Άγγελος και Λητώ Κατακουζηνού: το φιλολογικό σαλόνι που έγραψε ιστορία

Το ζευγάρι που ανήκε στην πνευματική ελίτ της λεγόμενης γενιάς του ’30 άφησε παρακαταθήκη στην αθηναϊκή κοινωνία ένα σπίτι κι ένα Ίδρυμα που φέρουν τη φινέτσα των παλιών ιδιοκτητών του.
Χρόνος ανάγνωσης: 
10
'
Αγγελος και Λητώ σε χορό, δεκαετία 1950.

Οι οδηγίες από τον τέως προς τον νυν ήταν σαφείς. «Σαν πας στη Αθήνα δυο πράγματα πρώτα απ’ όλα πρέπει να κάνεις: ν’ ανεβείς στην Ακρόπολη και να πας στο σπίτι των Κατακουζηνών». Ο Σουηδός πρέσβης, Tage Gronvall, μπήκε στο νόημα και τήρησε κατά γράμμα τις παραινέσεις του πρώην Άγγλου ομόλογού του στην Ελλάδα, όλα τα χρόνια που έμεινε στη χώρα, από το 1962 ως το 1965. Ωστόσο, όταν μια κυρία άκουσε να της αφηγείται την ιστορία δεν επέδειξε τα ίδια αντανακλαστικά. «Μα δεν καταλαβαίνω... Ο Άγγελος και η Λητώ Κατακουζηνού είναι νέοι άνθρωποι, τι σχέση έχουν με την Ακρόπολη;». «It is a must κυρία μου, να πας στο σπίτι του Άγγελου και της Λητώς Κατακουζηνού» της εξήγησε εκείνος διασκεδάζοντάς το. Γιατί ναι, ήταν το απόλυτο must. To είχε δηλώσει επίσημα στο Λονδίνο και ο μεγάλος Άγγλος νευρολόγος MacDonald Critchley.

Στην οικία Κατακουζηνού, στον πέμπτο όροφο της πολυκατοικίας της οδού Αμαλίας 4, απέναντι από τον Εθνικό κήπο, περνούσε η αφρόκρεμα του καλλιτεχνικού και επιστημονικού κόσμου. Όχι επειδή το ζευγάρι του διακεκριμένου νευρολόγου-ψυχιάτρου και της συζύγου του ήταν μαικήνες, όχι επειδή οι επισκέπτες προσδοκούσαν σε μια εξυπηρέτηση, αλλά διότι στο φιλολογικό αυτό σαλόνι διοργανώνονταν εκδηλώσεις με προσωπικότητες παγκόσμιας εμβέλειας. Κατ’ αρχάς.

Ας πούμε εκεί διοργανώθηκε –κατά τον ιστορικό τέχνη και διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης (1949-1971) Μαρίνο Καλλιγά– «Πανελλήνια έκθεση ζωγραφικής» με σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες που οργανώθηκε από τη Λητώ Κατακουζηνού στο σπίτι της οδού Πινδάρου στο οποίο έμεναν προτού μετακομίσουν στην οδό Αμαλίας, προκειμένου να δει δουλειά τους ο Marc Chagall όταν ήρθε στην Ελλάδα για να δουλέψει για την εικονογράφηση του περιοδικού «Verve» που εξέδιδε ο Tériade στη Γαλλία.

Εκεί παρουσιάστηκαν εκδηλώσεις της Ελληνογαλλικής Πνευματικής Ένωσης της οποίας ιδρυτής και πρόεδρος υπήρξε ο Άγγελος Κατακουζηνός με στόχο να συγκεντρώσει γύρω του ένα μέρος από το εκλεκτό δυναμικό της χώρας και να οργανωθούν ζωντανές, πνευματικές, επιστημονικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις ποιότητας. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους υπήρξε και ο βραβευμένος με Νόμπελ, Albert Camus, προκειμένου να μιλήσει σε συνέδριο για το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’50. Εκεί διοργανώθηκε βεγγέρα για να γνωρίσει κόσμος από κοντά τον William Faulkner όταν ήρθε στην Αθήνα για να παραστεί στην πρώτη παράσταση του έργου του «Ρέκβιεμ για μια μοναχή» στο θέατρο Μυράτ.

