβαίνει πίσω από τις προσόψεις των φαινομενικά εγκαταλελειμμένων κτίριων δεν είναι εύκολο να το φανταστείς ως διερχόμενος περαστικός. Όταν στις αρχές του 2010 ξέσπασε η οικονομική και προσφυγική κρίση, το εγκαταλελειμμένο από το κράτος ιστορικό συγκρότημα των 8 κτιρίων με τα 228 διαμερίσματα μετατράπηκε σε καταφύγιο για πρόσφυγες από όλο τον κόσμο, οικονομικούς μετανάστες, φτωχούς Έλληνες, ανθρώπους του περιθωρίου και αναρχικούς. Μια ετερόκλητη ομάδα ανθρώπων που είχαν χάσει την πατρίδα τους, τη δουλειά τους, την οικογένεια τους, τη ζωή τους, την πίστη τους στο σύστημα βρήκαν στα άδεια διαμερίσματα την εναλλακτική του να βρεθούν στον δρόμο. Συνολικά 500 άνθρωποι από 30 διαφορετικές εθνικότητες έγιναν γείτονες με τους λιγοστούς εναπομείναντες ιδιοκτήτες -απόγονοι Ελλήνων προσφύγων - του συγκροτήματος.

Η δημοσιογράφος Νατάσσα Μπλάτσιου και ο διεθνώς βραβευμένος φωτογράφος και βιντεογράφος Νίκος Πηλός ξεκίνησαν να καταγράφουν συστηματικά τη ζωή και την αλληλεπίδραση της πολυεθνικής και ετερόκλητης αυτής κοινότητας μέσα στην ιστορική γειτονιά των Προσφυγικών από το 2017. Σήμερα δημοσιεύουν το πρώτο επεισόδιο της multimedia σειράς έξι ντοκιμαντέρ στη διαδικτυακή πλατφόρμα THE REFUGE. Πρόκειται για ένα cross-platform έργο που εκτός από τη δημοσιογραφική σειρά, περιλαμβάνει ένα μεγάλου μήκους κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ και ένα φωτογραφικό βιβλίο.

Δείτε το πρότζεκτ στην πλατφόρμα therefuge.eu και ακολουθήστε το στο Facebook και το Instagram.

«Μετά τη συνεργασία μας στην τριλογία ντοκιμαντέρ Dying for Europe, που απέσπασε πάνω από 15 διεθνή βραβεία και προβλήθηκε σε 180 χώρες, τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας φαινόταν να είναι ένας επόμενος φυσικός σταθμός», εξηγούν. «Εάν πριν μας απασχόλησε μέχρι που θα μπορούσε να φτάσει κανείς για να μπει στην Ευρώπη και μέχρι που θα μπορούσαν αντίστοιχα να φτάσουν οι Ευρωπαίοι για να τους αποτρέψουν, σειρά είχε πως επιβίωναν εκείνοι που τα κατάφεραν. Πόσα κοινά είχαν αυτοί που έχασαν την πατρίδα τους με εκείνους που έχαναν τη δουλειά και τα σπίτια τους στη διάρκεια της ελληνικής κρίσης; Ποια ήταν η ελπίδα των εκτοπισμένων και των νεόπτωχων;».

Τα οκτώ κτίρια που είναι γνωστά ως τα «Προσφυγικά της Αλεξάνδρας» αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά αρχιτεκτονικά έργα του 20ού αιώνα στη χώρα μας, ρυθμού Bauhaus. Σχεδιάστηκαν από τους αρχιτέκτονες Δημήτριο Κυριακό και Κίμωνα Λάσκαρι, ο οποίος είχε θητεύσει στο γραφείο του Λε Κορμπυζιέ, και άρχισαν να κατασκευάζονται το 1933 για να καλύψουν τις ανάγκες στέγασης που δημιουργήθηκαν για τους 1,5 εκατ. πρόσφυγες που έφτασαν από την Τουρκία με την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική καταστροφή (τον χώρο διεκδικούσαν από το 1922 και οι παράγοντες του Παναθηναϊκού για την ανέγερση γηπέδου και στο μέλλον δεν θα έλειπαν οι διαμάχες μεταξύ οπαδών και προσφύγων).

