Δυτικά Βαλκάνια και ΕΕ: Ο μακρύς δρόμος προς τη Δύση

Σερβία, Βοσνία, Μαυροβούνιο, Κόσοβο, πΓΔΜ και Αλβανία θέλουν να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέχρι το 2025. Με την απειλή της Ρωσίας πάνω από την ανατολική Ευρώπη, το ίδιο επιθυμεί και η EE. Πόσο εφικτός είναι ο στόχος δεδομένης της διαφθοράς που μαστίζει την περιοχή –και κυρίως των άλυτων διαφορών μεταξύ τους;
Χρόνος ανάγνωσης: 
14
'
Στον σταθμό του Βελιγραδίου, τρένο εκ Ρωσίας διακοσμημένο με εθνικιστικά συνθήματα και εικόνες από μονές της Σερβίας ταξιδεύει προς τη Μιτροβίτσα, για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο, 14 Ιανουαρίου 2017. Οι Αλβανοί του Κοσόβου δεν χάρηκαν. [OLIVER BUNIC/AFP]

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται για τη δεύτερη μεγαλύτερη διεύρυνση στην ιστορία της. Στόχος είναι η Σερβία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο, το Κόσοβο, η πΓΔΜ και η Αλβανία να προσχωρήσουν το 2025. Οι Βρυξέλλες επιθυμούν την ένταξή των έξι χωρών αφού βρίσκονται σε μία περιοχή που περιβάλλεται από κράτη-μέλη.


Δεν προλαβαίνεις να διαβάσεις το άρθρο; Άκουσε το podcast από τον Θύμιο Τζάλλα:

Περισσότερα inside podcasts εδώ.


Η ΕΕ θέλει επίσης να προλάβει τη ρωσική επιρροή στα Δυτικά Βαλκάνια, και να δημιουργήσει συνθήκες σταθερότητας σε μία ιστορικά προβληματική περιοχή.

Με δυο λόγια

Οι έξι υποψήφιες χώρες έχουν δηλώσει την επιθυμία τους ήδη από το 2003 στην ιστορική πια Σύνοδο της Θεσσαλονίκης. Σήμερα κάποιες βρίσκονται ήδη στη φάση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Για όλες όμως ανεξαιρέτως ο δρόμος προς τη Δύση είναι μακρύς. Τα ανοιχτά ζητήματα που άφησε πίσω του ο πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας, μαζί με τις πρόσφατες κρίσεις που αντιμετώπισε η ΕΕ, καθιστά την ημερομηνία του 2025 αμφίβολη. Με δεδομένη όμως την κοινή επιθυμία Βρυξελλών και Δυτικών Βαλκανίων να συνυπάρξουν, αργά ή γρήγορα η Ελλάδα και οι γείτονες της θα ανήκουν στην ίδια ένωση. Ίσως το 2025 να γίνει 2030 ή 2035. Η προσαρμογή όμως δεν θα αφορά μόνο τις υποψήφιες χώρες. Μαζί τους αλλάζει και η Ευρωπαϊκή Ένωση: από έναν συνασπισμό έξι δυτικοευρωπαϊκών ανεπτυγμένων χωρών έχει πια μετεξελιχθεί σε μία τεράστια ένωση χωρών πολύ διαφορετικών μεταξύ τους.
Ποια είναι τα «Δυτικά Βαλκάνια»;

Δυτικά Βαλκάνια είναι ο όρος που χρησιμοποιεί η Ευρωπαϊκή Ένωση για να περιγράψει τα έξι βαλκανικά κράτη που θα μπορούσαν να γίνουν μέλη της το 2025: την Αλβανία μαζί με τις πέντε χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας (Σερβία, Μαυροβούνιο, πΓΔΜ, Βοσνία και Κόσοβο). Στον όρο περιλαμβάνεται –προφανώς χωρίς γεωγραφικά κριτήρια– και η Τουρκία, με την οποία όμως οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις έχουν σταματήσει από το 2016.

Οι βαλκανικές χώρες που ανήκουν ήδη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η Ελλάδα, η Κροατία, η Σλοβενία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία.

