Η κατάρρευση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας στην Ελλάδα της κρίσης

Με πρόφαση την ανάπτυξη και τη δημιουργία ενός ελκυστικού τοπίου για τους επενδυτές, οι κυβερνήσεις της κρίσης “γκρέμισαν” κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη μας τις σημαντικότερες κατακτήσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι πλέον τελευταία στη λίστα των προτεραιοτήτων, με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν δάση, βουνά, αιγιαλός, ακόμα και το αστικό πράσινο.
Χρόνος ανάγνωσης: 
14
'
Πάρνηθα. [Natalia Dimitris X/flickr.com]

Οι μνημονιακές δεσμεύσεις που επωμίστηκε η χώρα ως συνέπεια της οικονομικής ύφεσης αποτελούν το επιχείρημα των πολιτικών για τις σημαντικές εκπτώσεις που γίνονται εδώ και επτά χρόνια στην ήδη “εύθραυστη” περιβαλλοντική νομοθεσία. Πολλοί υπουργοί –όλων ανεξαιρέτως των κυβερνήσεων που ανέλαβαν την εξουσία από το 2010 κι έπειτα– πήραν τροποποιητικές πρωτοβουλίες σε βάρος της προστασίας του περιβάλλοντος, όπως και των φυσικών πόρων.

Οι κατακτήσεις των προηγούμενων δεκαετιών επλήγησαν από ένα συνονθύλευμα από αποσπασματικές, δυσεφάρμοστες, φωτογραφικές και συχνά αντιφατικές διατάξεις, οι οποίες περιλαμβάνονταν πολλές φορές σε άσχετα νομοσχέδια. Η πρόφαση ήταν η πολυαναμενόμενη ανάπτυξη και η δημιουργία ενός “ελκυστικού τοπίου” για τους επενδυτές, σαν να είναι το περιβάλλον που τους εμποδίζει να έρθουν και όχι η σύγχυση από τις νομικές ασάφειες και τα κενά που χαρακτηρίζουν την περιβαλλοντική νομοθεσία, ή η γραφειοκρατία που αποτελεί διακριτικό γνώρισμα της δημόσιας διοίκησης. Λες και τα δάση, το αστικό πράσινο, οι ορεινοί όγκοι και οι παράκτιες ζώνες αποτελούν τα βαρίδια για την επανεκκίνηση της ελληνικής οικονομίας.

Οι τομείς που έχουν υποστεί καίρια πλήγματα είναι η νομοθεσία για την προστασία δασών και αιγιαλών, καθώς και για τη χωροταξία και τις χρήσεις γης. Οι όροι προστασίας της φύσης υποβαθμίστηκαν, ενώ πραγματικά αναπτυξιακά εργαλεία, όπως οι Δασικοί Χάρτες και το Κτηματολόγιο, παρέμειναν και παραμένουν παγωμένα.

Οι πρώτες “επιθέσεις” στα νομικά αναχώματα για την προστασία του περιβάλλοντος ουσιαστικά ξεκίνησαν το 2011, με τον νόμο 4014 για τη νομιμοποίηση των αυθαιρέτων.

Η δικαίωση των αυθαιρετούχων

Πολλοί αυθαιρετούχοι με μεγάλες παραβάσεις πρόλαβαν να “ξεπλύνουν” τις παρανομίες τους, βασισμένοι στον περίφημο νόμο Παπακωνσταντίνου για τα αυθαίρετα (4014/11), μέχρι που αυτός κρίθηκε αντισυνταγματικός το 2013 από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Οι ανώτατοι δικαστές του ΣτΕ έκριναν ότι επρόκειτο για μια δυσμενή για το περιβάλλον ρύθμιση, που δεν θα μπορούσε να δικαιολογηθεί μόνον από εισπρακτικούς λόγους. Έτσι, θεώρησαν ότι δεν ευσταθούσε το οικοδόμημα του «περιβαλλοντικού ισοζυγίου» (που όριζε ότι τα έσοδα από τα πρόστιμα θα χρησιμοποιούνταν μέσω του Πράσινου Ταμείου για έργα που θα λειτουργούσαν ως αντιστάθμισμα της επιβάρυνσης που έχει προκληθεί από τις αυθαίρετες κατασκευές) και η επίκληση λόγων δημοσίου συμφέροντος. Σύμφωνα με την απόφαση του ΣτΕ, η εξαίρεση από την κατεδάφιση ενός αυθαιρέτου θα έπρεπε να συναρτάται με την πολεοδομική επιβάρυνση μιας περιοχής.

