Τα ρωσικά τρολς και η «πόρνη των μίντια»

Κατασκευασμένες ειδήσεις, παραποιημένες φωτογραφίες και βίντεο, δηλητηριώδη σχόλια, απειλές στα κοινωνικά δίκτυα, θεωρίες συνωμοσίας. Τρεις δημοσιογράφοι μας μιλούν για έναν πόλεμο προπαγάνδας με εμπροσθοφυλακή νεαρούς επαγγελματίες, κρυμμένους πίσω από χιλιάδες ψεύτικα προφίλ.
Χρόνος ανάγνωσης: 
16
'
Είναι σίγουρο πια ότι φάρμες τρολ λειτουργούν σε όλη τη Ρωσία, ξεκινώντας από την Αγία Πετρούπολη. [RazerPro FX on youtube]

Τον περασμένο Σεπτέμβριο ένα βίντεο που ανέβηκε στο YouTube άρχισε να διακινείται ευρέως στο ρωσικό Διαδίκτυο προκαλώντας το έντονο ενδιαφέρον των χρηστών και ξεσηκώνοντας την κατακραυγή της μουσουλμανικής κοινότητας της χώρας. Στο βίντεο ένας άνδρας ντυμένος σαν Αμερικανός στρατιώτης δοκιμάζει ένα ρωσικής κατασκευής ημιαυτόματο Saiga 401K, πυροβολώντας επανειλημμένα ένα μπλε βιβλίο με αραβικά γράμματα στο εξώφυλλο. Μόνο τρεις από τις σφαίρες βρίσκουν τον στόχο τους, πράγμα που φαίνεται να εξοργίζει τον στρατιώτη ο οποίος, χρησιμοποιώντας σχεδόν αποκλειστικά χυδαίες εκφράσεις, διαπιστώνει πως το όπλο είναι άχρηστο. Κλείνοντας, στην οθόνη εμφανίζεται σε κακά αγγλικά η φράση «Άλλη μια απόδειξη πως τα αμερικανικά όπλα είναι τα καλύτερα».

Ενώ είναι ολοφάνερο πως πρόκειται για βίντεο σκηνοθετημένο από ερασιτέχνες που μπέρδεψαν ακόμη και την στολή του υποτιθέμενου στρατιώτη, διαδόθηκε γρήγορα στο ρωσικό twitter από δύο χρήστες που εξέφραζαν τον αποτροπιασμό τους για τον Αμερικανό που πυροβολεί το Κοράνι. Το πρώτο μέσο ενημέρωσης που το αναπαρήγαγε ήταν ένα σάιτ με έδρα τον αριθμό 55 της οδού Σαβούσκινα στην Αγία Πετρούπολη. Αυτά ανακάλυψε με λεπτομερές ρεπορτάζ του στο BBC ο Αντρέι Σόσνικοφ.

Έναν χρόνο νωρίτερα, ο ίδιος Ρώσος δημοσιογράφος είχε αποκαλύψει πως σε αυτήν ακριβώς τη διεύθυνση έχει τα γραφεία της μια εταιρεία με το όνομα Internet Research Agency, πίσω από την οποία δεν κρύβεται παρά μια τετραώροφη βιομηχανία πληρωμένων τρολς: Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του, 400 άνθρωποι έχουν προσληφθεί για να πλημμυρίζουν το Διαδίκτυο με προπαγάνδα του Κρεμλίνου, να κατασκευάζουν ψευδείς ειδήσεις και βίντεο, να παραποιούν φωτογραφίες, να αναρτούν σχόλια στα social media, να διαδίδουν θεωρίες συνωμοσίας –όλα αυτά όχι με τα αληθινά τους ονόματα, αλλά κρυμμένοι πίσω από ψεύτικα προφίλ. Κύριοι στόχοι τους η ρωσική αντιπολίτευση, οι επικριτές του Κρεμλίνου αδιακρίτως, αλλά και οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και πλέον και οι Ουκρανοί.

Το ρεπορτάζ του Αντρέι Σόσνικοφ, που είχε δημοσιευτεί στο εβδομαδιαίο έντυπο Moi Region της Αγίας Πετρούπολης, επιβεβαίωνε πως στο κτίριο της Σαβούσκινα παράγονται καθημερινά πολλές χιλιάδες φιλοκυβερνητικά ποστ και σχόλια που αναρτώνται από ψευδώνυμους χρήστες στα κοινωνικά δίκτυα. Σύμφωνα με όσα έγραφε ο Σόσνικοφ –παραθέτοντας μια σειρά από ντοκουμέντα– τα τρολς γράφουν ποστ για όλων των ειδών τα θέματα, από τα σπορ έως τη μόδα και την τέχνη, ανάμεσα στα οποία κάθε τόσο παρεμβάλλουν πολιτικά σχόλια ή κατασκευασμένες ειδήσεις. Οι υπάλληλοι της Internet Research Agency είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν μια σειρά από αυστηρές οδηγίες γύρω από τις λέξεις κλειδιά, τα hashtags και τον αριθμό των λέξεων του κάθε ποστ.