H 8η διεύρυνση της ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ξεκίνησε ως οικονομικός συνασπισμός έξι χωρών: Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία και Λουξεμβούργο. Σήμερα τα κράτη-μέλη είναι 28. Από το 1973 μέχρι το 2013, συνολικά έχουν γίνει 7 διευρύνσεις. Η πρώτη, το 1973 περιλάμβανε τη Βρετανία, τη Δανία και την Ιρλανδία. Το 1981 η Ελλάδα εντάχθηκε ως δέκατο μέλος, και ακολούθησαν το 1986 οι Ισπανία και Πορτογαλία. Το 1995, στην «Ευρώπη των 12» προσχώρησαν τρεις ακόμη χώρες: Αυστρία, Σουηδία, Φιλανδία. Το 2004 η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε στη μεγαλύτερη διεύρυνση στην ιστορία της με την εισδοχή 10 νέων χωρών από την Ανατολική Ευρώπη (Τσεχία, Σλοβακία, Πολωνία, Ουγγαρία), τη Βαλτική (Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία), την πρώην Γιουγκοσλαβία (Σλοβενία) και τη Μεσόγειο (Μάλτα, Κύπρος). Ακολούθησαν τρεις βαλκανικές χώρες: Ρουμανία και Βουλγαρία μπήκαν το 2007, και τελευταία η Κροατία το 2013.

Πώς γίνεται κάποιος μέλος της ΕΕ;

Προκειμένου μία χώρα να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει καταρχάς να πληροί τα κριτήρια προσχώρησης: Να έχει δημοκρατικό πολίτευμα, να είναι κράτος δικαίου και η οικονομία της να μπορεί να αντεπεξέλθει στους κοινούς στόχους της ΕΕ. Οι υποψήφιες χώρες αναγνωρίζουν ότι σε περίπτωση ένταξής τους, θα έχουν ως νόμισμα τους το ευρώ.

Η δήλωση πρόθεσης από ένα κράτος ότι θέλει να προσχωρήσει στην Ένωση το καθιστά «δυνάμει υποψήφιο». Η ενδιαφερόμενη χώρα υποβάλλει στη συνέχεια αίτημα το οποίο εξετάζεται από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τα εθνικά κοινοβούλια των κρατών μελών. Εφόσον το αίτημα εγκριθεί, η χώρα αναγνωρίζεται επισήμως ως υποψήφια προς ένταξη.

Οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις ξεκινούν μόνο με ομόφωνη απόφαση από τις κυβερνήσεις της ΕΕ και ευνοϊκή εισήγηση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η διαπραγμάτευση είναι μία μακροχρόνια, πολύπλοκη και συχνά απρόβλεπτη διαδικασία, αφού η ευρωπαϊκή νομοθεσία πρέπει να ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο κάθε νέου μέλους. Ειδικά για τις έξι βαλκανικές χώρες, τα πράγματα είναι ακόμη πιο δύσκολα.

Οι έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων έχουν υποβάλλει αιτήματα ένταξης στην ΕΕ προκειμένου θεωρητικά να προσχωρήσουν το 2025 και κάποιες έχουν ξεκινήσει ήδη τις ενταξιακές τους διαπραγματεύσεις. Οι Βρυξέλλες επιδιώκουν την 8η αυτή διεύρυνση καθώς τα Δυτικά Βαλκάνια αποτελούν ευρωπαϊκό έδαφος –και μάλιστα με στρατηγική σημασία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Από την πλευρά τους, οι υποψήφιες χώρες ελπίζουν ότι η ισχυρή οικονομία της ΕΕ και η εναρμόνιση με το κοινοτικό κεκτημένο θα τις βοηθήσει να αναπτυχθούν οικονομικά και να εσκυγχρονίσουν τους πολιτικούς θεσμούς τους.

Γιατί θέλει η Ευρώπη τη διεύρυνση;

Διότι δεν είναι λογικό να αποκλειστεί μία περιοχή της Ευρώπης περιβαλλόμενη από χώρες που είναι ήδη μέλη της ΕΕ. Η Ευρώπη διευρύνεται εδώ και μισό αιώνα και δεν θέλει να σταματήσει.

Παλιότερα ήταν τα κράτη-μέλη που πίεζαν την Κομισιόν να άρει τις επιφυλάξεις της για την ετοιμότητα των υποψηφίων χωρών. Συνέβη με την Ελλάδα, και πιο πρόσφατα με τη Σλοβακία. Τώρα ισχύει το αντίθετο. Οι Βρυξέλλες θέτουν ως στρατηγικό τους στόχο την επέκταση, ώστε η Ένωση να προλάβει να είναι εκείνη κυρίαρχη σε μία περιοχή όπου η ρωσική επιρροή είναι εκ των πραγμάτων μεγάλη. Το 67% των Σέρβων είναι υπέρ της συμμαχίας με τη Ρωσία. Στο αντίστοιχο ερώτημα για τη συμπόρευση με την ΕΕ, το ποσοστό είναι πολύ μικρότερο (51% υπέρ και 39% κατά). Για ένταξη στο ΝΑΤΟ που τους βομβάρδισε το 1998, ούτε λόγος.