Ωστόσο, η εισπρακτική πολιτική τακτοποίησης αυθαίρετων κτισμάτων συνεχίστηκε. Το 2013 ήρθε ο νόμος Καλαφάτη (4178/13), ο οποίος κρίθηκε ως συνταγματικά ανεκτός από το ΣτΕ –“νομολογία της κρίσης”, όπως λένε χαρακτηριστικά νομικοί κύκλοι– και ως σήμερα έχει πάρει τέσσερις παρατάσεις. Είναι αξιοσημείωτο ότι, μεταξύ άλλων, νομιμοποιεί προσωρινά και κατά παρέκκλιση αυθαίρετες κατασκευές σε παραμεθόριες περιοχές της Ξάνθης, της Ροδόπης και του Έβρου, ακόμα και εντός προστατευόμενων περιοχών (π.χ. τις αυθαίρετες καλύβες στο Εθνικό Πάρκο του Δέλτα του Έβρου), με γνωμοδότηση των Φορέων Διαχείρισης (που έχει κάθε προστατευόμενη περιοχή).

Τον νόμο 4178 αναμένεται να ακολουθήσει άλλος ένας νόμος –με φθηνότερα πρόστιμα και παράβολα για συγκεκριμένες κατηγορίες αυθαιρέτων– δικαιώνοντας για άλλη μια φορά όσους έχουν αυθαιρετήσει. Η δημόσια διαβούλευση για το νέο νομοσχέδιο έχει ήδη ολοκληρωθεί από τον περασμένο Σεπτέμβριο και αυτές τις ημέρες βρίσκεται στη διαδικασία των διορθώσεων, για να παρουσιαστεί στα μέσα της άνοιξης, όπως έχει προαναγγείλει η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Οι αυθαιρετούχοι “δικαιώνονται” και με τη διαγραφή προστίμων διατήρησης αυθαιρέτων, συνεπεία της υπαγωγής τους στις νομιμοποιητικές ρυθμίσεις των τελευταίων ετών (3852/2010, 4014/2011, 4067/2012, 4178/2013). Κατά το 2015, σύμφωνα με τον νομικό συντονιστή του WWF Ελλάς κ. Γιώργο Χασιώτη, εγκρίθηκαν από τους αρμόδιους δήμους 127 πράξεις διαγραφής προστίμων. «Το συνολικό ποσό διαγραφέντων προστίμων δεν είναι δυνατόν να υπολογιστεί μέσω των πράξεων που έχουν αναρτηθεί στη Διαύγεια, καθώς πολλές αποφάσεις δεν αναφέρουν το ύψος του προστίμου. Ενδεικτικά, μια απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Ηρακλείου διαγράφει πρόστιμα άνω των 480.000 ευρώ σε 17 ιδιοκτήτες, οι οποίοι νομιμοποίησαν πολεοδομικές παραβάσεις για άγνωστο ποσό. Έτερη απόφαση, από το Δημοτικό Συμβούλιο Αλεξανδρούπολης, εγκρίνει τη διαγραφή μη εισπραχθέντων προστίμων ύψους 46.027 και 4.516 ευρώ ιδιοκτησίας τοπικού αθλητικού σωματείου», επισημαίνει ο νομικός περιβάλλοντος.

Παράλληλα με τις ρυθμίσεις για τη νομιμοποίηση αυθαιρεσιών στα κτίρια, από το 2011 ξεκίνησε σταδιακά και η απαξίωση του Πράσινου Ταμείου, το οποίο είχε ιδρυθεί το 2010 επί υπουργίας Τίνας Μπιρμπίλη. Με δύο ρυθμίσεις (Οκτώβριος 2011 και Νοέμβριος 2012), το 97,5% των πόρων του Πράσινου Ταμείου, οι οποίοι ως τότε υποστήριζαν παρεμβάσεις για την ανάδειξη και την αποκατάσταση του περιβάλλοντος, δεσμεύονται προς ενίσχυση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και τη μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος. Μόλις 2,5% των πόρων μπορεί πλέον να πηγαίνει σε πράσινες δράσεις, αν και στους ιδρυτικούς στόχους του Ταμείου ήταν η στήριξη της περιβαλλοντικής πολιτικής της χώρας.

Κι άλλο τσιμέντο

Τον Φεβρουάριο του 2012 ψηφίζεται ο νόμος 4042 για την ποινική προστασία του περιβάλλοντος, που όμως περιλαμβάνει και ορισμένες διατάξεις όχι και τόσο φιλικές προς το περιβάλλον. Έτσι, χορτολιβαδικές και βραχώδεις εκτάσεις μπορούν πλέον να παραχωρούνται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα για τη δημιουργία ορειβατικών καταφυγίων και χιονοδρομικών κέντρων. Εξαιρούνται μόνον όσες εκτάσεις έχουν χαρακτηριστεί ως απολύτου προστασίας.

Δύο μήνες αργότερα, από το... κόσκινο της κρίσης περνά και ο παλιός οικοδομικός κανονισμός, με την αντικατάστασή του από τον νόμο 4067/12, στον οποίο, μεταξύ άλλων, πέρασαν διατάξεις που προβλέπουν για όσους αποφασίσουν να χτίσουν σε μεγάλα οικόπεδα –ακόμα και στα πυκνοδομημένα αστικά κέντρα– μπόνους δόμησης έως και 35%. 

