Λέρος: Το hotspot της προσφυγικής κρίσης

Οι δράστες της πρόσφατης αιματηρής επίθεσης ενάντια σε πρόσφυγες στη Λέρο ήταν οκτώ νεαροί, που η κοινωνία του νησιού έσπευσε να προστατεύσει. «Δεν υπάρχει εδώ ρατσισμός, χρυσαυγίτες ή ακροδεξιά στοιχεία», δήλωσαν οι αρχές στο inside story. Στο κράτος που δεν μπορεί να φροντίσει κανέναν, ντόπιο ή ξένο, η αλήθεια είναι άπιαστη.
Χρόνος ανάγνωσης: 
10
'
Ο δρόμος προς το hotspot στα Λέπιδα της Λέρου απέχει από το Λακκί μισή ώρα με τα πόδια.

Ήταν λίγα λεπτά πριν τα μεσάνυχτα της Τρίτης 2 Μαΐου, όταν ο Κριστιάνο Ρονάλντο πετύχαινε το δεύτερο στην σειρά θεαματικό χατ-τρικ, εξασφαλίζοντας σκορ πρόκρισης για τη Ρεάλ Μαδρίτης με 3-0 έναντι της Ατλέτικο. Αμέσως σηκώθηκε από την καρέκλα του και άρχισε να πανηγυρίζει. Λίγο η ένταση του αγώνα, λίγο οι μπύρες που είχε πιει νωρίτερα, τον έκαναν να νιώσει και πάλι πως ήταν 18 χρονών.

Οι πανηγυρισμοί συνεχίζονταν στην τηλεόραση, αλλά εκείνος με δύο φίλους του αποφάσισαν να πάρουν τον δρόμο της επιστροφής. Άλλωστε, έπρεπε να περπατήσουν πάνω από μισή ώρα σε ανηφόρα για να φτάσουν στον προορισμό τους και ήταν ήδη αργά.

Αυτό είναι το τελευταίο πράγμα που θυμάται. Λίγη ώρα αργότερα σηκώθηκε από το κρεβάτι και κοίταξε μηχανικά τον εαυτό του στον καθρέφτη. Μόλις είδε τα ράμματα στο μάτι του και το γεμάτο αίματα πρόσωπό του, τα έχασε.

Γύρισε προς το βαρύ παράθυρο του νοσοκομείου και χτύπησε με δύναμη το διπλό τζάμι. Είδε το αίμα να τρέχει από το δεξί του χέρι του κι εκείνος γελούσε. Το αποτέλεσμα της βραδιάς ήταν, εκτός από μια σειρά ράμματα λίγο πάνω από το μάτι, και μια κομμένη αρτηρία.

Έξι επιθέσεις σε δύο μέρες

Ο Σιουάρ Χαλούφ κατάγεται από το Αφρίν της Συρίας και είναι ένας από τους περίπου είκοσι πρόσφυγες που δέχτηκαν επίθεση εκείνο το βράδυ από ομάδα ατόμων στη Λέρο. Μετά το πρώτο σοκ, η μνήμη του επανήλθε. «Καθώς περπατούσαμε προς το hotspot, τέσσερα μηχανάκια μας πλησίασαν. Πριν προλάβω να γυρίσω, με χτύπησαν στο μάτι με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο. Δεν μπόρεσα να δω κάτι, γιατί ήταν σκοτεινά και το πρόσωπό μου ήταν γεμάτο αίματα. Τρέξαμε στην πιάτσα των ταξί ζητώντας βοήθεια, αλλά μάταια. Πήγαμε στο αστυνομικό τμήμα και αμέσως μας μετέφεραν στο νοσοκομείο».

Σύμφωνα με το Δίκτυο Καταγραφής Περιστατικών Ρατσιστικής Βίας, «έξι επιθέσεις πραγματοποιήθηκαν από τα μεσάνυχτα της 2ας Μαΐου έως και το βράδυ της 4ης Μαΐου. Τρεις εξ αυτών έλαβαν χώρα σε μικρό χρονικό διάστημα και στοχοποίησαν ομάδες ατόμων που επέστρεφαν στο Κέντρο Υποδοχής και Ταυτοποίησης, στα Λέπιδα της Λέρου».

«Στην πλειονότητα των περιστατικών, τα θύματα αναφέρουν ότι δέχτηκαν επίθεση από μηχανοκίνητες ομάδες ατόμων με τη χρήση αιχμηρών και άλλων αντικειμένων. Σε ένα εκ των περιστατικών δέχτηκε επίθεση μία έγκυος γυναίκα, η οποία δήλωσε στο Δίκτυο ότι στοχοποιήθηκε λόγω της μαντήλας της».