Την ίδια στιγμή, όμως, σε εθνικό επίπεδο τα φιλοευρωπαϊκά κόμματα ανταγωνίζονται τα λαϊκιστικά κόμματα της δεξιάς που με τη ρητορική τους ενισχύουν το φόβο για μαζική εισροή φθηνών εργατικών χεριών ή την ισλαμοφοβία. Η Βοσνία είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για τους φιλελεύθερους φιλοευρωπαϊστές, ανάμεσα στα άλλα, η Βοσνία εκπροσωπεί τη μάχη ενάντια στην ισλαμοφοβία και την ανάγκη της ΕΕ να περιλάβει στις τάξεις της ένα έθνος με μουσουλμανική ταυτότητα που ταυτόχρονα ενστερνίζεται τις ευρωπαϊκές αξίες.

Το πρόβλημα είναι ότι η επιθυμία της ΕΕ για στρατηγική υπεροχή στα Βαλκάνια είναι αδύνατον να συγκινήσει τους ευρωπαϊκούς λαούς με τον τρόπο που τους κινητοποιεί ο φόβος για τις μεταναστευτικές ροές.

Ποια ιστιοδρομία;

Ο Αυστριακός επίτροπος Γιοχάνες Χαν, αρμόδιος για τη διεύρυνση στα Δυτικά Βαλκάνια, έχει παρομοιάσει τη διαδικασία με ιστιοδρομία. Οι έξι χώρες βρίσκονται σε διαφορετική φάση της διαδρομής και, αναλόγως με τις επιδόσεις τους, βελτιώνουν ή επιδεινώνουν την κατάταξή τους.

Και οι πέντε Βαλκανικές χώρες (το Κόσοβο ήταν τότε μέρος της Σερβίας) αναγνωρίστηκαν ως πιθανές υποψήφιες χώρες στη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης το 2003.

Το Μαυροβούνιο και η Σερβία ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις το 2012 και το 2014 αντίστοιχα. Η Αλβανία και η πΓΔΜ είναι επισήμως χώρες προς ένταξη, ενώ η Κομισιόν ανακοίνωσε τον Απρίλιο ότι σκοπεύει να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις μαζί τους άμεσα.

Η Βοσνία και το Κόσοβο βρίσκονται ακόμη πολύ πίσω. Είναι δυνάμει υποψήφιες χώρες, απομένει δηλαδή η επίσημη έγκριση της υποψηφιότητάς τους και η έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Την τελευταία δεκαετία οι δύο χώρες κάνουν σημαντικά βήματα εναρμόνισης με την ΕΕ, υπογράφοντας μαζί της συμφωνίες σύνδεσης με τις οποίες εξασφαλίζουν προτιμησιακό εμπορικό καθεστώς για τα βιομηχανικά και τα αγροτικά προϊόντα τους. Με εξαίρεση το Κόσοβο, οι κάτοικοι των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων μπορούν να ταξιδεύουν στις χώρες της συνθήκης Σένγκεν χωρίς βίζα, ενώ το Μαυροβούνιο και το Κόσοβο, αν και δεν έχουν υπογράψει σχετικές συμφωνίες με την ΕΕ, χρησιμοποιύν το ευρώ ως de facto νόμισμά τους.

Υπάρχουσα σχέση ΔΒ και ΕΕ
ΤΑΧΥΤΗΤΑ 3
Υποψήφιες χώρες στη φάση της διαπραγμάτευσης με την ΕΕ
ΣΕΡΒΙΑ
19 Δεκεμβρίου 2009 22 Δεκεμβρίου 2009 1 Μαρτίου 2012 21 Ιανουαρίου 2014
Κατάργηση βίζας για τη Ζώνη Σένγκεν. Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ. Καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων.
ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ
15 Δεκεμβρίου 2008 19 Δεκεμβρίου 2009 17 Δεκεμβρίου 2010 29 Ιουνίου 2012
Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ. Κατάργηση βίζας για τη Ζώνη Σένγκεν. Καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων.
ΤΑΧΥΤΗΤΑ 2
Υποψήφιες χώρες, δεν έχουν αρχίσει οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις
ΑΛΒΑΝΙΑ
24 Απριλίου 2009 15 Δεκεμβρίου 2010 27 Ιουνίου 2014 17 Απριλίου 2017
Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ. Κατάργηση βίζας για τη Ζώνη Σένγκεν. Καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Η Κομισιόν ανακοινώνει την πρόθεσή της να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις.
πΓΔΜ
22 Μαρτίου 2004 16 Δεκεμβρίου 2005 19 Δεκεμβρίου 2009 17 Απριλίου 2017
Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ. Καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Κατάργηση βίζας για τη Ζώνη Σένγκεν. Η Κομισιόν ανακοινώνει την πρόθεσή της να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις.
ΤΑΧΥΤΗΤΑ 1
Δυνάμει υποψήφιες χώρες δεν πληρούν ακόμη τους όρους προσχώρησης
ΒΟΣΝΙΑ-ΕΡΖΕΓΟΒΙΝΗ
15 Δεκεμβρίου 2010 15 Φεβρουαρίου 2016
Κατάργηση της βίζας για όσους ταξιδεύουν στη Ζώνη Σένγκεν. Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ.
ΚΟΣΟΒΟ
Παραμένει δυνάμει υποψήφια χώρα. Δεν έχει υποβάλλει αίτημα ένταξης στην ΕΕ και δεν ισχύει η μετακίνηση χωρίς βίζα στην Ευρώπη.
ΤΑΧΥΤΗΤΑ 0 ΤΟΥΡΚΙΑ
14 Απριλίου 1987 13 Δεκεμβρίου 1997 03 Οκτωβρίου 2005 24 Νοεμβρίου 2016
Επίσημο αίτημα ένταξης στην ΕΕ. Καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας. Έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παγώνει τις διαπραγματεύσεις εξαιτίας παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ο λόγος για τον οποίον οι χώρες έχουν διαφορετικές ταχύτητες οφείλεται στο επίπεδο ετοιμότητας τους σε σχέση με τα κριτήρια της ΕΕ. Τα προβλήματα των βαλκανικών χωρών εμπίπτουν σε τρεις κατηγορίες: Πρώτον, τις εθνικές συγκρούσεις, δεύτερον τους εμβρυϊκούς και διεφθαρμένους θεσμούς τους και τρίτον την έλλειψη ανταγωνιστικότητας της οικονομίας τους.