Το σπουδαιότερο όμως είναι ότι πέρα από τις εμφανίσεις των διεθνών προσωπικοτήτων, στο σπίτι των Κατακουζηνών σύχναζαν οι σπουδαιότεροι πνευματικοί άνθρωποι της εποχής τους, ή αλλιώς η περίφημη γενιά του ’30. Όχι εκ των υστέρων, όταν δηλαδή εκείνοι είχαν αναδειχθεί σε ηγετικές μορφές της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής της Ελλάδας, αλλά ως φίλοι από τα παλιά καθώς ο Άγγελος Κατακουζηνός ήταν φοιτητής μαζί τους στη Γαλλία, και πολλοί από αυτούς ήταν μέλη της «παρέας του Montparnasse».

Ο Μαλακάσης, ο Σεφέρης, ο Τόμπρος, ο Θανάσης Πετσάλης, ο Γουναρόπουλος, ο Θεοτοκάς, ο Εμπειρίκος, ο Χατζηκυριάκος-Γκίκας. Φίλος του Άγγελου ήταν και ο Γιώργος Κατσίμπαλης, ο εκδότης του περιοδικού Νέα Γράμματα στον οποίο χάρισε την αιωνιότητα ο Χένρι Μίλερ μέσα από τις σελίδες του βιβλίου «Ο Κολοσσός του Μαρουσιού» –χάρη σε αυτόν γνώρισε άλλωστε τη μελλοντική σύζυγό του, Λητώ, το γένος Πρωτόπαππα.

Φίλος του και ο συντοπίτης του Μυτιληνιός Tériade, ο κατά κόσμον Στρατής Ελευθεριάδης. Εκείνοι θα διέπρεπαν στις τέχνες τους, ο Κατακουζηνός από την πλευρά του θα γινόταν διακεκριμένος γιατρός ο οποίος θα τους βοηθούσε με τις ιατρικές συμβουλές του και θα τους έσωζε από βαριά νοσήματα. Στον Μαλακάση για παράδειγμα εφάρμοσε για πρώτη φορά ψυχοθεραπεία και κατάφερε, τουλάχιστον όσο βρίσκονταν στη Γαλλία, να τον ξαλαφρώσει από το φοβερό άγχος του.

Στην Ελλάδα όπου επέστρεψαν τελικά σχεδόν όλοι για να εισπράξουν ο καθένας το δικό του μερτικό πικρίας από τη μικρόνοια της κοινωνίας, το σαλόνι των Κατακουζηνών ήταν τόπος συνάντησης, πνευματικών οσμώσεων αλλά και ανάδειξης αφανών και καταφρονεμένων καλλιτεχνών στην εποχή τους. Παράδειγμα τρανό ο Θεόφιλος. Χάρη στη μεσολάβηση του Tériade, οι Κατακουζηνοί φύλαξαν στο σπίτι τους για δεκαπέντε χρόνια όλα τα έργα του Θεόφιλου που βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο της Μυτιλήνης. Στο σπίτι τους διοργανώθηκε και η πρώτη έκθεση Θεόφιλου ενώ πρωτοστάτησαν και στην ίδρυση του μουσείου στη Λέσβο.