Δεν είναι η πρώτη φορά που ομάδες προσφύγων δέχονται οργανωμένη επίθεση στο νησί. Και το 2016 καταγράφηκαν επιθέσεις από άτομα που δρούσαν με τον ίδιον ακριβώς τρόπο, χωρίς ωστόσο να υπάρξουν διώξεις. Αυτή τη φορά πάντως έγιναν συλλήψεις, μετά την παρέλευση ωστόσο του 48ώρου, με αποτέλεσμα οι συλληφθέντες να αφεθούν ελεύθεροι.

«Ασχολούμαστε με έναν ξυλοδαρμό, για τον οποίο σας διαβεβαιώνω ότι υπήρχε πρόκληση», λέει ο Γιάννης Κουμούλης, που διατηρεί κατάστημα ενοικίασης αυτοκινήτων στη Λέρο. «Δεν έχω ακούσει για συλλήψεις. Πιστεύω ότι θα υπάρχουν σοβαρές συνέπειες προς τα παιδιά αυτά, γιατί είναι αυστηροί οι νόμοι εναντίον μας και προστατεύουν τους λαθρομετανάστες».

«Είδαμε πράγματα που δεν ταιριάζουν με μας. Μας έφεραν αρρώστιες που είχαμε ξεχάσει. Στην αρχή προσπαθήσαμε να τους βοηθήσουμε, βλέπαμε όμως πως δεν τα εκτιμούσαν. Εξαιτίας τους έχουν φύγει πολλοί τουρίστες με τα σκάφη τους από τη Λέρο. Άλλοι τουρίστες αναβάλλουν τις διακοπές τους και μένουν για να τους βοηθήσουν».

«Ανάμεικτα συναισθήματα, δεν μπορείς να ξέρεις ποιο είναι το σωστό και το λάθος. Πολλοί άνθρωποι επωφελούνται από τα hotspot. Κι εγώ επωφελήθηκα νοικιάζοντας αυτοκίνητα στις ΜΚΟ. Είπαμε, μήπως και συμβιβαστούμε. Αλλά δυστυχώς το νησί μας στιγματίζεται για μία ακόμα φορά».

Η ταμπέλα ενός νησιού για τους περιθωριοποιημένους

Πράγματι, η Λέρος εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης ταυτίστηκε ιστορικά με τον εγκλεισμό, την πρόνοια και τον περιορισμό των λεγόμενων κοινωνικά περιθωριοποιημένων ομάδων.

Κατά τη Χούντα των Συνταγματαρχών έγινε τόπος εξορίας, ενώ οι παλιοί ιταλικοί στρατώνες του νησιού χρησιμοποιήθηκαν ως στρατόπεδα συγκέντρωσης. Όταν, πολύ αργότερα, στις 28 Μαΐου του 1957 εκδιδόταν το Βασιλικό Διάταγμα που προέβλεπε την ίδρυση του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου της Λέρου και τη μετατροπή των άδειων κτιρίων του ιταλικού ναυαρχείου σε «Αποικία Ψυχοπαθών», κανείς δεν φανταζόταν ότι το νησί θα γινόταν το σύμβολο της ιδρυματικής ψυχιατρικής και θα καθόριζε τη μετέπειτα –αμφιλεγόμενη για πολλούς– ψυχιατρική μεταρρύθμιση της Ελλάδας.

Ούτε επίσης μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι το 1989 η Λέρος θα προκαλούσε εξαιτίας του ψυχιατρείου το διεθνές ενδιαφέρον και θα λάμβανε αρνητική δημοσιότητα. «To ένοχο μυστικό της Ευρώπης», ήταν ο τίτλος του πρωτοσέλιδου του “Observer”, που συνοδευόταν από μια φωτογραφία γυμνών ασθενών. Aργότερα ακολούθησε και εκτενές ρεπορτάζ του BBC.

Το πρώτο μέρος του ντοκιμαντέρ Island Of Outcasts που γυρίστηκε στη Λέρο το 1990.

Oι συνεχείς καταγγελίες οδήγησαν το 1990 την ΕΟΚ στη χρηματοδότηση ενός σχεδίου για το κλείσιμο του νοσοκομείου, που τελικά το 1997 μετονομάστηκε σε Κέντρο Υγείας Λέρου και οι περισσότεροι ασθενείς του μετακινήθηκαν σε διαμερίσματα. Στον χώρο έμειναν 200 νοσηλευόμενοι.

Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του Βρετανού οικονομολόγου Alan Maynard, που το επισκέφθηκε το 1983 ως μέλος επιτροπής της ΕΟΚ: «Το νησί ήταν σαν φυλακή· η καταδίκη ήταν ισόβια, και όταν πέθαινε ένας ψυχικά πάσχων η μοίρα του ήταν να τον φορτώσουν σ’ ένα φορτηγάκι και να τον θάψουν κάπου, χωρίς κανένα σημάδι».

Το προσφυγικό κύμα

Η Λέρος επανήλθε στο προσκήνιο το 2015 με την προσφυγική κρίση και την επιθυμία δημιουργίας κέντρου υποδοχής προσφύγων στα Λέπιδα, στον χώρο του Ψυχιατρείου.

Πολλοί αντέδρασαν, παρόλα αυτά τον Απρίλιο του 2016 τοποθετήθηκαν κοντέινερ σε περιφραγμένο χώρο του Ψυχιατρείου και το μικροσκοπικό αυτό νησί με τους 7.917 κατοίκους κλήθηκε να επωμιστεί το βάρος των χιλιάδων προσφύγων που έφταναν καθημερινά.

Πλέον οι προσφυγικές ροές έχουν μειωθεί αισθητά. Υπάρχουν ημέρες που είναι και μηδαμινές. Παρόλα αυτά η πολύμηνη παρουσία των προσφύγων στο νησί, αναγκαστική πολλές φορές μέχρι να πάρουν τα χαρτιά τους και να μεταβούν στην Αθήνα, κάνει την κατάσταση εκρηκτική.

Σύμφωνα με τον Γιάννη Λουκά, ψυχίατρο στο Νοσοκομείο Λέρου, «οι πρόσφυγες παρουσιάζουν καταρχάς προβλήματα εξαιτίας του βίαιου ξεριζωμού από την πατρίδα τους. Αυτά τα προβλήματα επιδεινώνονται από τον μακροχρόνιο εγκλεισμό τους στο hotspot, το αδιέξοδο και την αβέβαιη προοπτική».

«Τα κυριότερα προβλήματα είναι η κρίση πανικού, η κατάθλιψη, οι αυτοτραυματισμοί, οι τάσεις αυτοκτονίας. Το πολιτισμικό σοκ που υφίστανται είναι πολύ σοβαρό και μαζί με τον ξεριζωμό τους δημιουργεί επιπλέον προβλήματα. Όσο περνάει ο καιρός και δεν τους δίνεται μια διέξοδος, φυσικά και παρουσιάζονται αυξημένες ψυχοπαθολογίες και χορήγηση φαρμάκων».

«Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας επιδείνωσης της ψυχολογίας των προσφύγων είναι η συνύπαρξή τους με τους ασθενείς του Ψυχιατρείου. Το να συνυπάρχουν δυο ευάλωτες ομάδες στον ίδιο χώρο είναι επιβαρυντικό και για τις δυο».

«Καμιά φορά έχω νεύρα», λέει ο Φαΐρτ, που δέχτηκε επίθεση με μαχαίρι και σιδερογροθιά. «Έφυγα από το Ιράκ γιατί είχα πρόβλημα με την αστυνομία. Ήρθα εδώ και είναι το ίδιο. Φοβάμαι», προσθέτει. Ο Φαΐρτ βρίσκεται εδώ και έξι μήνες στη Λέρο και μένει στον χώρο του ΠΙΚΠΑ.

Το παλιό κτίριο του ΠΙΚΠΑ συστάθηκε ως ανοιχτή Δομή Προσωρινής Υποδοχής Αιτούντων Διεθνή Προστασία με ΦΕΚ που δημοσιεύτηκε στις 13-7-2016. Πριν από αυτό, το ΠΙΚΠΑ ήταν ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο, το οποίο ανακαινίστηκε μετά από διεθνή κινητοποίηση με χρηματοδοτήσεις και δωρεές αλληλεγγύης για να στεγάσει οικογένειες προσφύγων και ψυχοκοινωνικά ευαίσθητα άτομα που δεν μπορούσαν να μένουν στον δρόμο ή σε σκηνές.

Μετά την ευαισθητοποίηση, η εγκατάλειψη

Από τον Σεπτέμβριο του 2016 το παλιό ΠΙΚΠΑ επανδρώθηκε με διοικητικούς υπαλλήλους, νοσοκόμους, καθαριστές και φύλακες, που είχαν όλοι συμβάσεις έργου. Σήμερα, έχουν λήξει όλες και έχουν απομείνει μόνο δυο υπάλληλοι του ΟΑΕΔ, των οποίων οι συμβάσεις λήγουν και αυτές άμεσα, χωρίς να υπάρχει πρόβλεψη για πρόσληψη νέου προσωπικού.