Τα 228 διαμερίσματα των 55 τ.μ. αγοράστηκαν με ευνοϊκούς όρους δανειοδότησης από οικογένειες Μικρασιατών και Ποντίων. Το ’44, κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, έγιναν πεδίο μάχης μεταξύ των Βρετανικών-κυβερνητικών δυνάμεων και του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, όπως μαρτυρούν τα σημάδια από ριπές στους εξωτερικούς τοίχους. Με τα χρόνια, εκείνοι που ευημερούσαν σιγά σιγά εγκατέλειπαν τα μικρά διαμερίσματα για να μετακομίσουν σε πιο μοντέρνα και ευρύχωρα, ενώ άλλοι μετανάστευσαν και πάλι σε βόρειες χώρες, και η σύνθεση της γειτονιάς άρχισε να αλλάζει.

Το θέμα της κατεδάφισης των Προσφυγικών ξεκίνησε στη διάρκεια της χούντας, όταν εκδόθηκε υπουργική απόφαση με την οποία επιβαλλόταν η απομάκρυνση των προσφύγων και η κατεδάφισή των κτιρίων με σκοπό να χτιστεί το Δικαστικό Μέγαρο, απόφαση η οποία δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη μετατροπή των 14,5 στρεμμάτων οικόπεδο στα οποία είναι χτισμένα σε πάρκο αναψυχής. Σε λίγες μόλις μέρες μια επιστολή καλούσε τους κατοίκους να πουλήσουν τα σπίτια αν ήθελαν να αποφύγουν την αναγκαστική απαλλοτρίωση στην τιμή της αντικειμενικής αξίας. Μέσα σε μια τριετία είχαν πειστεί να πουλήσουν τα σπίτια τους 137 ιδιοκτήτες. Παραμονές των Ολυμπιακών της Αθήνας, η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου πήρε άλλες 40 ιδιοκτησίες με τη διαδικασία της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης και πλέον οι τέσσερις πρώτες πολυκατοικίες, δηλαδή 177 από τα 228 διαμερίσματα, ανήκαν ολοκληρωτικά στο Δημόσιο.

Οι ιδιοκτήτες που αρνήθηκαν πεισματικά ως το τέλος να πουλήσουν ήταν 51. Αυτοί οι 51 βρήκαν στα ’00s ένα μεγάλο κύμα συμπαράστασης από αρχιτέκτονες, όπως η Άννυ Βρυχέα, αλλά και από τα μέσα ενημέρωσης – η Ελένη Μπίστικα της Καθημερινής ανέλαβε προσωπικά τον σκοπό της διάσωσης των ιστορικών κτιρίων γράφοντας σχεδόν κάθε εβδομάδα στην στήλη της για το θέμα αυτό. Κύριο επιχείρημα των ιδιοκτητών και της κοινής γνώμης που στάθηκε στο πλευρό τους ήταν ότι κράτος δεν είχε κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο για τα Προσφυγικά, πέρα από την ασάφεια περί πάρκου αναψυχής. Η υπόθεση έφτασε στα δικαστήρια και –παραδόξως– οι ιδιοκτήτες δικαιώθηκαν με δύο αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. Υπό την πίεση των αποφάσεων αυτών, το 2009 χαρακτηρίστηκαν διατηρητέα και τα υπόλοιπα έξι από τα οκτώ κτίρια (δύο είχαν χαρακτηριστεί το 2003).

Το 2009 το Τεχνικό Επιμελητήριο και ο Δήμος Αθηναίων πρότειναν να δημιουργηθούν στο συγκρότημα Μουσείο για τον Ελληνισμό της Ανατολής, Κέντρο Βιωματικής Εκπαίδευσης Ανηλίκων, κοινωνική κατοικία και «θερμοκοιτίδα» νέων επιχειρήσεων, καθώς και ξενώνας συνοδών και ασθενών του νοσοκομείου Άγιος Σάββας. Με την κρίση, το 2014 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου παρέδωσε τα διαμερίσματα που της ανήκαν στο νεοσυσταθέν τότε ΤΑΙΠΕΔ με σκοπό να πουληθούν και τα χρήματα να διατεθούν για αποπληρωμή του χρέους. Το ταμείο τα παρέδωσε στην Περιφέρεια Αττικής ώστε να προχωρήσει στην ανακαίνισή τους και με πρωτοβουλία του υπουργού Επικρατείας Αλέκου Φλαμπουράρη συστάθηκε η εταιρεία Ανάπλαση Αθήνας ΑΕ με αντικείμενο να συντονίσει τους φορείς. Την αρχιτεκτονική μελέτη της ανάπλασης των Προσφυγικών είχαν χρηματοδοτήσει τα Ελληνικά Πετρέλαια.