Το τραύμα ενός γιατρού

Οταν γύρισε στην Αθήνα από τη Γαλλία, ο Κατακουζηνός εργάστηκε αρχικά στον Ευαγγελισμό (1930-1938) και έγινε σύμβουλος της πρώτης Χειρουργικής Κλινικής του Πανεπιστημίου στο Λαϊκό Νοσοκομείο. Όπως περιγράφει η Λητώ Κατακουζηνού στο βιβλίο της «Ο Βαλής μου», το οποίο κυκλοφορεί στην πέμπτη έκδοσή του από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος, σε μια επιτυχημένη επέμβαση ο καθηγητής Καραγιαννόπουλος φώναξε τον Διομήδη Κομνηνό, διευθυντή της παθολογικής κλινικής του Ευαγγελισμού (και παππού του αδικοσκοτωμένου στο Πολυτεχνείο συνονόματου εγγονού του) και του είπε: «Ο Κατακουζηνός πέτυχε να μπει στην κοιλία του εγκεφάλου». Και εκείνος του απάντησε: «Στην κοιλία του εγκεφάλου μπήκε, στο πανεπιστήμιο, να δούμε, θα καταφέρει να μπει; Γιατί εκεί χρειάζονται άλλα κόλπα και ο Κατακουζηνός δεν τα κατέχει...».

Γιατί με όλες τις περγαμηνές και τις διακρίσεις του στο εξωτερικό, ο Άγγελος Κατακουζηνός δεν κατέκτησε ποτέ πανεπιστημιακή έδρα στην Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η υποψηφιότητά του για υφηγεσία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1942 απορρίφθηκε με την αιτιολογία ότι το μάθημά του ήταν τόσο διαυγές και πειστικό ώστε θα μπορούσε να οδηγήσει τους φοιτητές «σε εσφαλμένες κατευθύνσεις»! Δικαιώθηκε όταν προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας αλλά δεν υπέβαλλε ξανά τα χαρτιά του. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, η υπερηφάνεια του ήταν μεγαλύτερη απ’ όλες τις μικρότητες και τον φθόνο που συνάντησε στη σταδιοδρομία του, ακόμα και όταν του στέρησαν τη θέση του διευθυντή της νευρολογικής κλινικής του «Ευαγγελισμού» η οποία δικαιωματικά του ανήκε καθώς είχε τα περισσότερα τυπικά και ουσιαστικά προσόντα για τη θέση.

Η «ελληνική ιδιαιτερότητα» δεν ήταν εξάλλου κάτι που αγνοούσε πλήρως καθώς ο Ιωάννης Συκουτρής, ο σημαντικότερος Έλληνας φιλόλογος του εικοστού αιώνα, είχε προσπαθήσει να τον προειδοποιήσει ήδη από τη δεκαετία του ’30. Όταν δηλαδή ο Άγγελος Κατακουζηνός βρισκόταν ακόμα σε σκέψεις να εγκαταλείψει την εξασφαλισμένη επαγγελματική σταδιοδρομία στη Γαλλία μετά από δέκα χρόνια σπουδών στο Montpellier και στο Παρίσι, και να επιστρέψει στην Ελλάδα. Ο Συκουτρής τού είχε μιλήσει για «ύπουλα στοιχεία έτοιμα να σε χτυπήσουν εκ των όπισθεν», για τους υποψήφιους καθηγητές οι οποίοι «ανάλογα με τα προσωπικά τους πάθη ή συμφέροντα αυτοί οι κύριοι έχουν μετατρέψει τους ναούς της παιδείας, τους βωμούς αυτής της μαθήσεως, σε τιμάριόν των, μεταχειριζόμενοι αυτούς τους όσιους ιερούς χώρους δια να ξεπληρώσουν προσωπικάς υποχρεώσεις και άλλα τινά. Φυσικά, μερικοί εκλεκτοί ανάμεσά τους αντιδρούν έντονα, αλλά, δυστυχώς, αυτό δεν ωφελεί. Τα κακώς κείμενα παραμένουν ακλόνητα. Το σύστημα, σύστημα, το κύκλωμα, κύκλωμα. Αυτή, φίλε μου είναι η σύγχρονος τραγωδία της χώρας μας». Λίγο αργότερα ο Συκουτρής αυτοκτόνησε. Δεν μπόρεσε να αντέξει τις πιέσεις και τις απανωτές απορρίψεις από την ακαδημαϊκή κοινότητα εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο διαπραγματεύτηκε την ομοφυλοφιλία στην αρχαία Ελλάδα στην εισαγωγή του στο «Συμπόσιο του Πλάτωνα» (1934).

