Χριστουγεννιάτικη προσφορά!

Γράψου, χάρισε ή ανανέωσε το inside story για έναν χρόνο με έκπτωση 20€. Δες εδώ

Αμφίπολη: Πολιτικά παιχνίδια και διάσταση απόψεων με θύμα το μνημείο [Μέρος Β']

Εκτός από τους επιστημονικούς διαξιφισμούς, από την πρώτη στιγμή της ανακάλυψής του ο τύμβος Καστά έγινε πεδίο άλλοτε φανερής και άλλοτε υπόγειας κομματικής αντιπαράθεσης. Το πολιτικό «μπρα ντε φερ» με φόντο την Αμφίπολη είχε μόνο χαμένο το ίδιο το μνημείο.
Χρόνος ανάγνωσης: 
15
'
[GREEK MINISTRY OF CULTURE / AFP]

Όπως γράψαμε στο Α’ μέρος της έρευνας του inside story για την Αμφίπολη, την ανακάλυψη του τύμβου Καστά ακολούθησαν αιχμές στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ, που ήταν τότε στην αντιπολίτευση, και δημοσιεύματα του φιλικού του Τύπου, για πολιτική εκμετάλλευση του μνημείου. Αλλά ακόμα και μέσα στο ίδιο το υπουργείο Πολιτισμού, σύμφωνα με πηγή από το υπουργείο, υπήρξαν υψηλόβαθμα στελέχη που εξέφραζαν έντονες αντιρρήσεις σχετικά με τη δημοσιότητα που είχε δοθεί στην ανασκαφή αλλά και την ταχύτητα των αποχωματώσεων. Την πληροφορία περί διάστασης απόψεων μέσα στο υπουργείο σχετικά με το ζήτημα της Αμφίπολης επιβεβαιώνουν και συνεργάτες του τότε υπουργού Κώστα Τασούλα.

Με δύο λόγια

Οι επιστήμονες διαφωνούν για τη χρονολόγηση του τύμβου Καστά, διατυπώνοντας εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις. Τη «μακεδονικότητα» του μνημείου υποστηρίζουν οι ανακοινώσεις και τα στοιχεία που έχει δώσει στη δημοσιότητα η ανασκαφική ομάδα, καθώς και η ραδιοχρονολόγηση σε υπολείμματα ξυλάνθρακα που έκανε το ΑΠΘ το 2013. Όμως η ανθρωπολογική μελέτη των οστών, που επρόκειτο να δώσει σημαντικά στοιχεία για τους «ενοίκους» του τάφου, εγκαταλείφθηκε και όλα δείχνουν πως τα κονδύλια χάθηκαν. Το ίδιο το υπουργείο Πολιτισμού έχει κατά καιρούς εκφράσει αντιφατικές απόψεις σχετικά με το μνημείο, καθώς από τη μία τα μόνα επίσημα στοιχεία που διαθέτει είναι αυτά των ανασκαφέων, από την άλλη όταν η τότε υπουργός Λυδία Κονιόρδου υποστήριξε τη μακεδονικότητα του τάφου, οι υπηρεσίες της αντέδρασαν με ένα δελτίο Τύπου όπου τονιζόταν ότι το υπουργείο «θα τοποθετηθεί επί της χρονολόγησης αφού προηγηθεί η οριστική και συστηματική τεκμηρίωση της ανασκαφής». Εντωμεταξύ ο τύμβος παραμένει κλειστός και τα κονδύλια που είχαν εξασφαλιστεί από το ΕΣΠΑ παρ' ολίγον να χαθούν, όταν στο παρα πέντε ανακοινώθηκε στις 6 Αυγούστου 2018 πως το σενάριο αυτό αποφεύχθηκε και τον Σεπτέμβριο αρχίζουν οι εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξής του.
Διαφορετικές απόψεις, φωτογραφικές απομακρύνσεις και ανακαταλήψεις θέσεων είχε η μάχη των αντιπαραθέσεων