Προβλήματα και μάλιστα πολύ μεγάλα, έχουν όλες οι χώρες, αλλά με διαβαθμίσεις. Για παράδειγμα στη Σερβία το κράτος ελέγχει τα υποτιθέμενα ιδιωτικά μέσα ενημέρωσης. Στη Βοσνία όμως υπολογίζεται ότι ζουν περίπου 3.000 ύποπτοι για εγκλήματα πολέμου για τους οποίους δεν έχουν καν κινηθεί οι νομικές διαδικασίες.

Γιατί δυσκολεύονται τα Βαλκάνια;

Ο πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του ’90 ήταν άγριος και είναι ακόμη πρόσφατος. Ο αριθμός των θυμάτων υπολογίζεται σε 140.000, ενώ 4 εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπίστηκαν στη διάρκεια των συγκρούσεων. Το σημερινό καθεστώς προέκυψε με επείγουσες συμφωνίες οι οποίες επιδίωκαν την κατάπαυση του πυρός και όχι την εξασφάλιση συνθηκών μακροχρόνιας συνύπαρξης. Όλες οι χώρες εξακολουθούν να έχουν ανοιχτά ζητήματα με τους γείτονες τους.

Εθνική σύσταση χωρών των Δυτικών Βαλκανίων
Εθνικότητα Συνολικός πληθυσμός στα Δυτικά Βαλκάνια Ποσοστό πληθυσμού στη χώρα καταγωγής Ποσοστό πληθυσμού σε άλλες βαλκανικές χώρες
Αλβανοί 4.808.462 52% στην Αλβανία 47,6% κυρίως στο Κόσοβο και την πΓΔΜ
Βόσνιοι 2.160.393 89% στη Βοσνία και Εζεργοβίνη 10,5% κυρίως στη Σερβία
Σκοπιανοί 1.350.589 100% στην πΓΔΜ 0%
Μαυροβούνιοι 289.148 100% στο Μαυροβούνιο 0%
Σέρβοι 7.361.895 80% στη Σερβία 19,5% κυρίως σε Βοσνία και Εζεργοβίνη, Μαυροβούνιο, πΓΔΜ και Κόσοβο
Πηγή: Βουλή των Λόρδων, Επιτροπή Διεθνών Υποθέσεων

Σερβία: Δύο στους δέκα Σέρβους των Δυτικών Βαλκανίων ζουν εκτός Σερβίας: στο Κόσοβο, τη Βοσνία και το Μαυροβούνιο. Από τους 1,9 εκατ. κατοίκους του Κοσόβου οι 250.000 είναι Σέρβοι. Η Σερβία δεν αναγνωρίζει το Κόσοβο ως ανεξάρτητο κράτος και το απειλεί με στρατιωτική επέμβαση αν απειληθεί η σερβική μειονότητα. Στη Βοσνία, ο σερβοβοσνιακός πληθυσμός ζει σε δική του αυτόνομη περιοχή, τη Σερβική Δημοκρατία.

Προβληματικές είναι οι σχέσεις της Σερβίας και με την Κροατία. Το 2016 οι Κροάτες μπλόκαραν τη συνέχιση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων των Σέρβων με την ΕΕ, επικαλούμενοι διακρίσεις σε βάρος της κροατικής μειονότητας. Περίπου 57.000 Κροάτες ζουν στη Σερβία και 184.000 Σέρβοι στην Κροατία. Οι δύο χώρες έχουν διαφορές και στη συνοριακή τους γραμμή, μήκους 136 χιλιομέτρων.