Παράλληλα, με διαδοχικές ρυθμίσεις και τροποποιήσεις το 2012 και το 2013, επιτράπηκε η κατασκευή συνοδών έργων των κεραιών τηλεφωνίας (οδοποιΐα πρόσβασης, βοηθητικοί οικίσκοι, φωτοβολταϊκό σύστημα ενεργειακής υποστήριξης της κεραίας) σε δάση, δασικές, αναδασωτέες και δημόσιες χορτολιβαδικές εκτάσεις, καθώς και σε πυρήνες εθνικών δρυμών.

Την ίδια περίοδο προστίθεται με τον ν. 4092/2012 και μια νέα χρήση γης, τα «παραθεριστικά χωριά» και δίνεται για πρώτη φορά –κατά παρέκκλιση της νομοθεσίας– η δυνατότητα παραχώρησης παρόχθιας ζώνης για τη δημιουργία λιμενικών εγκαταστάσεων. Διευκολύνεται επίσης η παραχώρηση αιγιαλού σε παραθεριστικά χωριά και ξενοδοχεία.

Μάλιστα, με τον νόμο 4179/2013 για την ενίσχυση της τουριστικής επιχειρηματικότητας, μειώνεται στα 50 μέτρα (από τα 100 μέτρα που ίσχυαν έως τότε) η ελάχιστη απόσταση κτιρίων από τον αιγιαλό στα τουριστικά χωριά. Αξίζει να αναφερθεί ότι μέχρι σήμερα μόλις το 12% του αιγιαλού είναι οριοθετημένο στην Ελλάδα, παρότι η «Προκαταρκτική Οριογραμμή του Αιγιαλού» (το πρώτο στάδιο χάραξης του αιγιαλού) έχει ολοκληρωθεί από το Εθνικό Κτηματολόγιο και Χαρτογράφηση (ΕΚΧΑ) εδώ και χρόνια.

Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ίδιου νόμου, στις εκτάσεις που εκμεταλλεύονται οι οργανωμένοι υποδοχείς τουριστικών δραστηριοτήτων επιτρέπεται να περιλαμβάνονται και εκτάσεις που υπάγονται σε ειδικά καθεστώτα προστασίας, όπως χώροι αρχαιολογικού ή ιστορικού ενδιαφέροντος, δάση και δασικές εκτάσεις, καθώς και προστατευόμενες περιοχές. Επίσης, αίρονται περιορισμοί για την ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων σε περιοχές Natura και τακτοποιούνται παρανομίες σε τουριστικούς λιμένες, χιονοδρομικά κέντρα και τουριστικά καταλύματα.

Ο ν. 4179/2013, σύμφωνα με την υπεύθυνη περιβαλλοντικής πολιτικής του WWF Ελλάς κυρία Θεοδότα Νάντσου, ανοίγει τον δρόμο για βαριά και μη αντιστρεπτή περιβαλλοντική υποβάθμιση του συνόλου του φυσικού χώρου και ιδιαιτέρως περιοχών μεγάλης οικολογικής αξίας. «Παραβιάζει κατάφωρα την ισχύουσα νομοθεσία προστασίας του περιβάλλοντος, υποκαθιστώντας διαδικασίες αδειοδότησης –σε ορισμένες περιπτώσεις επιβεβλημένες από το Σύνταγμα και την ευρωπαϊκή νομοθεσία– με “βεβαιώσεις υποβολής μελετών”, “υπεύθυνες δηλώσεις μηχανικών” κ.λπ. Υποβαθμίζει το σημαντικότερο τουριστικό προϊόν της χώρας, δηλαδή τον φυσικό και πολιτιστικό της πλούτο, αγνοώντας μορφές τουρισμού που τον αξιοποιούν και προάγοντας στη θέση τους ξεπερασμένα μοντέλα που άλλα κράτη εγκαταλείπουν, όπως η ευρεία ανοικοδόμηση τουριστικών κατοικιών, η λειτουργία υφιστάμενων τουριστικών εγκαταστάσεων κατηγορίας Β' χωρίς τις ελάχιστες “πρότυπες περιβαλλοντικές δεσμεύσεις”, η εγκατάσταση χώρων εστίασης και αναψυχής σε απόσταση 10 μέτρων από τον αιγιαλό κ.λπ.», σημειώνει η κυρία Νάντσου.

Λίγους μήνες μετά την ψήφιση του νόμου για την ενίσχυση της τουριστικής επιχειρηματικότητας ήρθε και η τροποποίηση του ειδικού πλαισίου χωροταξικού σχεδιασμού για τον τουρισμό, το οποίο προωθεί τον τύπο των μεγάλων τουριστικών επενδύσεων, δηλαδή τα σύνθετα τουριστικά καταλύματα (είχαν ήδη θεσμοθετηθεί με τον ν. 4179/2013). Στόχος των ειδικών χωροταξικών πλαισίων για τον τουρισμό είναι η οργάνωση της  τουριστικής ανάπτυξης με συγκεκριμένες κατευθύνσεις ως προς τις περιοχές που χρειάζεται να αναπτυχθούν περαιτέρω και τους προορισμούς που πρέπει να προστατευθούν.