Τον Οκτώβριο του 2014, η Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Μαρία Βλαζάκη αποχώρησε από το υπουργείο, ύστερα από την ψήφιση του νόμου 4304, στο άρθρο 31 του οποίου προβλεπόταν η απόλυση των επικεφαλής των μονάδων που συγχωνεύονταν σε όλα τα υπουργεία. Η διάταξη θεωρήθηκε τόσο από την ίδια όσο και από τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων ως φωτογραφική, με στόχο την απομάκρυνσή της. Πηγή του υπουργείου αναφέρει πως η κυρία Βλαζάκη είχε έρθει σε δυσμένεια τόσο λόγω της άρνησής της να αξιολογήσει τους υφισταμένους της κατά τις επιταγές του «νόμου Μητσοτάκη», αλλά και λόγω διαφωνιών που εξέφραζε για το ζήτημα της ανασκαφής στην Αμφίπολη.

Λίγους μήνες μετά την απομάκρυνσή της από το υπουργείο Πολιτισμού, τον Μάρτιο του 2015, και ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ έχει αναλάβει τη διακυβέρνηση, η κυρία Βλαζάκη επανήλθε στο υπουργείο με ενισχυμένο ρόλο: της αναπληρώτριας Γενικής Γραμματέως και αμέσως μετά της Γενικής Γραμματέως (η αναβάθμιση έγινε λόγω του διαχωρισμού του υπουργείου Πολιτισμού από το υπουργείο Παιδείας).

Τον Νοέμβριο του 2014, η ανασκαφή είχε ολοκληρωθεί. Το μνημείο όμως χρειαζόταν άμεσα κάποιες παρεμβάσεις που θα διασφάλιζαν την σταθερότητά του. Ήδη είχε ξεκινήσει η εκπόνηση σχετικών μελετών, οι οποίες ολοκληρώθηκαν τον Αύγουστο του 2015. Εντωμεταξύ, είχαν γίνει ήδη κάποιες – μικρής κλίμακας – σωστικές επεμβάσεις στο μνημείο, που αφορούσαν κυρίως την αντιστήριξή του.

Όπως εξηγεί στο inside story η Δήμητρα Μαλαμίδου, σημερινή διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σερρών, το 2015 πραγματοποιήθηκε η ηλεκτροδότηση του μνημείου του τύμβου Καστά, ενώ έγιναν και εργασίες εξασφάλισης των ολισθηρών πρανών του λόφου και προσωρινή διευθέτηση απορροής των υδάτων με τις κατάλληλες εργασίες αποστράγγισης. Επίσης, έγιναν οι πρώτες σωστικές επεμβάσεις στον τομέα της συντήρησης και μέτρα αντιστήριξης του περιβόλου, ενώ – έως σήμερα – πραγματοποιούνται τακτικά εργασίες επίβλεψης και παρακολούθησης των συστημάτων καταγραφής μεταβολών της θερμοκρασίας και υγρασίας καθώς και της ασφάλειας του μνημείου. Τέλος, έγιναν βελτιώσεις πρόσβασης στον χώρο, περιφράξεις και υποδομές ασφάλειας και φύλαξης. Όλες αυτές οι εργασίες χρηματοδοτήθηκαν εν μέρει από το υπουργείο Πολιτισμού, αλλά και με τη χορηγία της εταιρείας ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, η οποία παρείχε εξοπλισμό και ανθρώπινους πόρους.

Η επίσκεψη και το πρωτοσέλιδο της Αυγής

Στις 30 Μαΐου του 2015, η Μαρία Βλαζάκη, η αρχαιολόγος Αγγελική Κοτταρίδη και η Τζένη Βελένη (πρώην διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης και σημερινή Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού), επισκέφθηκαν το μνημείο. Λίγους μήνες μετά, τον Αύγουστο του 2015, η εφημερίδα Αυγή κυκλοφορεί με ένα πρωτοσέλιδο που φουντώνει την πολιτική αντιπαράθεση γύρω από το μνημείο. Το κεντρικό θέμα της εφημερίδας έφερε τίτλο «Φιάσκο Σαμαρά η Αμφίπολη». Το ρεπορτάζ έκανε λόγο για πόρισμα «κλιμακίου του υπουργείου Πολιτισμού» αποτελούμενο από τις κυρίες Βλαζάκη, Κοτταρίδη και Βελένη, το οποίο σε επίσκεψη που πραγματοποίησε στις 30 Μαΐου, χρονολόγησε το μνημείο στον 2ο αιώνα και τόνιζε πως καμία σχέση δεν έχει με μακεδονικό τάφο.