Οι νεολαίες του Κρεμλίνου

Τα τρολς του Κρεμλίνου δεν γεννήθηκαν από το μηδέν. «Είχαν προηγηθεί τα φιλοκυβερνητικά ανώνυμα τρολς που στα μέσα της δεκαετίας του 2000 έκαναν προπαγάνδα και ανέβαζαν ανώνυμα σχόλια στην πλατφόρμα LiveJournal» λέει ο δημοσιογράφος Αντρέι Σολντάτοφ, ο οποίος ειδικεύεται στη δράση των ρωσικών υπηρεσιών ασφαλείας. «Λοιδωρούσαν τους επικριτές του Κρεμλίνου και διέδιδαν την κυβερνητική προπαγάνδα, πάντα ως απλοί πολίτες. Εκείνη την εποχή το LiveJournal ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές, αλλά σύντομα οι χρήστες μετακόμισαν στο Facebook και το ρωσικό VKontakte. Αυτό έκανε τεράστια διαφορά, καθώς σε αυτά τα κοινωνικά δίκτυα είναι αδύνατο να ποστάρει κανείς ανώνυμα. Για ένα διάστημα έμοιαζαν να μην μπορούν να προσαρμοστούν στην εποχή τους, έμειναν χωρίς αντικείμενο» λέει ο Σολντάτοφ. Σύμφωνα με τον Ρώσο δημοσιογράφο, εκείνα τα πρώτα τρολς δεν ήταν παρά μέλη πολιτικών νεολαιών φιλικά προσκείμενων στο Κρεμλίνο. Από τη μεριά της κυβέρνησης υπήρχε μια εποχή η πεποίθηση πως αυτές οι οργανώσεις νέων θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμες στη διάδοση και εμπέδωση της αφοσίωσης στο καθεστώς.

«Αρχικά το Κρεμλίνο έστελνε αυτούς τους νέους σε κομματικές κατασκηνώσεις όπου τους μάθαιναν την τέχνη της πολιτικής συζήτησης, αλλά σύντομα ήταν φανερό πως δεν είχαν και πολλά να κάνουν σε αυτόν τον τομέα» εξηγεί ο Σολντάτοφ. «Αργότερα χρησιμοποίησαν κάποιους από αυτούς για να χακάρουν σάιτ χωρών της Βαλτικής. Για παράδειγμα, είναι πολύ γνωστή η επίθεση DDoS που δέχτηκε το 2007 η Εσθονία. Τότε υπήρξε η εντύπωση πως ευθύνονταν οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες, αλλά δεν είναι έτσι. Άλλωστε οι DDoS επιθέσεις δεν απαιτούν γνώσεις. Απαιτούν απλώς πλήθος από χρήστες, τους οποίους είχαν άλλωστε ήδη στρατολογήσει στις οργανώσεις νέων. Η πρόσληψη τρολς από αυτές τις δεξαμενές ήταν το φυσικό επόμενο βήμα». Το προφίλ, όμως, των πληρωμένων τρολς, όπως κι εκείνων που σήμερα εργάζονται στην οδό Σαβούσκινα, έχει αλλάξει σε σχέση με τους προκατόχους τους.

Ο Σολντάτοφ υποστηρίζει πως τα τελευταία χρόνια για τη δουλειά αυτή χρησιμοποιούνται κυρίως νέοι με σχετικά χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και μεγάλη οικονομική ανάγκη. Δεν κάνουν μια κίνηση κομματικής καριέρας, με άλλα λόγια.

Η εντατικοποίηση της δράσης τους συμπίπτει με τις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη, τον Δεκέμβριο του 2011. Τότε, δεκάδες χιλιάδες πολίτες είχαν βγει στους δρόμους ζητώντας να ακυρωθεί το αποτέλεσμα των βουλευτικών εκλογών και να προκηρυχθούν νέες, καταγγέλλοντας το Κρεμλίνο για εκλογική νοθεία υπέρ του κόμματος Ενιαία Ρωσία του Πούτιν. «Η διαπίστωση πως η κινητοποίηση των πολιτών είχε ξεκινήσει από τα κοινωνικά δίκτυα και κυρίως το γεγονός πως σε αυτήν την κινητοποίηση είχε πρωτοστατήσει ο Αλεξέι Ναβάλνι –ο πιο ισχυρός και με τη μεγαλύτερη επιρροή ανάμεσα στους επικριτές του Πούτιν– σήμανε την έναρξη μιας νέας εποχής για τα τρολς» λέει ο Σολντάτοφ. Προφανώς, δεν είναι πληρωμένα τρολς όλοι όσοι εκφράζουν τη βεβαιότητα πως ο Ομπάμα θέλει να καταστρέψει τη Ρωσία ή αποκαλούν τον Ναβάλνι προδότη και πράκτορα. Αλλά όταν κατά σύμπτωση τα σχόλια έχουν την υπογραφή χρηστών με ψεύτικα προφίλ, όταν χιλιάδες από αυτά προέρχονται από τα γραφεία της ίδιας εταιρείας, τότε σύμφωνα με τον Ρώσο δημοσιογράφο η εικόνα που προκύπτει είναι πολύ σαφής.