Όμως οι νέες ρυθμίσεις, με δεδομένη την κατάρρευση άλλων ευρωπαϊκών αγορών παραθεριστικής κατοικίας (όπως για παράδειγμα της Ισπανίας, όπου χιλιάδες κατοικίες παραμένουν αδιάθετες), προκάλεσαν τις σφοδρές αντιδράσεις επιστημονικών φορέων και περιβαλλοντικών οργανώσεων της χώρας. Μάλιστα το WWF Ελλάς αμφισβήτησε την αναπτυξιακή προοπτική του συγκεκριμένου μοντέλου, επισημαίνοντας επιπλέον το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες επενδύσεις δικαιούνται κρατικής επιδότησης μέσω του επενδυτικού νόμου (ν. 3908/2011, όπως τροποποιήθηκε από τον ν. 4146/2013 και ισχύει).

Να σημειωθεί ότι ήδη από το 2011 είχε καταργηθεί και η υποχρέωση υποβολής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων σε περιοχές εντός και εκτός σχεδίου πόλεων και ορίων οικισμών για συγκεκριμένα έργα (ξενοδοχειακά καταλύματα, οργανωμένες τουριστικές κατασκηνώσεις και χώρους στάθμευσης τροχοσπίτων, συνεδριακά κέντρα, γηροκομεία, δασικά χωριά, πάσης φύσεως θεματικά πάρκα, έργα «ανάκτησης και διάθεσης αποβλήτων» κ.λπ.). Οι ειδικές Μελέτες αντικαταστάθηκαν από «υπεύθυνες δηλώσεις», τις λεγόμενες «Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις», οι οποίες δεν περνούν ουσιαστικά από τη βάσανο των ελέγχων της διοίκησης όπως οι Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων.

Πάντως, εντός του 2016 καταγράφηκαν και ορισμένες θετικές εξελίξεις –που επισημαίνονται και στην ετήσια έκθεση του WWF Ελλάς «Νόμος και Περιβάλλον στην Ελλάδα-2016»– όπως η δημοσίευση του Προεδρικού Διατάγματος 32/2016 με τον καθορισμό των επιστημονικών κριτηρίων για την υπαγωγή εκτάσεων στις κατηγορίες «δάσος», «δασική έκταση», «χορτολιβαδικές και βραχώδεις-πετρώδεις εκτάσεις». Στο ΠΔ δίνεται μεγάλη βαρύτητα στη δασική οικολογία και στην έννοια του δασικού οικοσυστήματος. Επίσης, προστίθεται για πρώτη φορά στον εννοιολογικό προσδιορισμό των χορτολιβαδικών και βραχωδών εκτάσεων ο όρος «φρυγανική (μη ξυλώδης) βλάστηση», διάκριση σημαντική, σύμφωνα με τον νομικό κ. Χασιώτη, καθώς όπως λέει «οι συγκεκριμένες εκτάσεις συχνά βρίσκονται στην παράκτια ζώνη και συνιστούν τις περιοχές στις οποίες εντοπίζονται έντονες πιέσεις για οικιστική και τουριστική ανάπτυξη καθώς και παράνομες ενέργειες».

Φαστ τρακ σχέδια ανάπτυξης για δημόσιες και ιδιωτικές εκτάσεις

Στο όνομα της οικονομικής ανάκαμψης, το 2011 με τον νόμο 3986/11 (Επείγοντα Μέτρα Εφαρμογής Μεσοπρόθεσμου Πλαισίου Δημοσιονομικής Στρατηγικής 2012−2015) εμφανίζονται σχέδια χρήσεων γης νέου τύπου, τα fast track Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Δημόσιων Ακινήτων (ΕΣΧΑΔΑ). Στο τέλος του 2012 μάλιστα, με τροπολογία σε νομοσχέδιο του υπουργείου Οικονομικών, άνοιξε ο δρόμος για την πολεοδόμηση δημόσιας περιουσίας, η οποία βρίσκεται σε περιοχές εκτός εγκεκριμένων σχεδίων πόλεων και ορίων οικισμών. Η απειλή, σύμφωνα με τους επικριτές, προέρχεται από το γεγονός ότι σε αυτές τις περιπτώσεις δεν εφαρμόζονται οι διατάξεις περί εισφοράς σε γη και χρήμα (πριν την ρύθμιση, για να ενταχθούν εκτάσεις στο πολεοδομικό σχέδιο υποχρεούνταν να συμμετάσχουν με εισφορά γης για τη δημιουργία απαραίτητων κοινόχρηστων χώρων ή χρήματος). Επίσης, τα ΕΣΧΑΔΑ υπερισχύουν των Γενικών Πολεοδομικών Σχεδίων (δηλαδή του γενικού κατευθυντήριου σχεδίου για τον χώρο), ενώ παράλληλα επισπεύδονται οι απαλλοτριώσεις σε ακίνητα που βρίσκονται δίπλα στις προς αξιοποίηση δημόσιες εκτάσεις και παραχωρείται παραλία, αιγιαλός, ακόμη και οι προσχώσεις, για 99 χρόνια.