Στο μεταξύ ο Άγγελος Κατακουζηνός είχε πάρει την απόφασή του, θα επέστρεφε στην Ελλάδα, και οι λόγοι που τον είχαν οδηγήσει σε αυτήν ήταν πολύ σαφείς: η Λητώ, μερικοί εκλεκτοί φίλοι, οι μαγευτικές νύχτες της Αθήνας και η επιθυμία του να προσφέρει ό,τι κατέχει στον τόπο. Δεν ήταν κάτι που μετάνιωσε, καθώς χρόνια μετά, όταν είχε γνωρίσει από πρώτο χέρι τι εννοούσε ο Συκουτρής, θα απέρριπτε την προοπτική μιας καριέρας στην Αμερική. «Λητώ, ζούμε μια συναρπαστική ζωή, γεμάτη. Οι πιο διαλεχτοί άνθρωποι έρχονται σε μας από αγάπη και εκτίμηση... Θέλεις ν’ απαρνηθούμε όλο αυτόν τον κόσμο που μας έχει αγκαλιάσει για να ζήσουμε μια ζωή, θα’ λεγα μίζερη, σαν του δόκτορα Brown στο Ρότσεστερ;».

Συνέχιζε λοιπόν μόνος, και πάντα με τη Λητώ στο πλευρό του να τραβάει τον δικό του μοναχικό δρόμο, τουλάχιστον όσον αφορά στην επίσημη αναγνώριση που δεν εισέπραττε. Από την Ελλάδα, γιατί στο εξωτερικό η αξία του θεωρούνταν αναμφισβήτητη. Όπως όταν η αμερικανική ιατρική ομάδα που είχε προσκληθεί επίσημα από το ελληνικό πανεπιστήμιο περιέγραφε στην επίσημη έκθεση της στη Διεθνή Οργάνωση Υγείας στη Γενεύη ότι «οι εκλεκτότεροι επιστήμονες στην Ελλάδα βρίσκονται εκτός του ελληνικού πανεπιστημίου», μια αναφορά στον Κατακουζηνό και τον Κωνσταντίνο Αλιβιζάτο ο οποίος αργότερα εξελέγη καθηγητής. O Άγγελος Κατακουζηνός συνέχιζε απτόητος. Δίδασκε στη σχολή Salpêtrière του Παρισιού κατ’ εξαίρεση καθώς δεν είχε τη γαλλική υπηκοότητα και οι Γάλλοι απέδειξαν για άλλη μια φορά πόσο τον εκτιμούσαν ζητώντας του να ασχοληθεί με το Ινστιτούτο Pasteur με την προοπτική να ενδιαφερθεί και για το ελληνικό παράρτημά του στην Αθήνα που κατέρρεε. Γιατί ο Κατακουζηνός υπήρξε από τους πρώτους στην Ελλάδα ψυχιάτρους που αποτόλμησαν καινοφανείς θεραπείες. Όπως την ενδοφλέβια έγχυση χλωριμπραμίνης στη μελαγχολία ή τη ναρκοανάλυση στις «σωματοτρεπτικές νευρωτικές ψυχικές νόσους».

«Πανεπιστήμονα» τον χαρακτήρισε ο νευρολόγος, ψυχίατρος και συγγραφέας, Γιώργος Χειμωνάς, σε ομιλία προς τιμήν του καθώς μέσα από το τολμηρό οδοιπορικό του χαρτογραφήθηκε και «η περιπλάνηση ενός ιατρού-ερευνητού, ο οποίος διασχίζει την αχανή έκταση της Επιστήμης που υπηρετεί, αφήνοντας πίσω του τις ασφαλείς παραδοσιακές κατακτήσεις, για να ριψοκινδυνεύσει την έξοδό του σε τοπία άγνωστα ακόμη... Αυτή είναι η τόλμη του Κατακουζηνού και εκεί έγκειται η δημιουργικότητα του επιστημονικού του έργου, στη διπλή του έκφανση: ερευνητική και θεραπευτική».