«Οι αλληλέγγυοι καλύπτουμε υλικές ανάγκες, όμως δεν μπορούμε να διαχειριστούμε τις υποθέσεις των προσφύγων κι αυτό τους δημιουργεί εκνευρισμό», λέει η Ματίνα Κατσιβέλη, μέλος του Δικτύου Αλληλεγγύης της Λέρου. «Πλέον δεν υπάρχουν ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί. Τα περιστατικά βίας έχουν αυξηθεί. Ακόμα και στο ΠΙΚΠΑ, εξαιτίας του εγκλεισμού και της αβεβαιότητας δημιουργούνται εντάσεις. Επίσης οι επανενώσεις, οι μετεγκαταστάσεις και η διαδικασία ασύλου αργούν».

Και ο τοπικός πληθυσμός αντιδρά, όχι πάντα με ψυχραιμία. «Από την άνοιξη του 2016, που είχε ήδη γίνει το hot spot, κάποια φασιστοειδή πίστευαν πως οι πρόσφυγες θα είναι φυλακισμένοι στο στρατόπεδο», λέει η κα Κατσιβέλη. «Όμως, όταν συνειδητοποίησαν πως συνέχιζαν να κυκλοφορούν, αυτές οι λίγες ομάδες άρχισαν να αντιδρούν. Άρχισαν να βγαίνουν μετά τις 10 το βράδυ σαν πολιτοφυλακή, και χτυπούσαν κόσμο έξω από το hot spot».

«Τα χτυπήματα δεν ήταν τόσο βίαια όσο ήταν τις τελευταίες μέρες. Έγινε μια εξέγερση από τους πρόσφυγες τον Ιούλιο του 2016, γιατί δεν υπήρχαν υπάλληλοι να χειριστούν τις υποθέσεις και έκαψαν πολλά πράγματα. Και πάλι έδρασαν αυτές οι ομάδες. Όλες αυτές οι επιθέσεις είναι καταγεγραμμένες και είναι ξεκάθαρα ρατσιστικές. Ήταν χτυπήματα τυφλά, δολοφονικά από συμμορίες».

Η Ματίνα μιλάει ακατάπαυστα και με πάθος για το νησί και τους πρόσφυγες. Η συζήτησή μας συχνά διακόπτεται από κάποιον πρόσφυγα που θα έρθει να της ζητήσει μια χάρη ή να την ρωτήσει κάτι, πάντα προσφωνώντας την «Mama Matina». Όλοι ξέρουν, ότι εκείνη θα δώσει την λύση στο οποιοδήποτε πρόβλημα.

Και όχι άδικα. Η Ματίνα είναι εκείνη που συντόνισε την ανάπλαση της Βίλας Άρτεμις για να φιλοξενηθούν τα πρώτα κύματα προσφύγων που κατέφθαναν στο νησί. Αργότερα, αυτή ήταν που πρότεινε την λειτουργία του ΠΙΚΠΑ για τη βραχυπρόθεσμη φιλοξενία των προσφύγων. Και όλα αυτά τα χρόνια πρωτοστάτησε στη διασφάλιση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης των προσφύγων που έφταναν στη Λέρο και στο Φαρμακονήσι, σε τέτοιο βαθμό ώστε η Λέρος να θεωρηθεί υπόδειγμα αυτό-οργάνωσης της κοινωνίας από την Ύπατη Αρμοστεία του Ο.Η.Ε.

Μία αλήθεια ή πολλές;

Ενώ η Ματίνα μαζί με άλλους εθελοντές, από το εξωτερικό κυρίως, μοιράζουν το μεσημεριανό γεύμα στους περίπου 80 πρόσφυγες που έχουν απομείνει στο ΠΙΚΠΑ, λίγα χιλιόμετρα μακριά ο ιδιοκτήτης ενός εστιατορίου προετοιμάζει τη δική του κουζίνα, φορώντας μια μπλούζα της Χρυσής Αυγής.

«Αυτοί έχουν σπάσει τα εκκλησάκια στους δρόμους, τους σταυρούς, έχουν βεβηλώσει τις εικόνες μας. Εδώ λίγο πιο πάνω αφόδευσαν μέσα στην εκκλησία. Έχουμε ακούσει να συμβαίνουν πολλά στο χοτ σποτ. Οι ίδιοι βιάζουν τα παιδιά τους. Και τον Σεπτέμβριο ήθελαν να τα φέρουν και στο σχολείο που πάνε τα εγγόνια μου. Αν γινόταν αυτό, εγώ θα πήγαινα στην Κάλυμνο να μείνω. Και τώρα, μεταξύ τους μαχαιρώθηκαν».