Λίγους μήνες μετά τα Μέτρα Εφαρμογής Μεσοπρόθεσμου, τον Φεβρουάριο του 2013, με νόμο του υπουργείου Ανάπτυξης ο πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός που ισχύει σε μια περιοχή (γενικά πολεοδομικά σχέδια, ζώνες οικιστικού ελέγχου κ.λπ.) καθίσταται ανίσχυρος έναντι και των ιδιωτικών στρατηγικών επενδύσεων, εκτός των επενδύσεων σε δημόσια ακίνητα. Τα Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕΣΧΑΣΕ), στο πρότυπο των ΕΣΧΑΔΑ, μπορούν να περιλαμβάνουν διαφορετικούς κανόνες (χωροθέτηση, χρήσεις γης και όρους δόμησης) από εκείνους που ισχύουν στη συγκεκριμένη περιοχή.

Πάντως, λίγο πριν το τέλος του 2016, με τον νέο νόμο «Χωρικός Σχεδιασμός-Βιώσιμη Ανάπτυξη» του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας επιχειρούνται κάποιες αλλαγές επί τα βελτίω. Συγκεκριμένα, τα ειδικά σχέδια, τα οποία αφορούν στην κατάρτιση σχεδίων χρήσεων γης νέου τύπου για τη διευκόλυνση επενδύσεων, για να υπερισχύουν των τοπικών θα πρέπει πλέον να έχουν τη σύμφωνη γνώμη του Κεντρικού Συμβουλίου Πολεοδομικών Θεμάτων και Αμφισβητήσεων (ΚΕΣΥΠΟΘΑ).

Αιθαλομίχλη και λαθροϋλοτομία από μία ρύθμιση

Η εξίσωση από το υπουργείο Οικονομικών το 2012 του ειδικού φόρου κατανάλωσης (ΕΦΚ) στο πετρέλαιο θέρμανσης στο 80% του ΕΦΚ του πετρελαίου κίνησης αποδείχθηκε κοινωνικά άδικη και περιβαλλοντικά επιζήμια ενώ, σύμφωνα με εκτιμήσεις παραγόντων της αγοράς, δεν έφερε την αναμενόμενη αύξηση των εσόδων.

Έτσι, τα εξαθλιωμένα από την κρίση φτωχά νοικοκυριά, για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους σε θέρμανση, στράφηκαν στην καύση βιομάζας –ξυλεία, νομίμως ή παρανόμως υλοτομημένη– αλλά και άλλων υλικών. Οι συνέπειες έγιναν άμεσα ορατές, καθώς ένα τοξικό νέφος, η λεγόμενη αιθαλομίχλη, άρχισε να καλύπτει τις κρύες ημέρες του χρόνου τον ουρανό, κυρίως στα αστικά κέντρα. Οι όποιες εξαγγελίες της πολιτείας για αντιμετώπιση του φαινομένου παραμένουν ανεφάρμοστες, την ίδια ώρα που οι επιστήμονες καταγράφουν κάθε χειμώνα υπερβάσεις των επιτρεπόμενων ορίων αιωρούμενων σωματιδίων και άλλων επικίνδυνων ρύπων. Η μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης θέρμανσης το 2014 κατά 30% έδωσε μιαν ανάσα για να έρθει τελικά, υπό τις πιέσεις των θεσμών, νέα αύξηση του ειδικού φόρου κατανάλωσης στα καύσιμα από την 1η Ιανουαρίου, εν μέσω μάλιστα ενός δριμύτατου χειμώνα για τη χώρα.

Παράλληλα, η οικονομική ύφεση, σε συνδυασμό με την αύξηση της τιμής του πετρελαίου θέρμανσης, απειλεί και τα δασικά οικοσυστήματα. Κι αυτό καταδεικνύεται και με τη σκληρή γλώσσα των αριθμών. Μόνο το 2012, εκτός από την αδειοδοτούμενη υλοτομία, υποβλήθηκαν 3.105 μηνύσεις για παράνομες υλοτομίες από τις υποστελεχωμένες δασικές υπηρεσίες.

Την ίδια ώρα και εν αναμονή του νέου προγράμματος «Εξοικονομώ κατ΄ οίκον ΙΙ», η πρόοδος που έχει σημειωθεί στον τομέα της ενεργειακής θωράκισης κτιρίων είναι μικρή, παρότι αποτελεί το πρώτο βήμα για την επίλυση του προβλήματος της ενεργειακής φτώχειας, της αδυναμίας δηλαδή ενός νοικοκυριού να έχει πρόσβαση σε θέρμανση ή ψύξη της κατοικίας του και στη χρήση ηλεκτρισμού για φωτισμό και οικιακές συσκευές. Όπως προέκυψε από μελέτη του Πανεπιστημίου Αθηνών (του 2013 με επιστημονικό υπεύθυνο τον καθηγητή Μάνθο Σανταμούρη), στην Ελλάδα καταγράφεται ενεργειακή φτώχεια που φτάνει το 36% του πληθυσμού.