Μαυροβούνιο: Το μικρότερο κράτος (μόλις 663.000 κάτοικοι) έχει τα λιγότερα προβλήματα από όλους. Ανεξαρτητοποιήθηκε με δημοψήφισμα από τη Σερβία το 2006, αλλά με σχετικά μικρή πλειοψηφία (55% υπέρ και 45% κατά). To 2015 έλυσε τις συνοριακή του διένεξη με τη Βοσνία και το Κόσοβο. Εδαφικές διαφορές εξακολουθούν να υπάρχουν και με την Κροατία.

Αλβανία: Ένας στους δύο Αλβανούς ζει σε άλλες βαλκανικές χώρες. Εννιά στους δέκα κατοίκους του Κοσόβου δηλώνουν αλβανική εθνικότητα. Από τα δύο εκατομμύρια κατοίκους της πΓΔΜ, το 25% (περίπου μισό εκατομμύριο) είναι Αλβανοί. Απαιτούν την αναγνώριση των αλβανικών ως επίσημης δεύτερης γλώσσας της χώρας.

Προβλήματα έχει η Αλβανία και με την Ελλάδα. Οι δύο χώρες θεωρητικά βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Αλβανία θέτει επίσης ζήτημα αποζημιώσεων για τους αλβανικούς πληθυσμούς της Θεσπρωτίας που εκτοπίστηκαν μαζικά μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. H Ελλάδα διαμαρτύρεται στην Αλβανία για τα δικαιώματα της μειονότητας της Βορείου Ηπείρου.

πΓΔΜ: Το γνωστό πρόβλημα με το όνομά της και την Ελλάδα. Αν και η Κομισιόν είχε προτείνει έναρξη των διαπραγματεύσεων από το 2009, η Ελλάδα αντέδρασε.

Ούτε όμως η Αλβανία αναγνωρίζει την πΓΔΜ ως Μακεδονία (η μοναδική χώρα των Δυτικών Βαλκανίων). Το 2015, σε συμπλοκή στην πόλη Κουμάνοβο, οκτώ αστυνομικοί και δέκα ένοπλοι σκοτώθηκαν. Η κυβέρνηση κατηγόρησε για την επίθεση «Αλβανούς τρομοκράτες από το Κόσοβο». Το 2017, ο τότε αρχηγός της αντιπολίτευσης Ζόραν Ζάεφ, συμφώνησε στην εκλογή Αλβανού προέδρου της Βουλής. Το αποτέλεσμα ήταν να γίνει έφοδος από πολιτικούς αντιπάλους στο Κοινοβούλιο και να σημειωθούν συμπλοκές με τραυματίες (ανάμεσά τους και ο Ζάεφ).

Κόσοβο: Το Κόσοβο ανακήρυξε την ανεξαρτησία του μόλις το 2008. Δεν το αναγνωρίζουν πέντε χώρες της ΕΕ και περίπου 80 κράτη των Ηνωμένων Εθνών. Η αντιπολίτευση πιέζει για δημοψήφισμα ώστε η χώρα να ενωθεί με την Αλβανία.

Όταν το κοινοβούλιο προσπάθησε να επικυρώσει τη συμφωνία ρύθμισης της συνοριακής διαφοράς της χώρας με το Μαυροβούνιο, η συζήτηση διεκόπη μετά από ρίψη δακρυγόνων.

Τα προβλήματα με τη Σερβία είναι τεράστια. Στην Μιτροβίτσα υπάρχει η «γέφυρα της διαίρεσης» που χωρίζει τον αλβανικό νότο από τον σερβικό βορρά. Τον Ιανουάριο του 2018, δολοφονήθηκε ο Όλιβερ Ιβάνοβιτς, μετριοπαθής Σέρβος πολιτικός υπέρ της συνύπαρξης των δύο κοινοτήτων και πολιτικός αντίπαλος της κυβέρνησης του Βελιγραδίου. Σε όλη τη χώρα, 43.000 σπίτια Σέρβων και Ρομά έχουν κατασχεθεί και οι ιδιοκτήτες τους δεν μπορούν να γυρίσουν πίσω. Μόλις πριν από μία εβδομάδα το Βελιγράδι εξέφρασε ξανά την ανησυχία της για επιθέσεις στη σερβική μειονότητα.