«Φιάσκο Σαμαρά η Αμφίπολη» έγραψε η Αυγή με ρεπορτάζ για «απόρρητο πόρισμα» του υπουργείου Πολιτισμού μετά την επίσκεψη κλιμακίου επιστημόνων

Η αντίδραση της ανασκαφέως Κατερίνας Περιστέρη υπήρξε έντονη. Με επιστολή της στην εφημερίδα επιτέθηκε ευθέως στο πόρισμα του κλιμακίου και αμφισβήτησε τη νομιμότητά του. Σύμφωνα με την ανασκαφέα, ουδέποτε υπήρξε επίσημη επίσκεψη κλιμακίου του υπουργείου Πολιτισμού στον τύμβο. «Θα σας παρακαλούσα να μου υποδείξετε το υπηρεσιακό έγγραφο με το οποίο με ενημερώνει το υπουργείο Πολιτισμού για τη διενέργεια αυτοψίας στο μνημείο, διότι κάτι τέτοιο δεν έφτασε ποτέ στα χέρια μου», έγραφε η Περιστέρη προς τον διευθυντή της εφημερίδας και τη δημοσιογράφο που επιμελήθηκε το ρεπορτάζ.

Στην ίδια επιστολή, ανέφερε πως στις 30 Μαΐου απλά ξενάγησε τους συναδέλφους της για το σύντομο διάστημα των 30 λεπτών στον τύμβο, στο πλαίσιο μιας φιλικής επίσκεψης. Ωστόσο η Περιστέρη δεν έμεινε σε αυτά. Άφησε υπόνοιες για ψευδές πόρισμα, καθώς, σύμφωνα με την ίδια, δεν υπήρξε επίσημη ανακοίνωση του υπουργείο Πολιτισμού που να δημοσιεύει τα ευρήματά του. Τέλος, σημείωσε πως το ρεπορτάζ της εφημερίδας «βρίθει από ανακρίβειες, την απαξιώνει προσωπικά και λοιδορεί το επιστημονικό της έργο». Το ίδιο το ρεπορτάζ, δεν είχε μείνει στα του «πορίσματος». Κατηγορούσε την κυρία Περιστέρη για βίαιες αποχωματώσεις προς ικανοποίηση των media και για online μετάδοση της ανασκαφής.

Υπάρχουν ενδείξεις πως οι ενστάσεις της κ. Περιστέρη δεν είναι αβάσιμες. Σύμφωνα με έγγραφο που εντόπισε το inside story στη Διαύγεια, δεν δικαιολογείται επιχειρησιακά η επίσκεψη Βλαζάκη στον τύμβο Καστά. Το έγγραφο αφορά σε κάλυψη οδοιπορικών εξόδων της Γενικής Γραμματέως για την μετακίνησή της στη Θεσσαλονίκη στις 29-30 Μαϊου, προκειμένου να παραστεί σε εκδήλωση του συλλόγου υπαλλήλων του υπουργείου Πολιτισμού και «για θέματα των υπηρεσιών Μακεδονίας», ενώ δεν υπάρχει καμία αναφορά για επίσημη επίσκεψη κλιμακίου στην Αμφίπολη. Επίσης, δεν υπάρχει αναρτημένη πράξη που να δικαιολογεί έξοδα μετακίνησης προς την Αμφίπολη για τις κυρίες Κοτταρίδη και Βελένη. Θυμίζουμε πως είναι υποχρεωτικό από τον νόμο, όλα τα έγγραφα τέτοιας φύσης να είναι αναρτημένα στη Διαύγεια.

Σε μια προσπάθεια να δοθούν απαντήσεις σε αυτή την περίεργη ιστορία, το inside story προσπάθησε να επικοινωνήσει τόσο με την κυρία Βλαζάκη όσο και με την κυρία Βελένη, απευθύνοντας συγκεκριμένες ερωτήσεις και ζητώντας πρόσβαση τόσο στο πόρισμα του κλιμακίου επίβλεψης, όσο και στο υπηρεσιακό έγγραφο που ορίζει τη σύστασή του. Τα γραπτά αιτήματα του inside story δεν απαντήθηκαν, με τις συνεργάτιδες της Γενικής Γραμματέως να επικαλούνται κώλυμα λόγω του βεβαρημένου προγράμματός της.