Είναι αξιοσημείωτο ότι μόλις το 2015 η ελληνική κυβέρνηση ενσωμάτωσε την οδηγία 27/2012 για την ενεργειακή αποδοτικότητα ( ν. 4342/2015), μετά από την παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο με πρόταση επιβολής προστίμου από την Κομισιόν. Η οδηγία προβλέπει, μεταξύ άλλων, υποχρέωση ετήσιας ανακαίνισης από 1/1/2014 του 3% της συνολικής επιφάνειας των δημόσιων κτιρίων, την οποίαν η ελληνική πολιτεία έχει πλήρως αγνοήσει.

Τίτλοι τέλους για τους «Ράμπο του Περιβάλλοντος»

Το 2013 η Ειδική Υπηρεσία Επιθεωρητών Περιβάλλοντος μετατρέπεται από Ειδική Γραμματεία σε μια απλή υπηρεσία που υπάγεται απευθείας στον υπουργό, γεγονός που καταδεικνύει τη μικρή σημασία που δίνει η πολιτεία στην πάταξη του περιβαλλοντικού εγκλήματος σε όλα τα μέτωπα (βιομηχανική ρύπανση, κατεδαφίσεις αυθαιρέτων, επιθεώρηση δόμησης, ενέργειας και μεταλλείων).

Πάγιο πρόβλημα της υπηρεσίας ήταν και παραμένει τα τελευταία χρόνια η υποστελέχωσή της. Οι «Ράμπο του περιβάλλοντος», οι οποίοι στο παρελθόν είχαν τεράστιες επιτυχίες (όπως την αποκάλυψη περιβαλλοντικών εγκλημάτων στον Ασωπό), δεν ξεπερνούν εφέτος τους 18 σε όλη τη χώρα και δεν προβλέπεται να αυξηθούν. Η υπηρεσία σήμερα είναι τόσο υποβαθμισμένη, όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία της.

Στις μυλόπετρες της δημοσιονομικής στενότητας μπήκε και το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Περιβάλλον-Αειφόρος Ανάπτυξη» (ΕΠΠΕΡΑΑ), το οποίο κατά την προγραμματική περίοδο 2007-2013 είχε προϋπολογισμό 2,1 δισ. ευρώ. Στο ΕΣΠΑ 2014-2015 οι τομείς Περιβάλλοντος και Μεταφορών συνενώθηκαν υπό το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Υποδομές Μεταφορών, Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη», με προϋπολογισμό 5,1 δισ. ευρώ, εκ των οποίων το 45% θα απορροφήσει ο τομέας του περιβάλλοντος, όμως με περιορισμένο εύρος δράσεων (κυρίως μελέτες) από τις οποίες εξαιρείται η λειτουργία των φορέων διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών. Ήδη από το τέλος του 2015 είχαν κλείσει οι στρόφιγγες της κοινοτικής χρηματοδότησης για τους Φορείς και με δεδομένο ότι στο νέο ΕΣΠΑ οι δαπάνες για τα λειτουργικά έξοδα και τη μισθοδοσία τους δεν είναι επιλέξιμες, είχε δοθεί μια προσωρινή χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο, η οποία όμως έληξε στις 31 Δεκεμβρίου 2016 και ακόμη η κυβέρνηση δεν έχει βρει λύση στο πρόβλημα.

Ανοιχτά τα δάση στην τουριστική αξιοποίηση

Το 2014, δύο νομοθετικές πρωτοβουλίες “άνοιξαν” τα ελληνικά δάση στην τουριστική αξιοποίηση και επέτρεψαν σωρεία επιβαρυντικών για το φυσικό περιβάλλον επεμβάσεων. Παράλληλα όμως άνοιξαν τους ασκούς του Αιόλου και προκάλεσαν πρωτοφανείς αντιδράσεις σε επιστημονικούς φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις, με “μπροστάρη” το WWF Ελλάς, το οποίο ξεσήκωσε την κοινωνία και προκάλεσε μαζική κινητοποίηση πολιτών αλλά και βουλευτών.

Οι πρώτες αντιρρήσεις εκφράστηκαν με την εισαγωγή στη Βουλή, το καλοκαίρι του 2014, του νομοσχεδίου «Περιβαλλοντική αναβάθμιση και ιδιωτική πολεοδόμηση-Βιώσιμη ανάπτυξη οικισμών-Ρυθμίσεις δασικής νομοθεσίας και άλλες διατάξεις». Μήλον της έριδος ήταν το άρθρο 36 για τις επιτρεπτές επεμβάσεις σε δάση και δασικές εκτάσεις, το οποίο τέθηκε σε ονομαστική ψηφοφορία και τελικά ψηφίστηκε (ν. 4280/2014). Βάσει του συγκεκριμένου άρθρου, μεταξύ άλλων, επιτρέπεται η εκχέρσωση δασικών εκτάσεων για αγροτική καλλιέργεια. Επίσης, προωθούνται διάφορες χρήσεις όπως διάνοιξη δρόμων, εγκαταστάσεις πετρελαίου και μεγάλα έργα σε καμένες εκτάσεις που έχουν κηρυχτεί αναδασωτέες.