Έναν αιώνα μετά

Οι λιγοστοί παλιοί Μικρασιάτες που μένουν στη γειτονιά δεν δέχτηκαν όλοι με χαρά τους νέους “συγκατοίκους”. Μοιραία όμως, όλους, τους ένωνε η ίδια στέγη. Χάρη και στους νέους «ενοίκους» τα κτίρια που κατέρρεαν κρατήθηκαν ζωντανά. Ετοιμόρροπα διαμερίσματα ανακατασκευάστηκαν, στέγες μονώθηκαν, σπασμένες σωληνώσεις επιδιορθώθηκαν. Η εγκαταλελειμμένη γειτονιά, παρά τα προβλήματα, γέμισε ζωή από μοναχικούς ανθρώπους, αλλά και οικογένειες με παιδιά. Η ακραία παραβατικότητα σχεδόν εξαλείφθηκε.

Επιπλέον, η ανάγκη των νεοφερμένων για αλληλοβοήθεια δημιούργησε μια κοινότητα με βασική αρχή πως κανένας δεν είναι μόνος και κανένας δεν μένει χωρίς τροφή και στέγη, μέχρι ο καθένας να ξαναπάρει τη ζωή στα χέρια του και να δώσει την στέγη που τους προσφέρθηκε στον επόμενο που θα βρεθεί σε ανάγκη. Στη συνέλευση της γειτονιάς συζητιούνται όλα τα θέματα –από την επιδιόρθωση των σπιτιών μέχρι ζητήματα ενδοοικογενειακής βίας– αλλά και οργανώνονται δράσεις που δημιουργούν ένα πλέγμα κοινής ζωής: κοινή κουζίνα, φούρνοι, μαθήματα ελληνικών, παιχνίδια για παιδιά.

«Στα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας συναντάμε σήμερα αυτή την “παραδοσιακή” συνταγή συμβίωσης που έβρισκε κανείς στην ίδια γειτονιά του Μεσοπολέμου, αλλά και στα χωριά», λέει η Νατάσσα Μπλάτσιου. «Όταν τα παιδιά μαζεύονταν στον δρόμο, η βοήθεια του γείτονα είχε σημασία, οι εντάσεις λύνονταν στο καφενείο και η επιβίωση ακόμα και γι’ αυτούς που ζούσαν υπό ακραίες συνθήκες φτώχειας ήταν υπόθεση όλων. Στην εύθραυστη εποχή που ζούμε φαίνεται πως αυτή η παλιά συνταγή συμβίωσης είναι φτιαγμένη με υλικά που πρέπει να ξαναχρησιμοποιήσουμε. Πώς βοηθάει η αλληλεγγύη σε επίπεδο γειτονιάς στην ενσωμάτωση και ενδυνάμωση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων; Μήπως η δημοκρατία τελικά ανθεί στις μικρές κοινότητες; Σήμερα, στη νέα εποχή COVID όπου οι ανισότητες μεγαλώνουν, αλλά και οι δημοκρατικοί θεσμοί ασθμαίνουν μπροστά στην αντιμετώπιση της πανδημίας, τα ερωτήματα αυτά γίνονται ακόμα πιο επιτακτικά».

Μέσα από το THE REFUGE πηγαίνουμε από πόρτα σε πόρτα και γνωρίζουμε ιστορίες που μπορεί να έχουν άλλη γεωγραφία, άλλη θρησκεία, άλλες πολιτικές συνθήκες, έχουν όμως έναν κοινό παρονομαστή: είναι αφηγήσεις εκδίωξης, απώλειας και εκτοπισμού, αφηγήσεις που δεν διαφέρουν και πολύ από τις ιστορίες πολέμου, απαξίωσης και φτώχιας των Μικρασιατών προσφύγων που έζησαν σε αυτά τα κτίρια. Μια ετερογενής κοινότητα που πρέπει να δεχτεί ως εμπόδιο και ως πρόκληση τις διαφορετικές γλώσσες, εθνικότητες, θρησκείες, πολιτισμούς και πολιτικές πεποιθήσεις. Πώς η δυναμική αυτή της συμβίωσης και των κοινών δράσεων επιδρά πάνω στις ζωές τους; Είναι καλύτερα να προσπαθείς μαζί ή να παλεύεις μόνος;