Το ίδιο το υπουργείο Πολιτισμού δεν δημοσίευσε επίσημα το πόρισμα του κλιμακίου για τον τύμβο, όμως την επόμενη της επιστολής Περιστέρη στην Αυγή, εξέδωσε δελτίο Τύπου με το οποίο κατηγορούσε την ανασκαφέα για «πρακτικές ταχείας αποκάλυψης χάριν της ειδησεογραφικής κάλυψης της ανασκαφικής διαδικασίας σε συμπιεσμένο τηλεοπτικό χρόνο».

Η «πολιτική φωτιά» γύρω από το μνημείο είχε ανάψει για τα καλά.

Οι κόντρες συνεχίζονται

Μέχρι και τον Ιανουάριο του 2016 είχαν ολοκληρωθεί όλες οι προσωρινές σωστικές επεμβάσεις στον τύμβο. Έναν μήνα νωρίτερα, τον Δεκέμβριο του 2015, η Κατερίνα Περιστέρη συνταξιοδοτήθηκε. Τον Μάρτιο του 2016, η επιστημονική ομάδα της ανασκαφής (Κατερίνα Περιστέρη, Μιχάλης Λεφαντζής και Δημήτρης Εγγλέζος) κατά τις εργασίες του Επιστημονικού Συνεδρίου Αρχαιολογικού Έργου Μακεδονίας και Θράκης (ΑΕΜΘ) παρουσίασε την πρόοδο των επιστημονικών ευρημάτων.

H ομάδα των ανασκαφέων δηλώνει σιγουριά ότι πρόκειται για μακεδονικό τάφο, αλλά οι αντιδράσεις, τα ερωτήματα και η αμφισβήτηση συνεχίζονται

Η ομάδα ισχυρίστηκε πως, μετά από εκτενή μελέτη, ο τάφος τελεσίδικα χρονολογείται μεταξύ 325 και 300 π.Χ., είναι της ελληνιστικής περιόδου και άρα μακεδονικός. Επίσης, η ομάδα έφερε στο φως νέα στοιχεία, που κατ' αυτούς ενίσχυαν την άποψη της Περιστέρη. Στα μάρμαρα του περιβόλου υπάρχει η επιγραφή «παρέλαβον Ηφαιστίωνος», ενώ – σύμφωνα με την Περιστέρη – βρέθηκε το συμπίλημα (μονόγραμμα) του Ηφαιστίωνα τρεις φορές, τόσο στα μάρμαρα του περιβόλου όσο και στους ρόδακες που ήταν στην οροφή των θαλάμων του ταφικού συγκροτήματος. Μπροστά στις κάμερες, η κ. Περιστέρη εξέφρασε τη βεβαιότητα πως τα ευρήματα είναι απολύτως ασφαλή, τονίζοντας πως «Είναι ταφικό ηρώο του τελευταίου τετάρτου του 4ου αιώνα π.Χ., στο οποίο συνεχίζονταν λατρευτικές δοξασίες έως και τον 2ο π.Χ. αιώνα, οπότε και καταστράφηκε από τους Ρωμαίους. Είναι αφιερωμένο στον Ηφαιστίωνα, χιλίαρχο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και μάλιστα κατά παραγγελία του ίδιου προς τον αγαπημένο του αρχιτέκτονα, τον Δεινοκράτη».

Τα όσα ειπώθηκαν από την ερευνητική ομάδα κατά τη διάρκεια των εργασιών του συνεδρίου, δεν έμειναν χωρίς αντιδράσεις. Η Όλγα Παλαγγιά, μαζί με τις Αγγελική Κοτταρίδη, Τζένη Βελένη, Χάιδω Κουκούλη και άλλους σημαντικούς αρχαιολόγους, βομβάρδισαν με ερωτήσεις την ανασκαφική ομάδα, ενώ αρκετοί από αυτούς αμφισβητούσαν έντονα τα ευρήματα. Όταν τον λόγο πήρε ο Μιχάλης Λεφαντζής, ζήτησε εγκράτεια στην αμφισβήτηση. Η παρέμβασή του ήταν χαρακτηριστική του «πολεμικού» κλίματος που επικρατούσε. Εξάλλου ήδη από την προηγούμενη χρονιά, οι αρχαιολόγοι συγκρούονταν σχετικά με τη χρονολόγηση του μνημείου, ο καθένας με τα δικά του επιχειρήματα.