Το Μαϊντάν και η προσάρτηση της Κριμαίας

Κατά τον Σολντάτοφ, η δράση των τρολς είναι χρόνια τώρα ένα κοινό μυστικό, μια ακόμη από τις πτυχές της συστηματικής δουλειάς που κάνει η μηχανή της κυβερνητικής προπαγάνδας εντός και εκτός των συνόρων. «Η κατάσταση σοβάρεψε την περίοδο των διαδηλώσεων στο Μαϊντάν και κυρίως μετά την προσάρτηση της Κριμαίας, τον Μάρτιο του 2014». Ξαφνικά τα τρολς βρίσκονταν παντού στα κοινωνικά δίκτυα και ειδικά στο VKontakte, το οποίο είναι ιδιαίτερα δημοφιλές μεταξύ των Ουκρανών. Και αυτή τη φορά είχαν μεγάλη απήχηση, σύμφωνα με τον Σολντάτοφ. «Δεν έπαιξε ρόλο η τεχνολογία, έπαιξε ρόλο το μήνυμα, που ήταν απλοϊκό και συναισθηματικό».

Ποιο ήταν όμως αυτό το περιεχόμενο αυτής της τόσο επιτυχημένης προπαγάνδας; «Οι Ουκρανοί είναι ακροδεξιοί και όλοι όσοι είναι στο Μαϊντάν είναι φασίστες που ονειρεύονται να επαναλάβουν το 1941». Ο Σολντάτοφ επισημαίνει πως αδιαμφισβήτητα υπάρχουν πολλοί εθνικιστές στην Ουκρανία, οι οποίοι ήταν οπωσδήποτε παρόντες και στο Μαϊντάν. Όμως δεν αποτελούν την πλειοψηφία των πολιτών της χώρας, ούτε καθορίζουν εξελίξεις. «Κι όμως τα τρολς αποκαλούσαν φασίστες όλους τους Ουκρανούς της αντιπολίτευσης. Αυτός είναι ένας χαρακτηρισμός που χτυπάει συλλογικές ευαισθησίες. Τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Ουκρανοί μοιραζόμαστε ακόμη την κληρονομιά της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Γενιές ολόκληρες έχουμε μεγαλώσει με την ιδέα πως εμείς ήμασταν οι νικητές στον πιο σκληρό πόλεμο κατά του φασισμού. Ειδικά μετά το 1960, αυτή η εθνική ιδεολογία πλαισιώθηκε πολύ συστηματικά από την κινηματογραφική και λογοτεχνική παραγωγή. Κι είχαμε μάθει να νιώθουμε όλοι ενωμένοι σε αυτό, γιατί όλες οι οικογένειες είχαν κάποιους που χάθηκαν ή υπέφεραν στον πόλεμο» εξηγεί.

«Υποδεικνύοντας κάποιους ως φασίστες, λέγοντας πως θέλουν να μας δολοφονήσουν, αυτομάτως τα τρολς πετύχαιναν να προκαλούν έντονα συναισθηματικές αντιδράσεις μεταξύ των χρηστών του VKontakte. Μάλιστα τα κοινωνικά μέσα αποδείχτηκαν ιδανικά για τη διασπορά κατασκευασμένων ειδήσεων που υποστήριζαν τους ισχυρισμούς περί επικίνδυνων επίδοξων φονιάδων». Όταν ζητάω από τον Σολντάτοφ να αναφέρει ένα παράδειγμα, εκείνος θυμάται πως για μεγάλο διάστημα κυκλοφορούσε η κατασκευασμένη είδηση πως Ουκρανοί στρατιώτες σταύρωσαν ένα τρίχρονο αγοράκι. Υπήρχαν, μάλιστα, και χρήστες που ισχυρίζονταν πως ήταν μάρτυρες. Υπήρχαν ακόμη και κατασκευασμένες φωτογραφίες που επιστρατεύτηκαν για να υποστηρίξουν την “είδηση”, όπως μου λέει ένας συνάδελφος του Σολντάτοφ από την Αγία Πετρούπολη, ο οποίος θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του. Ο ίδιος εξηγεί πως κάθε τρολ φτιάχνει και διαχειρίζεται δεκάδες προφίλ, πολύ συχνά ποζάροντας ως δημοσιογράφος ή μπλόγκερ, χρησιμοποιώντας όχι μόνο ανύπαρκτα ονόματα, αλλά και φωτογραφίες αγνώστων από image banks.