Βοσνία-Ερζεγοβίνη: Οι νεκροί του πολέμου ξεπέρασαν τους 100.000 και οι πρόσφυγες τα 2 εκατομμύρια. Τον Ιούλιο του 1995, 8.000 άντρες και αγόρια εκτελέστηκαν στη Σρεμπρένιτσα από Σέρβους, στη μεγαλύτερη σφαγή των πολέμων της Γιουγκοσλαβίας. Στη χώρα σήμερα ζουν περίπου 3.000 ύποπτοι για εγκλήματα πολέμου. Οι δικογραφίες είναι περίπου 1,5 εκατομμύριο σελίδες.

Στη Βοσνία είναι συνυπάρχουν 1,8 εκατομμύριο Βόσνιοι (κυρίως Σουνίτες Μουσουλμάνοι), 1 εκατομμύριο Σέρβοι (Χριστιανοί Ορθόδοξοι με αυτόνομο καθεστώς τη Σερβική Δημοκρατία) και 600.000 Κροάτες (κυρίως Καθολικοί).

Εμβληματικές ιστορίες, όπως για παράδειγμα η άρνηση των Σέρβων να εκδώσουν τον υπεύθυνο για τον βομβαρδισμό αμάχων της Τούζλα εξακολουθούν να τραυματίζουν τη συλλογική συνείδηση της χώρας. Στα ίδια σχολεία, οι Κροάτες με τους Βόσνιους μαθητές χωρίζονται με φράχτες. Η Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας, σε αντίθεση με την υπόλοιπη χώρα, είναι εναντίον της ένταξης στο ΝΑΤΟ.

H διαφθορά

Αν και φοβερά δύσκολα, τα εθνικά ζητήματα δεν είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι έξι χώρες. Οι κάτοικοι των Δυτικών Βαλκανίων αξιολογούν τη διαφθορά ως το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημά τους.

Η κατάταξη των Δυτικών Βαλκανίων (και της Ελλάδας) στη λίστα της παγκόσμιας διαφθοράς, 2016
Κατάταξη Χώρα Βαθμολογία
64η

Μαυροβούνιο

45

69η

Ελλάδα

44

72η

Σερβία

42

83η

Αλβανία

39

83η

Βοσνία

39

95η

πΓΔΜ

37

95η

Κόσοβο

36

*Όσο υψηλότερη η θέση της χώρας, τόσο μεγαλύτερη η διαφάνεια των θεσμών της (π.χ. στην 1η θέση βρίσκεται η Δανία και στην τελευταία, 176η, η Σομαλία).

 

* Όσο υψηλότερο το σκορ, τόσο μεγαλύτερη η διαφάνεια (π.χ. η Δανία έχει σκορ 90 και η Σομαλία 10).

Πηγή: Transparency International. Ο οργανισμός με έδρα το Βερολίνο συνεργάζεται με κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και πολίτες σε 100 χώρες. Καταγράφει περιστατικά διαφθοράς (κατάχρηση εξουσίας, δωροδοκίες, κακοδιαχείριση, παραβίαση των κανόνων του ελεύθερου ανταγωνισμού κ.λπ.).

Ο Πάντι Άσνταουν, πρώην διοικητής της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και σήμερα μέλος της Βουλής των Λόρδων, εξήγησε σε πρόσφατη κατάθεσή του στην Επιτροπή Διεθνών Υποθέσεων του Βρετανικού Κοινοβουλίου πώς η διαφθορά συνδέεται με τον πόλεμο. «Οι χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας αποτελούν τυπικό παράδειγμα ενός ανολοκλήρωτου πολέμου όπου η νομενκλατούρα που διεξήγαγε τις πολεμικές επιχειρήσεις, γίνεται η κυρίαρχη πολιτική τάξη που διοικεί το κράτος μετά την εκεχειρία». Η σύγκρουση συνεχίζεται με πολιτικά μέσα, γι’ αυτό και είναι δύσκολο να δημιουργηθούν ανεξάρτητοι πολιτικοί θεσμοί, δίκαιο φορολογικό σύστημα και οργανωμένη εκπαίδευση. «Η μόνη λύση είναι να περιμένουμε η γενιά του πολέμου να αποχωρήσει, όπως ακριβώς συνέβη με την ειρήνη στη Βόρειο Ιρλανδία», ανέφερε ο Άσνταουν.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η διαφθορά και η αυθαιρεσία είναι ενδημικές, το οργανωμένο έγκλημα ατιμώρητο και η κατάσταση της οικονομίας προβληματική.

Στην Αλβανία και τη Σερβία τα κυκλώματα ναρκωτικών ισχυροποιούνται συνεχώς και πλέον παίζουν κυρίαρχο ρόλο στη διακίνηση κοκαΐνης στη Βρετανία και τη Λατινική Αμερική. Στη Βοσνία, μεγάλο μέρος του οπλισμού του εμφυλίου δεν παραδόθηκε ποτέ και πλέον διακινείται παράνομα χώρες του εξωτερικού. Το 2015 αποκαλύφθηκε ότι 20.000 άνθρωποι παρακολουθούνταν στην πΓΔΜ από την τότε κυβέρνηση. Το Μαυροβούνιο κυβερνάται από το ίδιο κόμμα με πολύ μικρές διακοπές από το 1991.