Φεύγοντας από το λιμάνι της Αγίας Μαρίνας και περπατώντας στα στενά δρομάκια, συνειδητοποιεί κανείς ότι από το μεγαλύτερο μέρος του νησιού διακρίνονται επιβλητικά τα ιταλικά κτίρια στα Λέπιδα, τα οποία το κράτος αξιοποιούσε –για διαφορετικούς λόγους σε κάθε εποχή– ως αποθήκες ανθρώπων.

Οι κάτοικοι του νησιού ξέρουν τι θα πει εξορία και περιθωριοποίηση. Γι’ αυτό και στην αρχή της προσφυγικής κρίσης αλλά και αργότερα, όλοι ευαισθητοποιήθηκαν και προσπάθησαν να βοηθήσουν, παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχαν υποδομές και οι απαραίτητες υπηρεσίες. Τι άλλαξε όμως από τότε;

«Δεν υπάρχει εδώ ρατσισμός, χρυσαυγίτες ή ακροδεξιά στοιχεία», λέει ο Μιχάλης Κόλλιας, δήμαρχος Λέρου. «Τα τελευταία περιστατικά ήταν μεταξύ πιτσιρικάδων και προσφύγων, δημιουργήθηκε ένταση από βλακεία. Χτύπησαν τους ανθρώπους. Είναι μεμονωμένα περιστατικά, καταδικάζουμε αυτές τις ενέργειες. Δεν είναι αυτή η εικόνα του νησιού».

«Ο νόμος προβλέπει την ποινή που θα επιβληθεί. Όμως, και σε αντίστοιχα περιστατικά από την πλευρά των μεταναστών πρέπει να εφαρμόζεται ο νόμος. Και αυτοί πήγαν στο νοσοκομείο, το διέλυσαν, ενώ υπάρχουν και καταστροφές σε εκκλησίες. Καταλαβαίνω την αγανάκτηση αλλά υπάρχουν νόμοι που πρέπει να σεβαστούν», προσθέτει ο κ. Κόλλιας.

Αυτή τη στιγμή στο νησί βρίσκεται δικηγόρος από την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου προσπαθώντας να εντοπίσει τα θύματα και να τα πείσει να υποβάλουν μηνύσεις. Η διαδικασία αυτή είναι χρονοβόρα και ίσως μάταιη. Κάποιοι πρόσφυγες έχουν ήδη εγκαταλείψει το νησί, ενώ άλλοι φοβούνται αντίποινα και δεν μιλάνε.

Πάντως, σύμφωνα με μαρτυρίες, οι οχτώ δράστες της επίθεσης είναι νεαρής ηλικίας, κάτοικοι της Λέρου. Συγγενής ενός εκ των κατηγορουμένων δήλωσε στο inside story ότι «το παιδί ήταν μάρτυρας στη σκηνή και δεν έλαβε μέρος στο επεισόδιο. Ήταν μία ανοησία που πήρε τεράστιες διαστάσεις στα μέσα ενημέρωσης. Σε καμία περίπτωση δεν είμαστε ρατσιστές. Είναι δυνατόν να χαρακτηρίζουν όλο το νησί; Τα παιδιά μας ποτέ δεν θα ενοχλούσαν κανέναν, αν πρώτα δεν υπήρχε πρόκληση. Λέγεται ότι, νωρίτερα το ίδιο απόγευμα, ένας πρόσφυγας προκάλεσε ζημιά στο καπό του αυτοκινήτου ενός Λεριού. Από εκεί ξεκίνησαν όλα».

Την ίδια ώρα, στην προβλήτα του λιμανιού, ανάμεσα στους πρώτους τουρίστες της σεζόν, η Ματίνα αποχαιρετά τον Φ., έναν ανήλικο πρόσφυγα που φιλοξενήθηκε στο ΠΙΚΠΑ τους τελευταίους μήνες.

«Ξέρεις κάτι;», μου λέει, καθώς το πλοίο απομακρύνεται. «Αλληλεγγύη είναι μεταξύ άλλων να απομονώσουμε και τους φασίστες. Η δική μας προσπάθεια είναι φέρουμε κόσμο στη δική μας όχθη. Την όχθη της ανθρωπιάς».

Μετά τις σπουδές της στο Πάντειο Πανεπιστήμιο εργάστηκε στον Ταχυδρόμο, ΤΑ ΝΕΑ, τη Liberation, το RT, το VICE Greece, το VICE News ενώ ρεπορτάζ και ντοκιμαντέρ της έχουν δημοσιευτεί στα Global Post, VICE on HBO, Mediapart, Internazionale, Handelsblatt & Le Monde Diplomatique.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.