Η έρευνα της Γέσικα Άρο 

Τον Σεπτέμβριο του 2014 η Γέσικα Άρο, δημοσιογράφος στη δημόσια Φινλανδική Ραδιοτηλεόραση, δημοσίευσε στο σάιτ του οργανισμού το πρώτο κομμάτι μιας μεγάλης έρευνας για την δράση των τρολς του Κρεμλίνου στο φινλανδικό διαδίκτυο. Ενώ είχε ήδη κάνει ένα προκαταρκτικό ρεπορτάζ, αποφάσισε να αξιοποιήσει τις δυνατότητες του crowdsourcing, ζητώντας από τους αναγνώστες να της γράψουν αν είχαν συναντηθεί στο ίντερνετ με τρολς του Κρεμλίνου. «Ζητούσα να μου αφηγηθούν επωνύμως τις εμπειρίες τους, χωρίς όμως να δίνουν το όνομα που χρησιμοποιούσε κάθε τρολ. Ήμουν σαφής ότι δεν με ενδιέφεραν τα ονόματα που χρησιμοποιούν τα τρολς, αλλά το περιεχόμενο των σχολίων και ο τρόπος δράσης τους» περιγράφει η Γέσικα, που εξηγεί ότι λόγω της δύσκολης, περίπλοκης ιστορίας που μοιράζονται οι δύο χώρες, η Ρωσία είχε πάντα ένα αυξημένο ενδιαφέρον όχι μόνο για την φινλανδική πολιτική σκηνή, αλλά και για την κοινή γνώμη της χώρας.

«Επίσης η Φινλανδία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, κατάσταση που το Κρεμλίνο θέλει διακαώς να συντηρήσει, γιατί βλέπει το ΝΑΤΟ ως τον χειρότερο εχθρό του. Έτσι κι αλλιώς, όμως, τον τελευταίο χρόνο το Κρεμλίνο έχει αποδυθεί σε μια πρωτόγνωρη καμπάνια προπαγάνδας εκτός Ρωσίας» λέει η Άρο, που επιμένει πως τον πιο σκληρό πόλεμο προπαγάνδας τον κάνει το Κρεμλίνο εναντίον των Ρώσων πολιτών. «Η κυβέρνηση ελέγχει τα μέσα ενημέρωσης για να ελέγχει το μυαλό και την καρδιά των ανθρώπων. Άλλωστε ο ίδιος ο υπουργός Άμυνας της χώρας είχε πει ότι τα μίντια είναι ένα όπλο», αναφέρει η Άρο, που παρατηρεί πως η παρουσία των τρολς στο ξενόγλωσσο διαδίκτυο έγινε ξαφνικά πολύ αισθητή την περίοδο της προσάρτησης της Κριμαίας. «Και με αυτό δεν εννοώ μόνο τα σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και την διασπορά ψευδών ειδήσεων, καθώς και τη συστηματική στοχοποίηση και σπίλωση των επικριτών του Κρεμλίνου».

Τον χειμώνα και την άνοιξη του 2014 άρχισαν να εγγράφονται μαζικά νέα μέλη στα φινλανδικά διαδικτυακά φόρουμ συζητήσεων, ενώ στο Facebook δημιουργήθηκαν αναρίθμητα νέα ψεύτικα προφίλ, σύμφωνα με την διαπίστωση ενός Φινλανδού ειδικού σε θέματα ασφάλειας, ο οποίος δέχτηκε να μιλήσει στην Άρο υπό τον όρο πως η δημοσιογράφος θα προστάτευε την ανωνυμία του. «Οι περισσότερες από τις πηγές μου φοβούνταν τη δημοσίευση των στοιχείων τους. Αυτό το καταλαβαίνω στην περίπτωση των αναγνωστών που συνεισέφεραν με προσωπικές εμπειρίες τους, αλλά βρίσκω πολύ ενδιαφέρον το ότι ακόμη και ειδικοί μου ζήτησαν να μιλήσουν off the record».

Η Άρο δημοσίευσε ενδεικτικά κάποια από τα πιο χαρακτηριστικά σχόλια των τρολς στα φόρουμ: «Οι φασίστες του Κιέβου έχουν κάνει πραξικόπημα για να εγκαθιδρύσουν στρατιωτική χούντα», «Οι χώρες της Δύσης υποστηρίζουν τον φασισμό, οι ηγέτες τους είναι ναζί», «Οι Φινλανδοί είναι ρατσιστές, μισούν τους Ρώσους», «Ο Πούτιν θέλει ειρηνικές διαπραγματεύσεις, αλλά ο Ουκρανός πρόεδρος είναι ένας τρελός μιλιταριστής». Δεν ήταν όλα τα ψεύτικα προφίλ στο Facebook και το Twitter εύκολο να εντοπιστούν, ωστόσο ένα χρήσιμο σημείο εκκίνησης για να τα εντοπίσει κανείς ήταν να παρακολουθεί τα hashtags #ukraine, #donetsk, #mh17 και #nemtsov. Ταυτόχρονα, ένα πολύ σημαντικό μέρος της δουλειάς τους είναι η διασπορά παραποιημένων βίντεο και φωτογραφιών, τις οποίες αντλούν από μια εξαιρετικά πλούσια image bank παραποιημένων φωτογραφιών που, όπως με ενημερώνει η Άρο, αποκαλύφθηκε πριν ένα χρόνο από Ρώσους δημοσιογράφους.