Τα εξωφρενικά ποσοστά φιλοκυβερνητικής κάλυψης σε εφημερίδες, ο βίαιος αντιπολιτευτικός λόγος, και το πελατειακό κράτος είναι χαρακτηριστικά που λίγο πολύ αφορούν και τις έξι χώρες.

 

Η εκτεταμένη διαφθορά έχει αντίκτυπο και στην οικονομία. Οι επιχειρήσεις κάνουν κατά μέσο όρο εφτά δωροδοκίες ετησίως, κυρίως σε τελωνειακούς, αστυνομικούς και δημοτικούς υπαλλήλους. Σχεδόν οι μισές δωροδοκίες αποσκοπούν στην επιτάχυνση των γραφειοκρατικών διαδικασιών, ενώ η πιο χαρακτηριστική ένδειξη της εδραιωμένης διαφθοράς στον δημόσιο τομέα είναι ότι περίπου δύο στους δέκα χρηματισμούς δημοσίων λειτουργών γίνονται για παν ενδεχόμενο, χωρίς συγκεκριμένο σκοπό.

Το περιβάλλον αυτό βλάπτει τον ανταγωνισμό και εμποδίζει την επιχειρηματικότητα. Ο πανταχού παρών και αργόσυρτος δημόσιος τομέας δεν βοηθά τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, ούτε την ανάπτυξη της καχεκτικής ελεύθερης αγοράς.

Η Βοσνία έχει το μεγαλύτερο ποσοστό ανεργίας στους νέους στον κόσμο, με πάνω από 60%. Μόνο δύο στις δέκα γυναίκες εργάζονται στο Κόσοβο –και να σκεφτεί κανείς ότι η Γιουγκοσλαβία τη δεκαετία του ’60 είχε υψηλότερο επίπεδο διαβίωσης από τα κομμουνιστικά κράτη της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης.

Στον τομέα της ανεργίας υπάρχουν δύο ταχύτητες. Στην πρώτη ανήκουν οι χώρες με σχετικά χαμηλά ποσοστά (Σερβία 13%, Αλβανία 14%, Μαυροβούνιο 15%), στη δεύτερη βρίσκονται η Βοσνία (39%), το Κόσοβο (30%) και η πΓΔΜ (22%).

Παρόλα αυτά, οι χώρες των Βαλκανίων προσπαθούν και έστω και με αργούς ρυθμούς βελτιώνουν την οικονομική τους θέση. Ο μέσος όρος της ανεργίας στις έξι χώρες από 23% το 2010 μειώθηκε το 2016 στο 21% με τη δημιουργία 300.000 θέσεων εργασίας. Στην αύξηση έπαιξαν ρόλο πρωτοβουλίες όπως οι ζώνες ειδικών κινήτρων σε χώρες όπως η πΓΔΜ ή η Σερβία όπου ισχύουν γενναίες φοροαπαλλαγές, επιδοτήσεις, ακόμη και εξαιρέσεις από τα κόστη κατασκευών υποδομών και λειτουργικών εξόδων.

Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται με τη διεύρυνση;

Οι Βρυξέλλες δεν θέλουν να εισάγουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση τις διμερείς εθνικές διαφορές των έξι βαλκανικών χωρών. «Μπροστά στη Βοσνία, το Κυπριακό θα φανεί στους Ευρωπαίους αξιωματούχους πικ-νικ», είπε πρόσφατα ο Κουέντιν Πιλ του Chatham House. Και φυσικά δεν θέλουν μέσω της ένταξης να επιτρέψουν στους πρωτοπόρους της ιστιοδρομίας, όταν τελικά φτάσουν στον προορισμό τους, να δυσκολέψουν τους υπόλοιπους που ακόμη θα παλεύουν με τα κύματα. Γιατί να μην καθυστερήσει η Σερβία το Κόσοβο, όπως έκανε η Ελλάδα με την πΓΔΜ;

Στη Σύνοδο της Βιέννης το 2015, η ΕΕ υποχρέωσε ουσιαστικά και τις έξι υποψήφιες χώρες να υπογράψουν διακήρυξη επίλυσης των διμερών διαφωνιών με την οποία δεσμεύτηκαν να μην εμποδίσουν την ενταξιακή πορεία των γειτόνων τους.