Το αρχιτεκτονικό αυτό μνημείο σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, σύμβολο εκτοπισμού και φτώχειας, συνεχίζει μετά από σχεδόν έναν αιώνα να φιλοξενεί ανθρώπους που έχασαν την πατρίδα τους και τα σπίτια τους. Με άλλους όρους, σε άλλη εποχή, υπό άλλες συνθήκες. Τον περασμένο Φεβρουάριο ξεκίνησε μια διαμάχη ανάμεσα στη Ρένα Δούρου και τον Γιώργο Πατούλη σχετικά με την αξιοποίηση των Προσφυγικών και το επόμενο διάστημα αναμένεται ένα νέο σχέδιο για την αξιοποίησης τους. Η τοποθέτηση νέου Διοικητικού Συμβουλίου στην Ανάπλαση Αθήνας ΑΕ από τον Δήμο της Αθήνας αναμένεται να δρομολογήσει τις εξελίξεις. Κανείς όμως δεν ξέρει ακόμα τι θα γίνει από την πλευρά των ίδιων των Αθηναίων. Θα υποκύψει η κοινή γνώμη στην ομογενοποίηση τους (gentrification) μέσα από την εμπορική τους εκμετάλλευση; Ή υπάρχουν κάποιοι σήμερα, όπως οι αντίστοιχοι 51 πριν από μια δεκαετία, που είναι διατεθειμένοι να παλέψουν για τη διατήρηση της ιστορικής τους ταυτότητας και κοινωνικής τους χρήσης ως κατοικίες των νεόπτωχων και εκτοπισμένων;

Γιασάρ, είσαι τρομοκράτης;

Κάθε ένα από τα έξι multimedia επεισόδια της διαδικτυακής σειράς The Refuge πλέκεται γύρω από τη συναισθηματική κατάσταση των ηρώων. LOVE. DREAM. RESIST. ESCAPE. FALL. HOPE. Μια διαδρομή που παραπέμπει στον κύκλο της ζωής. Πως η αγάπη και τα όνειρα μετατρέπονται σε αγώνα επιβίωσης και αντίσταση και πως η κατάρρευση και η φυγή γίνονται και πάλι ελπίδα για επανεκκίνηση.

Το inside story προβάλλει το πρώτο επεισόδιο, με τίτλο RESIST. Μια αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο της βίαιης ενηλικίωσης του Γιασάρ Ντεμίρ, ενός Κούρδου πολιτικού πρόσφυγα από την Τουρκία που βασανίστηκε, φυλακίστηκε, συμμετείχε σε περισσότερες από 20 απεργίες πείνας και τελικά φυγαδεύτηκε από τους συμπατριώτες του στην Ελλάδα, όπου και πήρε άσυλο το 2017. Ο Γιασάρ σήμερα μένει με τις γάτες και τα ψάρια του στα Προσφυγικά, εργάζεται ως καθαριστής και περνάει τον ελεύθερο χρόνο του ζωγραφίζοντας και επισκευάζοντας σπίτια. Μια προσωπική ιστορία που μεταφέρει τη χρόνια καταπίεση των εθνικών και θρησκευτικών μειονοτήτων στην Τουρκία και πώς αυτή οδηγεί σε συλλογικούς πολιτικούς αγώνες, αλλά και σε έναν κύκλο βίας διαχρονικά. Μιλάει σαν φιλόσοφος, μπορεί όμως να είναι και τρελός.

Πατήστε το σηματάκι CC (κάτω δεξιά) για ελληνικούς υπότιτλους.

 

To επεισόδιο υλοποιήθηκε με την υποστήριξη του iMEdD.

Αρχισυντάκτρια του inside story. Εργάζεται στα περιοδικά εδώ και 25 χρόνια. Ήταν στην αρχική ομάδα της Athens Voice και διευθύντρια του Marie Claire. Τα τελευταία χρόνια δούλεψε κυρίως σε apps και περιοδικά για τους ξένους επισκέπτες της χώρας. Ένα ήταν στα κινέζικα.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.