Επίσκεψη στην οδό Σαβούσκινα

Η Γέσικα Άρο είχε πρόθεση να μπει στο κτίριο της οδού Σαβούσκινα. Αρχικά μελέτησε τις αγγελίες της εταιρείας Internet Research Agency. Ζητούσαν ειδικούς στα κοινωνικά μέσα, γραφίστες, σκηνοθέτες και content writers, ειδικά «ανθρώπους που ήταν ικανοί να γράφουν και να αναλύουν όλων των ειδών τα θέματα, να συντάσσουν ειδήσεις, να επιμελούνται κείμενα σε διαφορετικά σάιτ στο ίντερνετ, να συμμετέχουν σε φόρουμ, να γνωρίζουν καλά αγγλικά και να δουλεύουν σε δωδεκάωρες βάρδιες». Η Άρο τηλεφώνησε παριστάνοντας ότι ενδιαφέρεται για τη θέση, για να μάθει πως η εταιρεία ήθελε ανθρώπους που μπορούσαν να καλύπτουν κυρίως πολιτικά θέματα. Κι έπειτα ταξίδεψε στην Αγία Πετρούπολη.

Αυτήν τη φορά, δήλωνε ευθύς εξαρχής την ιδιότητά της και το λόγο του ταξιδιού της. «Σε πρώτη φάση δοκίμασα να έρθω σε επαφή με ανθρώπους που είχαν στο παρελθόν εργαστεί στη Σαβούσκινα. Είχαμε τα ονόματά τους χάρη σε έγγραφα που είχαν διαρρεύσει στο Διαδίκτυο. Ωστόσο, όσες φορές καταφέραμε να εντοπίσουμε κάποιο πρώην τρολ, λαμβάναμε αρνητικές απαντήσεις». Οι αντιδράσεις ήταν πανομοιότυπες: «Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε, ζω σε άλλη πόλη, δεν θέλω να σχολιάσω». Η Άρο αποφάσισε να στηθεί έξω από το κτίριο της βιομηχανίας τρολ για να πάρει συνεντεύξεις από τους εργαζόμενους που μπαινόβγαιναν στο κτίριο. Ούτε εκεί, όμως, κατάφερε να εκμαιεύσει απαντήσεις.

«Όποιον και αν πλησιάζαμε μας έλεγε πως απαγορεύεται να μας μιλήσει για το περιεχόμενο της εργασίας του. Ρωτάγαμε γιατί δεν υπάρχει κάποια ταμπέλα που να δηλώνει τι είδους εταιρεία στεγάζεται στο κτίριο ή αν υπάρχει μια λίστα με τα ονόματα των εργαζομένων, αλλά όλοι έλεγαν πως δεν ξέρουν τίποτε» διηγείται. Η Φινλανδή δημοσιογράφος μου λέει πως της έκανε εντύπωση το γεγονός πως στις εννιά το πρωί, έβλεπε τους ανθρώπους να μπαίνουν τρέχοντας στο κτίριο. Λίγο αργότερα θα μάθαινε πως όποιος καθυστερούσε να πάει στη δουλειά έχανε μέρος του μισθού του.

«Ο μόνος που δέχτηκε να μας μιλήσει ήταν ο διευθυντής ενός πρακτορείου ειδήσεων που συστεγάζεται στον αριθμό 55 της Σαβούσκινα, ο οποίος επέμενε ότι όλα όσα είχαν διαρρεύσει για την ύπαρξη μιας βιομηχανίας τρολς ήταν ψέματα. Όμως το ρεπορτάζ μου απέδειξε πως στο παρελθόν ο ίδιος άνδρας στρατολογούσε τρολς». Σύμφωνα με τα ευρήματα της Άρο, ένα τρολ κερδίζει περίπου 400 ευρώ το μήνα, ενώ ο μισθός του φτάνει στα 660 ευρώ αν ανέλθει στην ιεραρχία. Οι περισσότεροι είναι εικοσάχρονοι και δεν μένουν στην εταιρεία για περισσότερους από μερικούς μήνες. «Είναι σκληρή και πληκτική δουλειά, ενώ οι συνθήκες εργασίας είναι μάλλον δυσάρεστες για τα δυτικά δεδομένα» σχολιάζει η Άρο, που είναι πεπεισμένη ότι τα τρολς στην συντριπτική τους πλειοψηφία αδιαφορούν εντελώς για τις πολιτικές απόψεις που υποστηρίζουν με τη δουλειά τους. «Έχουν ανάγκη τα χρήματα και το βλέπουν ως μια ακόμη δουλειά γραφείου».