Επιπλέον, με τροπολογία της τελευταίας στιγμής ευνοήθηκε η εγκατάσταση «τουριστικών χωριών» σε ορεινά δάση και δασικές εκτάσεις. Δίνεται «μπόνους» χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων για την κατασκευή σύνθετων τουριστικών καταλυμάτων σε ιδιωτικά δάση και δασικές εκτάσεις που βρίσκονται στην ηπειρωτική χώρα σε απόσταση μεγαλύτερη των 10 χιλιομέτρων από την ακτογραμμή. Να σημειωθεί ότι τα σύνθετα τουριστικά καταλύματα, εκτός από ξενοδοχεία 5 αστέρων, γήπεδα γκολφ, συνεδριακά κέντρα και άλλες υποδομές, περιλαμβάνουν και τουριστικές επιπλωμένες κατοικίες.

Λίγους μήνες αργότερα, στο τέλος του έτους, εισήχθησαν προς ψήφιση στη Βουλή από την τότε πολιτική ηγεσία του υπουργείου Περιβάλλοντος νέες ρυθμίσεις, μεταξύ άλλων και για τα δάση. Το νομοσχέδιο με τίτλο «Πράξεις εισφοράς σε γη και σε χρήμα-Ρυμοτομικές απαλλοτριώσεις και άλλες διατάξεις» κατατέθηκε εσπευσμένα ημέρα Παρασκευή, χωρίς διαβούλευση, για να ψηφιστεί παραδόξως την επομένη, δηλαδή Σάββατο, από την Ολομέλεια. Παράλληλα, κάθε λογής τροπολογίες έπεφταν βροχή (περί τις 100).

Το σχέδιο νόμου αποσκοπούσε στον αποχαρακτηρισμό δασών και δασικών εκτάσεων, στην κατάργηση της υποχρέωσης αναδάσωσης, στη νομιμοποίηση παράνομων εκχερσώσεων δασικών εκτάσεων για γεωργική χρήση κ.λπ. Οι συγκεκριμένες διατάξεις προκάλεσαν ντόμινο αντιδράσεων. Το WWF Ελλάς έκανε παρέμβαση προς τους βουλευτές, καλώντας τους να καταψηφίσουν τις επίμαχες διατάξεις. Μαζί με τη διεθνή οργάνωση AVAAZ.org ξεκίνησαν ηλεκτρονική συλλογή υπογραφών, συγκεντρώνοντας μέσα σε 48 ώρες περισσότερες από 45.000 υπογραφές. Η προσπάθεια αυτή τη φορά έφερε αποτέλεσμα και έτσι στον νόμο που τελικά ψηφίστηκε (4315/2014) διατηρήθηκε η προστασία δασών και δασικών εκτάσεων που έχουν καταστραφεί μέχρι να αναγεννηθούν και αναιρέθηκε η προσπάθεια αποχαρακτηρισμού εκτάσεων που απώλεσαν τον δασικό τους χαρακτήρα πριν το 1975.

Ωστόσο, στον νόμο παρέμεινε η διάταξη της νομιμοποίησης καταπατημένων δασών και δασικών εκτάσεων που μετατράπηκαν έως το 2007 σε γεωργικές εκτάσεις. Επίσης, διατηρήθηκε η πρόβλεψη για διευκόλυνση των αποχαρακτηρισμών δασών και δασικών εκτάσεων, που για να χαρακτηριστούν βασίστηκαν σε αδημοσίευτα, πληροφοριακού χαρακτήρα, απαντητικά έγγραφα του αρμόδιου Δασάρχη ή του Διευθυντή Δασών τα οποία δεν είχαν καμία νομική ισχύ (και είχαν χορηγηθεί μεταξύ 11.6.1975 και 30.4.1981). Ακόμη, παρέμεινε η ρύθμιση που αφορά στην επέκταση λατομείων ακόμα και σε αναδασωτέες εκτάσεις, σε περιφέρειες όπου εκτελούνται μεγάλα έργα και δεν έχουν καθοριστεί λατομικές ζώνες.

Τον Δεκέμβριο του 2015 ψηφίστηκε και ο νόμος για τις βοσκήσιμες γαίες (ν.4351/2015), ο οποίος προωθεί τη στήριξη της κτηνοτροφίας, προτάσσοντας ότι η διαχείριση δασών πρέπει να γίνεται προς εξυπηρέτηση της βόσκησης, και όχι των φυσικών περιοχών.