Tο 2016 στο μνημείο έγιναν ελάχιστες και μικρής σημασίας εργασίες. Στην ουσία, παρέμεινε εκτεθειμένο στον βαρύ μακεδονικό χειμώνα. Η Κατερίνα Περιστέρη, σε μεταγενέστερη συνέντευξή της δήλωσε πως «το 2016 ήταν μια επικίνδυνη χρονιά για το μνημείο», προσθέτοντας πως «κατά το 2016 δεν προχώρησαν οι εργασίες με αποτέλεσμα να υπάρχει εικόνα εγκατάλειψης του μνημείου, με υποτυπώδη φύλαξη και εκτεθειμένο το μνημείο στα ακραία καιρικά φαινόμενα». Μάλιστα, η Περιστέρη άφησε υπόνοιες και για πολιτική υποβάθμιση του μνημείου, αναφέροντας πως «Αναρωτιέμαι μήπως το θέμα είναι κυρίως πολιτικό. Η τακτική που εφαρμόζει, τόσο το υπουργείο Πολιτισμού, όσο και η τοπική εφορεία αρχαιοτήτων Σερρών, φαίνεται να απαξιώνει το μνημείο. Ενώ στην προηγούμενη κυβέρνηση είχαμε χρηματοδότηση και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το ταφικό συγκρότημα, τώρα παρατηρείται αρνητική αντιμετώπιση».

Στην ουσία, η Περιστέρη κατηγορούσε την πολιτική ηγεσία του υπουργείου. Ο υπουργός Πολιτισμού επί Αντώνη Σαμαρά Κώστας Tασούλας, ισχυρίζεται πως τα έργα που θα γινόντουσαν στον τύμβο θα ήταν πολύ περισσότερα ήδη από το 2015, καθώς το υπουργείο ήθελε να το εντάξει σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση από την αρχή, κάτι που όμως εγκαταλείφθηκε από τη νέα κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, αφήνοντας αιχμές προς τη σημερινή κυβέρνηση. Τις παραπάνω αιτιάσεις επιβεβαιώνει η Διαύγεια, στην οποία υπάρχουν ελάχιστες αναρτήσεις για έγκριση εξόδων που να σχετίζονται με εργασίες στον τύμβο.

Πώς αφήνεις ένα μνημείο χιλιάδων ετών εκτεθειμένο στα καιρικά φαινόμενα, βασιζόμενο μόνο σε σκαλωσιές που το στηρίζουν πρόχειρα; Φαίνεται πως κανείς από τους ιθύνοντες του υπουργείου Πολιτισμού δεν μπορεί να δώσει απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Η «μακεδονική αίσθηση» και το άδειασμα της υπουργού από το υπουργείο

Τον Δεκέμβριο του 2016, κι ενώ έχει συμπληρωθεί σχεδόν ένας χρόνος από την εγκατάλειψη του μνημείου, η σκυτάλη του υπουργείου Πολιτισμού περνάει στη Λυδία Κονιόρδου. Ήταν η ίδια εποχή που η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας ανακοίνωσε την προκήρυξη προγραμμάτων ΕΣΠΑ, τα κονδύλια των οποίων θα προορίζονταν για αρχαιολογικά μνημεία. Η Αμφίπολη είχε μια τεράστια ευκαιρία που δεν έπρεπε να πάει χαμένη και οι υπηρεσίες του υπουργείου ξεκίνησαν να ετοιμάζουν τον φάκελο για την ένταξη του μνημείου σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.

H τότε υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου μίλησε για αίσθηση των ανασκαφέων και της επιστημονικής ομάδας πως το μνημείο «είναι μακεδονικό».