Τα τρολς μιλούν ξένες γλώσσες

Πριν από λίγο καιρό, η γερμανική κοινή γνώμη αναστατώθηκε από μια είδηση σύμφωνα με την οποία μια 13χρονη Γερμανίδα ρωσικής καταγωγής είχε πέσει θύμα βιασμού από πρόσφυγα στο Βερολίνο. Το νέο πρόλαβε να κάνει τον γύρο των κοινωνικών δικτύων, χάρη σε αγανακτισμένα ποστ χρηστών που, μεταξύ άλλων, αναπαρήγαγαν σχετικά δημοσιεύματα ρωσικών διαδικτυακών μέσων ενημέρωσης. Ακόμη και ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών, Σεργκέι Λαβρόφ, προέβη σε δηλώσεις. Σύντομα, όμως, αποκαλύφθηκε πως η όλη ιστορία ήταν κατασκευασμένη. Σύμφωνα με τον Φινλανδό ειδικό για θέματα ασφάλειας που μίλησε στη Γέσικα, η προπαγάνδα του Κρεμλίνου προσαρμόζεται στις συνθήκες που επικρατούν σε κάθε χώρα. Στην Βρετανία, για παράδειγμα, επενδύουν σε σχόλια υπέρ του Brexit, στην κεντρική Ευρώπη προσπαθούν να ξυπνήσουν την οργή εναντίον των προσφύγων. Εκείνο που είναι κοινό σε όλες τις χώρες, εξηγεί η Άρο, είναι η τάση τους να επιτίθενται λεκτικά στους συνομιλητές τους όταν εκφράζονται επικριτικά για την πολιτική του Κρεμλίνου, να καταγγέλλουν τη Δύση για φασισμό και ιμπεριαλιστικές συμπεριφορές και να διαδίδουν θεωρίες συνωμοσίας, με την ΕΕ ή τις ΗΠΑ στο ρόλο των εχθρών της δημοκρατίας.

Ο Αντρέι Σολντάτοφ συμφωνεί με αυτές τις εκτιμήσεις, θεωρεί ωστόσο πως στο αγγλόφωνο Διαδίκτυο τα τρολς δεν έχουν σημειώσει επιτυχία, καθώς τα αγγλικά τους είναι πολύ φτωχά. «Ποστάρουν μαζικά σχόλια στα σάιτ των μεγάλων εφημερίδων παριστάνοντας τους αντικειμενικούς Βρετανούς πολίτες, αλλά δεν πείθουν κανέναν». Από την άλλη, όπως παρατηρεί, επενδύουν συστηματικά στη δυσαρέσκεια μεγάλης μερίδας Ευρωπαίων πολιτών με το κατεστημένο και κυρίως την παγκοσμιοποίηση. Παράλληλα επιτίθενται στους δημοσιογράφους μεγάλων ευρωπαϊκών εφημερίδων, όπως η Süddeutsche Zeitung, γράφοντας υβριστικά σχόλια κάτω από ρεπορτάζ και άρθρα επικριτικά προς το Κρεμλίνο, κατηγορώντας τους ως προπαγανδιστές, ψεύτες ακόμη και πληρωμένους γραφιάδες. «Κι έπειτα κάνουν ό,τι μπορούν για να εκμεταλλευτούν την οργή που προκάλεσε ο πόλεμος στο Ιράκ. Μπορεί κανείς να εκμεταλλευτεί αυτά τα αισθήματα προκειμένου να φέρει θετικές αλλαγές –κάτι που π.χ. έκανε ο Έντουαρντ Σνόουντεν– αλλά μπορεί και να τα εκμεταλλευτεί για λιγότερο ευγενείς σκοπούς».

Τα τρολς αγαπούν τα κρατικά πρακτορεία ειδήσεων

Αμέσως μετά την τρομοκρατική επίθεση στις Βρυξέλλες, έκανε τον γύρο του Διαδικτύου ένα πασίγνωστο selfie που είχε βγάλει πριν από μερικούς μήνες ένας πρόσφυγας πλάι στη Γερμανίδα καγκελάριο, Άνγκελα Μέρκελ. Αυτή τη φορά, η δημοσίευση της φωτογραφίας συνοδευόταν από σχόλια που εντόπιζαν εντυπωσιακή ομοιότητα ανάμεσα στον νεαρό πρόσφυγα και έναν από τους υποτιθέμενους τρομοκράτες. Ο Αντρέι Σολντάτοφ μου λέει πως την αρχή έκανε η ειδησεογραφική πλατφόρμα Sputnik, που ανήκει στο πρακτορείο ειδήσεων Rossiya Segodnya, το οποίο διευθύνει ο Ντμίτρι Κισελόφ. Μαζί με το τηλεοπτικό συγκρότημα Russia Today, που μεταδίδει ειδήσεις σε πολλές γλώσσες, αποτελούν τις αγαπημένες πηγές των τρολς, προσθέτει, λέγοντας πως ο Κισελόφ είναι στην ουσία ο επικεφαλής της ρωσικής προπαγάνδας. «Όλα λειτουργούν στη βάση της γνωστής σοβιετικής προπαγάνδας, δεν βλέπω καμία διαφορά».

Η Γέσικα Άρο λέει πως έως πρόσφατα το Sputnik μετέδιδε ειδήσεις και στα φινλανδικά. Σήμερα τα τρολς αναπαράγουν τις ειδήσεις που δημοσιεύονται εκεί και στο RT ή στο, επίσης κρατικό, Πρώτο Κανάλι. Ως παράδειγμα ψευδούς είδησης που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Πρώτο Κανάλι πριν κάνει το γύρο του φινλανδικού Facebook, η Άρο αναφέρει μια φωτογραφία που υποτίθεται ότι αποδείκνυε πως το αεροσκάφος των Μαλαισιανών Αερογραμμών το είχε καταρρίψει Ουκρανός μαχητής. «Αποδείχτηκε στη συνέχεια πως η φωτογραφία ήταν παραποιημένη», λέει. Η ίδια υπενθυμίζει ότι το εύρος και η ένταση της ρωσικής προπαγάνδας έχουν λάβει τέτοιες διαστάσεις, ώστε τον περασμένο Μάρτιο δημιουργήθηκε ένα ευρωπαϊκό task force που στοχεύει ακριβώς στην αποδόμησή της. Επικεφαλής της υπηρεσίας είναι ο Τσέχος δημοσιογράφος Γιάκουμπ Καλένσκι.