Ακόμη κι έτσι, δεν είναι βέβαιο ότι τα εμπόδια δεν θα προκύψουν μέσα από την ΕΕ, και από χώρες που δεν ανήκουν στα Δυτικά Βαλκάνια. Η Ισπανία ή η Κύπρος για παράδειγμα, φοβούνται ότι η μονομερής ανακήρυξη της ανεξαρτησίας από το Κόσοβο αποτελεί κακό προηγούμενο για τα δικά τους ζητήματα με τους Καταλανούς και τους Τουρκοκύπριους.

Ο δισταγμός της Ευρώπης δεν εξαντλείται στα εθνικά ζητήματα. Με το παράδειγμα της Ελλάδας πρόσφατο, το τελευταίο που θέλουν οι Βρυξέλλες είναι να βρεθούν με ένα ακόμη κράτος το οποίο θα πρέπει να χρηματοδοτήσουν ζητώντας ως αντάλλαγμα τη μεταρρύθμιση των θεσμών του. Αντίστοιχες είναι και οι επιφυλάξεις τους για το κράτος δικαίου στις χώρες των Βαλκανίων, ειδικά με τα όσα συμβαίνουν στην τρέχουσα διένεξη των Βρυξελλών με την Ουγγαρία και την Πολωνία.

Τι θα γίνει τελικά;

Το 2025 είναι θεωρητικός στόχος και κάποιοι Ευρωπαίοι ηγέτες αμφισβητούν την αναγκαιότητα της διεύρυνσης σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Ο Μακρόν είπε ότι ναι μεν τον ανησυχεί η ρωσική επιρροή στην περιοχή, αλλά δεν θέλει να δει μία Ευρώπη να τρέχει με 33 μέλη, ενώ δυσκολεύεται ήδη με τους κανόνες που ισχύουν για τα 28.

Στην ανακοίνωση του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης η λέξη «διεύρυνση» αντικαταστάθηκε με τον όρο «χρηματοδότηση για δομικές αλλαγές». Οι Βρυξέλλες πρότειναν τη δημιουργία μίας Βαλκανικής Ένωσης στα πρότυπα της ΕΕ, στην οποία θα ισχύει η ελεύθερη μετακίνηση ανθρώπων, κεφαλαίων, υπηρεσιών και αγαθών. Με τον τρόπο αυτό οι Βρυξέλλες προσπαθούν να συγκεράσουν την ειλημμένη απόφασή τους να επεκταθούν στα Δυτικά Βαλκάνια με τις αντικειμενικές δυσκολίες του εγχειρήματος, αλλά και τις επιφυλάξεις της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης. Η πολιτική αυτή όμως δημιουργεί μία γκρίζα ζώνη. Από τη μία ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ λέει ότι οι «μεταρρυθμίσεις είναι σημαντικότερες από τα χρονοδιαγράμματα», από την άλλη, οι Έξι θα δυσκολευτούν αφάνταστα να πείσουν τη δική τους κοινή γνώμη για ριζικές και δυσάρεστες μεταρρυθμίσεις χωρίς ημερομηνίες ένταξης στον ορίζοντα.

Τα επόμενα χρόνια θα είναι μία περίοδος μεγάλων αλλαγών στο εσωτερικό των έξι υποψηφίων χωρών. Όσο η γενιά του πολέμου θα υποχωρεί από το προσκήνιο, ο δρόμος των Βαλκανίων προς τη Δύση θα γίνεται λιγότερο δύσβατος. Θα πάρει χρόνο. Ίσως το 2025 να γίνει 2030 ή 2035. Η προσαρμογή όμως δεν θα αφορά μόνο τις υποψήφιες χώρες. Μαζί τους αλλάζει και η Ευρωπαϊκή Ένωση: από έναν συνασπισμό έξι δυτικοευρωπαϊκών ανεπτυγμένων χωρών έχει πια μετεξελιχθεί σε μία τεράστια ένωση χωρών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Οι σημερινοί κανόνες που ρυθμίζουν τη συνύπαρξη τους, δεν επαρκούν. Τα επόμενα χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Βαλκάνια θα αλλάξουν μαζί και είναι συναρπαστικό ότι η μεγάλη αυτή αλλαγή θα συμβεί στη γειτονιά της Ελλάδας.

Είναι δημοσιογράφος. Eργάζεται σε think tank στο Λονδίνο, και παράλληλα αρθρογραφεί σε ελληνικά και βρετανικά μέσα αναλύοντας την πολιτική επικαιρότητα. Το 2018 από τις εκδόσεις Επίκεντρο θα κυκλοφορήσει το βιβλίο του με τίτλο Brexit Ευρώπη και Ελλάδα.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus
 

Γίναμε τριών!

Η δημοσιογραφία απαιτεί χρόνο, δουλειά και χρήματα.
Γίνε κι εσύ συνδρομητής και εξασφάλισε ότι θα συνεχίσουμε. Γράψου τώρα

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.