Ο ίδιος ο Κατακουζηνός συνήθιζε να λέει: «Ηρωισμός είναι να μη συμβιβάζεσαι με τα άσχημα του κατεστημένου. Να μπορείς να στέκεις ενώπιος ενωπίω, ν’ αντικρίζεις τον εαυτό σου κατάματα δίχως να σκύβεις το κεφάλι. Να το κρατάς ψηλά και να χαμογελάς κι ας σε ζώνουν τα φίδια» συνήθιζε να λέει. Έτσι, όταν ίδρυσε για παράδειγμα τη Νευρολογική Εταιρεία δεν έλαβε ποτέ ενεργό μέρος σε αυτήν, μολονότι παρέμεινε ιδρυτικό μέλος της. Ήξερε ότι δεν θα λειτουργούσε ποτέ όπως την επιθυμούσε, για παράδειγμα χωρίς να είναι πάντοτε de facto πρόεδρος ο εκάστοτε καθηγητής, και αντιλαμβανόταν ότι τα μέλη της δεν θα είχαν τις απαραίτητες ελευθερίες. Χαμογελούσε όταν λάμβανε και την τελευταία απογοήτευση της ζωής του, όταν το 1979 μάθαινε ότι είχαν απορρίψει την υποψηφιότητά του για την Ακαδημία Αθηνών.

Το σπίτι και το Ινστιτούτο σήμερα

Όλες οι απογοητεύσεις της επαγγελματικής ζωής του Κατακουζηνού αντισταθμίζονταν από τον πλούτο των κοινωνικών συναναστροφών του ζευγαριού. Τους ευνοούσε η κοινωνική θέση αλλά και η καταγωγή τους, καθώς προέρχονταν και οι δυο από μεγαλοαστικές οικογένειες. Στο βιβλίο της, η Λητώ Κατακουζηνού χαρακτηρίζει εαυτούς ως «νεόπτωχους» καθώς, παρ’ όλη την αφθονία χρημάτων, ταξιδιών στη διάρκεια των παιδικών και εφηβικών της χρόνων, στο τέλος εκείνη «δεν πήρε πεντάρα» κι έτσι ο Άγγελος Κατακουζηνός παντρεύτηκε «το κακομαθημένο πολυταξιδεμένο πλουσιοκόριτσο, με μοναδικά πλούτη τα κάλλη της». Εκείνη ασχολήθηκε με τη συγγραφή και αποτέλεσε την ιδανική οικοδέσποινα για το μονίμως ανοιχτό στον κόσμο αλλά και στις νέες ιδέες, σπίτι τους.

Τα έργα τέχνης που κοσμούν ακόμη και σήμερα το σχεδόν άθικτο διαμέρισμα του ζευγαριού στην οδό Αμαλίας 4, ήταν όλα δώρα από τους φίλους καλλιτέχνες. «Τα τέσσερα φιλιά» του Γουναρόπουλου, δώρο για τον γάμο τους το 1934, οι «Τέσσερις Εποχές» που ζωγράφισε ο Χατζηκυριάκος-Γκίκας στις πόρτες του σαλονιού, μια γοργόνα του Σπύρου Βασιλείου στο μπάνιο.

Γιατί σήμερα η οικία Κατακουζηνού λειτουργεί πλέον ως σπίτι-μουσείο στα πρότυπα του Sigmund Freud Museum του Λονδίνου, και φιλοξενεί τις δράσεις του Ιδρύματος Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού, σε πνεύμα ταιριαστό με το γούστο και το αισθητικό κριτήριο των παλιών ιδιοκτητών του. Ήταν μια επιθυμία της Λητώς Κατακουζηνού, η οποία πέθανε το 1997, δεκαπέντε χρόνια μετά τον «Βαλή της». Από το 2008, χρονιά που άναψαν ξανά τα φώτα στο διαμέρισμα-μουσείο, το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος με προεξάρχουσα την Σοφία Πελοποννησίου-Βασιλάκου, κάνει ό,τι μπορεί για να διατηρήσει τη μνήμη και το όραμά τους ζωντανά διοργανώνοντας ποιητικές βραδιές, ρεσιτάλ απαγγελίας, συναυλίες, φιλολογικές συζητήσεις αλλά και εκδηλώσεις που σχετίζονται με αρχειακό υλικό που εξακολουθεί να έρχεται στην επιφάνεια. Η προσπάθεια που καταβάλλεται είναι μεγάλη γιατί το Ίδρυμα ξεκίνησε χωρίς ιδιαίτερους πόρους, δεν εισπράττει χρηματοδότηση και έχει δεχθεί περιστασιακά μόνο μικρή οικονομική ενίσχυση από την Εθνική Τράπεζα και το Ίδρυμα Λεβέντη.