Παράθυρο για τους αυθαίρετους οικισμούς στα δάση

Ένας καινοφανής όρος, η «οικιστική πύκνωση», εμφανίστηκε το 2016 στον ν. 4389/2016 για να περιγράψει τους οικισμούς που αυθαίρετα έχουν χτιστεί μέσα σε δάση και δασικές εκτάσεις. Στόχος της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας ήταν σε πρώτη φάση να εξαιρεθούν από την ανάρτηση των δασικών χαρτών οι συγκεκριμένες περιοχές, ώστε να προχωρήσει το έργο της σύνταξης, ανάρτησης και κύρωσής των χαρτών, που παραμένει παγωμένο εδώ και χρόνια –έως σήμερα έχουν κυρωθεί χάρτες που αντιστοιχούν μόλις στο 0,56% της ελληνικής επικράτειας. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτες αναρτήσεις δασικών χαρτών έγιναν στην Αττική στις περιοχές του Μαραθώνα, της Πεντέλης και της Νέας Πεντέλης (όπου καταγράφονται αρκετές οικιστικές πυκνώσεις), όμως ακόμη δεν έχουν οριστική κύρωση, καθώς είχαν κατατεθεί περισσότερες από 3.000 αντιρρήσεις πολιτών. 

Οι «πυκνώσεις» θα αποτυπώνονται σε πρώτη φάση στους χάρτες με μωβ χρώμα. Σε δεύτερη φάση θα εξεταστεί από την Πολιτεία το τι θα κάνει με τις τσιμεντωμένες περιοχές, που βρίσκονται σε άλλοτε δασικές εκτάσεις. Το 95% των αυθαίρετων οικισμών βρίσκονται εντός καταπατημένων δημόσιων δασικών εκτάσεων.

Ωστόσο, απόφαση του υπουργείου Περιβάλλοντος για τα κριτήρια προσδιορισμού των «οικιστικών πυκνώσεων», που εκδόθηκε σε εξειδίκευση σχετικής διάταξης του πολυνόμου 4389/16, σύμφωνα με την κυρία Νάντσου του WWF δεν ορίζει σαφώς αν οι εκτάσεις που αυθαίρετα και παράνομα μετατράπηκαν σε «οικιστικές πυκνώσεις» εξακολουθούν να υπάγονται στις προστατευτικές διατάξεις της δασικής νομοθεσίας. Η απόφαση ορίζει πως τυχόν αδόμητες δασικές εκτάσεις εντός των οικιστικών πυκνώσεων συνεχίζουν να υπάγονται στις διατάξεις της δασικής νομοθεσίας, αφήνοντας έτσι, όπως αναφέρει η κυρία Νάντσου, «ανοιχτό το πεδίο εξαίρεσης από τη δασική νομοθεσία των εκτάσεων που έχουν παράνομα καλυφθεί από οικιστική πύκνωση».

Πάντως, πριν από λίγες ημέρες, στις 13 Ιανουαρίου, υπογράφηκε απόφαση του προϊσταμένου της Γενικής Διεύθυνσης Ανάπτυξης και Προστασίας Δασών κ. Κώστα Δημόπουλου, που αφορά τις αναρτήσεις Δασικών Χαρτών σε 33 περιοχές (καλύπτοντας συνολικά 46.8 εκατομμύρια στρέμματα), έως τις 10 Φεβρουαρίου.

Σε κάθε περίπτωση, οι νομικές “ακροβασίες” του υπουργείου Περιβάλλοντος θα τεθούν υπό την κρίση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), ώστε να διαπιστωθεί εάν προσκρούουν στη συνταγματική επιταγή για την προστασία των δασών. Το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος (ΓΕΩΤΕΕ) και το WWF Ελλάς κατέθεσαν, στα μέσα του περασμένου φθινοπώρου, στο Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο ξεχωριστές αιτήσεις ακύρωσης κατά της απόφασης του υπουργείου για τα κριτήρια προσδιορισμού των «οικιστικών πυκνώσεων», οι οποίες αναμένεται να εκδικαστούν σύντομα. 

Τα δέντρα, τα βουνά και οι παραλίες δεν έχουν ψήφο και φωνή, έτσι το περιβάλλον δέχεται “σιωπηλά” τα τελευταία χρόνια τις παρεβάσεις της πολιτείας που το υποβαθμίζουν. Το ζήτημα είναι εάν στη χώρα μας έχουμε μια αρκετά αναπτυγμένη Κοινωνία των Πολιτών, ώστε να μπει ένα φρένο στην αναζήτηση του εύκολου θύματος της κρίσης: της φύσης που μας περιβάλλει.

Εργάζεται στο Βήμα από το 1993, όπου καλύπτει θέματα για το περιβάλλον, τη χωροταξία και την πολεοδομία, την ενέργεια και την αγροτική ανάπτυξη. Έχει ταξιδέψει για ρεπορτάζ σε Ευρώπη, Αμερική και Ασία. Έχει εργαστεί σε τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς σταθμούς, και περιοδικά.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus
2

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.