Όταν ρωτάω την Άρο εάν υπάρχουν αποδείξεις πως τα τρολς του Κρεμλίνου έχουν πράγματι εργοδότη το Κρεμλίνο, η Φινλανδή δημοσιογράφος βάζει τα γέλια. «Δεν υπάρχει περίπτωση να βρεθεί έγγραφο που να αποδεικνύει κάτι τέτοιο, δεν λειτουργεί έτσι η Ρωσία» λέει. Ο δημοσιογράφος από την Αγία Πετρούπολη, από την πλευρά του, λέει πως ο ίδιος θεωρεί σημαντικά τα email τα οποία άφησε να διαρρεύσουν η γνωστή ομάδα χάκερς Anonymous International: τα μηνύματα συνδέουν την εταιρεία Concord Catering του ισχυρού επιχειρηματία της εστίασης Εβγκένι Πριγκόζιν, γνωστού και ως “σεφ του Κρεμλίνου”, με την Internet Research Agency της οδού Σαβούσκινα. Όπως λέει ο δημοσιογράφος, εκεί υπάρχει μια έγκριση πληρωμής από τον λογιστή της Concord Catering προς την Internet Research Agency. Στις ενδείξεις για ενδεχόμενη σχέση του Πριγκόζιν με τη βιομηχανία τρολς της Αγίας Πετρούπολης πρώτη νύξη είχε κάνει, σε ρεπορτάζ της στην εφημερίδα Novaya Gazeta, η δημοσιογράφος Αλεξάντρα Γκαρμπαζαπόβα, η οποία το 2013 είχε μπει στο κτίριο της Σαβούσκινα παριστάνοντας πως αναζητά εργασία.

Πόρνη των μίντια , πράκτορας των Αμερικάνων

Όταν η Γέσικα Άρο απευθύνθηκε στους αναγνώστες ζητώντας πληροφορίες για τις εμπειρίες τους από συνομιλίες με τρολς, έλαβε γύρω στα 200 μηνύματα. «Σχεδόν ταυτόχρονα δέχθηκα και συντονισμένη επίθεση από τα ίδια τα τρολς» θυμάται. «Όμως ο ενορχηστρωτής μιας ολόκληρης εκστρατείας λάσπης, δεν ήταν κάποιο τρολ, αλλά ένας πολύ γνωστός Φινλανδός προπαγανδιστής του Κρεμλίνου. Ονομάζεται Γιόχαν Μπάκμαν, είναι ο επίσημος εκπρόσωπος του Ρωσικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Σπουδών στις Σκανδιναβικές Χώρες και τελευταία δηλώνει και εκπρόσωπος της ανύπαρκτης Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ» λέει η Άρο. Ο Μπάκμαν πλημμύρισε το φινλανδικό Διαδίκτυο με ισχυρισμούς που ήθελαν την δημοσιογράφο να εργάζεται για τις μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ και της Εσθονίας και την κατηγορούσε πως συγκεντρώνει παράνομα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα με σκοπό να φακελώσει φιλικά προσκείμενους προς το Κρεμλίνο Φινλανδούς πολίτες.

Πολύ σύντομα, το inbox της Άρο γέμισε μηνύματα από πολίτες που δήλωναν εξοργισμένοι, λάμβανε απειλητικά γραπτά μηνύματα στο κινητό, δεχόταν ακόμη και τηλεφωνήματα που την κατήγγειλαν ως πράκτορα της CIA. «Κάποια στιγμή πήρα ένα τηλεφώνημα από ουκρανικό αριθμό. Όταν απάντησα, άκουσα έναν πυροβολισμό. Επέμενα να ρωτάω ποιος καλεί, αλλά η μόνη απάντηση που λάμβανα ήταν ένας ακόμη πυροβολισμός» λέει. Αυτή, όμως, ήταν μόνο η αρχή: Τα τρολς ανέλαβαν δράση στα κοινωνικά δίκτυα. Το Facebook γέμισε από αναρτήσεις τρολς που φαντασίωναν το θάνατό της, ανέβαζαν παραποιημένες φωτογραφίες της για να την εξευτελίσουν, την κατηγορούσαν ως υπεύθυνη για την αιματοχυσία στην Ουκρανία.