Η ιατρική μπαίνει ξανά στο σπίτι με μια εκδήλωση στις 15/3

Σύντομα πρόκειται να ξεκινήσει στο σπίτι-μουσείο μια σειρά εκδηλώσεων που αποσκοπεί να ευαισθητοποιήσει τον κόσμο για ασθένειες όπως εκείνες που έχουν σχέση με τον μυελό των οστών. Η σύνδεση του σπιτιού και του Ιδρύματος με την ιατρική κοινότητα είναι αυτονόητη αλλά ξεκίνησε πρόσφατα, όταν η κ. Πελοποννησίου-Βασιλάκου έχασε τον πατέρα της από μια ασθένεια του αίματος, το Μυελοδυσπλαστικό σύνδρομο (MDS), και θέλησε να εγκαινιάσει στη μνήμη του μια σειρά από εκδηλώσεις σε συνεργασία με την ιατρική κοινότητα και την Αιματολογική Εταιρεία.

Την Τετάρτη 15 Μαρτίου θα πραγματοποιηθεί η εκδήλωση «Χαρίστε μας λίγα δευτερόλεπτα και χαρίστε μία ζωή» που συνδιοργανώνεται με το inside story και την Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία με στόχο να ενημερωθεί ο κόσμος για το πώς μπορεί να γίνει δότης μυελού των οστών.

Από τις 12.00-20.00 εκείνης της μέρας, όποιος το επιθυμεί θα μπορεί να δώσει δείγμα από το σάλιο του προκειμένου να μπει σε μια δεξαμενή πιθανών δοτών μυελού των οστών. Μεταξύ 17:00-18:00 θα πραγματοποιηθεί συζήτηση στην οποία θα μιλήσουν οι:

  • Μαρία Παγώνη, Αιματολόγος, διευθύντρια της Αιματολογικής- Λεμφωμάτων Κλινικής και Μονάδας Μεταμόσχευσης Μυελού των Οστών του Νοσοκομείου «ο Ευαγγελισμός», Πρόεδρος της Επιτροπής Εθελοντισμού της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας

  • Νίκος Ρήγας Πρόεδρος του συλλόγου «Δώρο Ζωής»

  • Χρήστος Τσανακτσίδης, μεταμοσχευμένος πρώην ασθενής

  • Νικολέττα Ευριπίδου, η πρώτη Ελληνίδα Εθελόντρια Δότρια Μυελού των Οστών

Τη συζήτηση θα συντονίσει ο δημοσιογράφος του inside story Αχιλλέας Πατσούκας.

Η ολοήμερη εκδήλωση θα κορυφωθεί με αποσπάσματα από το έργο «Εχθροί εξ αίματος» του Αρκά, που θα διαβάσουν οι ηθοποιοί Αθηνά Μαξίμου, Αλέξανδρος Βάρθης και Φραγκίσκη Μουστάκη.

Σπούδασε Συντήρηση Έργων Τέχνης και Θεωρία Αρχιτεκτονικής σε Ελλάδα και Αγγλία. Συνεργάστηκε με τα περιοδικά Soul, Art Review, Tank, Intersection και Next Level. Εργάζεται στο Βήμα κυρίως στο πολιτιστικό ρεπορτάζ. Το 2012 εκδόθηκε το βιβλίο της «Πρόσωπα» (εκδ. Πόλις).

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.