«Αυτή η καμπάνια είχε φυσικά στόχο από τη μια να με τρομοκρατήσει προκειμένου να σταματήσω την έρευνα και από την άλλη να με καταστήσει αναξιόπιστη στα μάτια των αναγνωστών. Μιλάμε για μια εκστρατεία σπίλωσης καθαρά σοβιετικού τύπου»& σχολιάζει. Η Άρο μου λέει πως τα τρολς έφτιαξαν ψεύτικο λογαριασμό στο όνομά της στο twitter, ενώ έχουν σκηνοθετήσει και ανεβάσει στο youtube ένα εξευτελιστικό βίντεο όπου υποτίθεται ότι πρωταγωνιστεί μια γυναίκα που της μοιάζει. «Το χειρότερο ήταν όταν κάποιος μου έστειλε στο κινητό ένα γραπτό μήνυμα που έγραφε πως είναι ο νεκρός πατέρας μου και βλέπει τι κάνω». Προσθέτει πως τις οργισμένες αντιδράσεις των τρολς δέχτηκε και ο φινλανδικός ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός που δημοσίευε τα ρεπορτάζ της.

Η Άρο συνέχισε και ολοκλήρωσε την έρευνά της τον περασμένο Νοέμβριο. Πριν δύο μήνες βραβεύτηκε για το Καλύτερο Ρεπορτάζ της Χρονιάς. «Λίγο πριν από τη βράβευση, αυτή η καμπάνια δυσφήμισης έφτασε στο αποκορύφωμά της», θυμάται. Τα τρολς ξέθαψαν μια παλιά καταδίκη της για χρήση ουσιών: «Το 2004, σε μια δύσκολη φάση της ζωής μου, είχα καταδικαστεί για χρήση ουσιών και είχα πληρώσει ένα πρόστιμο 300 ευρώ» μου εξηγεί. «Τα τρολς κατάφεραν να βρουν τον φάκελο και να εμπλουτίσουν τα γεγονότα, προτού αρχίσουν να διαδίδουν πως είμαι σχιζοφρενής, πως κάνω εμπόριο ναρκωτικών και πως έχω παραισθήσεις, υπονοώντας πως όσα έγραφα ήταν αποκύημα της φαντασίας μου». Σύμφωνα, πάντως, με τα φινλανδικά μέσα ενημέρωσης, η υπόθεση έχει περάσει στα χέρια της Αστυνομίας, καθώς η δημοσίευση των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων της δημοσιογράφου είναι προφανώς παράνομη.

Ξεχωρίζοντας τα γεγονότα από τη μυθοπλασία

Με την προπαγάνδα των κρατικών μέσων ενημέρωσης από τη μια και τα δραστήρια τρολς του Κρεμλίνου από την άλλη, πώς καταφέρνουν τελικά οι Ρώσοι πολίτες να ξεχωρίζουν ανάμεσα στην μυθοπλασία και το πραγματικό γεγονός; Ο Αντρέι Σολντάτοφ μου λέει πως «σε ό,τι αφορά ειδικά τους Ρώσους, εκτιμώ πως τα τρολς δεν μπορούν να επηρεάσουν οποιονδήποτε δεν θέλει να επηρεαστεί, καθώς απευθύνονται σε αυτήν τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων που πιστεύουν ότι πράγματι στη Δύση εξυφαίνεται μια συνωμοσία εναντίον της χώρας μας και πως ο Πούτιν θα χαρίσει ξανά στη Ρωσία την αίγλη που είχε μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με άλλα λόγια, τα τρολς απλώς ενισχύουν ήδη εδραιωμένες πεποιθήσεις».

Σύμφωνα με τον Ρώσο δημοσιογράφο, η μειοψηφία που στέκεται κριτικά απέναντι στο Κρεμλίνο, δεν ξεγελιέται από την προπαγάνδα. Και το Κρεμλίνο ελάχιστα ανησυχεί για τις αποκαλύψεις Ρώσων δημοσιογράφων σχετικά με τη βιομηχανία της οδού Σαβούσκινα που, κατά τον Σολντάτοφ, δεν είναι μοναδική. «Όλα μαρτυρούν πως υπάρχουν κι άλλες, απλώς δεν έχουν δει το φως της δημοσιότητας. Αλλά στο Κρεμλίνο υπάρχει η βεβαιότητα ότι οι περισσότεροι πολίτες δεν ασχολούνται με τις αποκαλύψεις των δημοσιογράφων, δεν δίνουν σημασία».

Η γνώμη της Γέσικα Άρο έπειτα από τους πολλούς μήνες ρεπορτάζ, είναι πως ο μεγαλύτερος κίνδυνος από την δράση των τρολς στο φινλανδικό Διαδίκτυο είναι η σύγχυση που προκαλούν γύρω από την αξιοπιστία των διαφορετικών πηγών ενημέρωσης και η καλλιέργεια μιας ατμόσφαιρας όπου όλοι είναι ύποπτοι. «Και δεν θα υποτιμούσα την επιρροή που μπορεί να έχουν σε ανθρώπους οι οποίοι είναι ικανοί να περάσουν από την διαδικτυακή παρενόχληση των στόχων τους σε ενέργειες εκτός Διαδικτύου».

Έχει εργαστεί στον Ταχυδρόμο, τον Ελεύθερο Τύπο, την Ελευθεροτυπία και το Marie Claire. Ήταν European Journalism Fellow στο Βερολίνο. Το βιβλίο της «Ο τραγουδιστής του Αουσβιτς. Εστρόγκο Ναχάμα, Θεσσαλονίκη 1918 - Βερολίνο 2000» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.