Οι μήνες περνούσαν, μέχρι που φτάσαμε στην 11η Μαΐου του 2017, οπότε και η νέα υπουργός επισκέφθηκε το μνημείο συνοδευόμενη από τον περιφερειάρχη κεντρικής Μακεδονίας Απόστολο Τζιτζικώστα και τη Γενική Γραμματέα του υπουργείου Πολιτισμού Μαρία Βλαζάκη. Μετά την ξενάγησή της, η Λυδία Κονιόρδου ανακοίνωσε την ένταξη του μνημείου στο ΕΣΠΑ, ενώ στην ερώτηση δημοσιογράφου για τη χρονολόγησή του, η υπουργός απάντησε πως «σύμφωνα με τους ανασκαφείς και την επιστημονική ομάδα, η αίσθηση που έχουμε είναι πως είναι μακεδονικό».

Όπως είναι φυσικό, μία τέτοια δήλωση της αρμόδιας υπουργού έχει μεγάλη βαρύτητα. Στην ουσία, η Κονιόρδου έδινε ένα τέλος στο σίριαλ της αντιπαράθεσης των προηγούμενων ετών γύρω από τα ευρήματα. H ιστορία όμως, δεν τελειώνει εδώ.

Λίγες ώρες μετά τη δήλωση της κ. Κονιόρδου, συνέβη το εξής πρωτόγνωρο: Το υπουργείο «άδειασε» την υπουργό του, μέσω δελτίου Τύπου. Στην ανακοίνωσή του έγραφε: «Υπάρχουν πολλές απόψεις για τη χρονολόγηση του μνημείου στον λόφο Καστά. Το υπουργείο Πολιτισμού έχει σχηματίσει άποψη με βάση τα ευρήματα των μέχρι σήμερα ανασκαφών. H υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου αναφέρθηκε σε μια ευρύτερη αίσθηση του μνημείου ως μακεδονικού. Ωστόσο, όπως δήλωσε αργότερα, θα τοποθετηθεί επί της χρονολόγησης αφού προηγηθεί η οριστική και συστηματική τεκμηρίωση της ανασκαφής από την ανασκαφέα Κατερίνα Περιστέρη με σχετική επιστημονική δημοσίευση που θα συζητηθεί δημόσια, όπως επιβάλλει η διεθνής νομοθεσία και η επιστημονική δεοντολογία».

Πέραν της διάστασης απόψεων μεταξύ της ίδιας της υπουργού και του υπουργείου της, προκύπτει ξανά ένα πολύ σημαντικό θέμα. Το ίδιο το υπουργείο που αναφέρει πως «πρέπει να προηγηθεί η οριστική και συστηματική τεκμηρίωση της ανασκαφής από την ανασκαφέα Κατερίνα Περιστέρη», είχε υιοθετήσει λίγους μήνες νωρίτερα ένα πόρισμα που χαρακτήριζε το μνημείο ως «ρωμαϊκό», ενώ μέχρι τότε κανένα επιστημονικό στοιχείο δεν είχε δημοσιευθεί επίσημα από την ανασκαφική ομάδα.

Η αστοχία αυτή μαρτυρά πως το δελτίο τύπου υπαγορεύθηκε από κάποιον πολέμιο του μνημείου, που είχε τη δύναμη να αμφισβητήσει μέχρι και την ίδια την υπουργό. Η διγλωσσία αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην αξιωματική αντιπολίτευση, που έκανε λόγο για «επικίνδυνα παιχνίδια» σε βάρος του μνημείου.

Λίγες ημέρες αργότερα συνέβη κάτι ενδιαφέρον. Με απόφαση της κυρίας Κονιόρδου, η Αγγελική Κοτταρίδη αποπέμφθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο.

Παιχνίδια με το ΕΣΠΑ

Τρεις υπηρεσίες του υπουργείου Πολιτισμού (Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων & Νεότερων Μνημείων, Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων και Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων) εργάζονταν από τον Δεκέμβριο του 2017 πυρετωδώς για την προετοιμασία του φακέλου της Αμφίπολης. Στόχος ήταν τον Μάιο του ίδιου χρόνου, η υπουργός να επισκεφθεί την Αμφίπολη και να ανακοινώσει την ένταξη του μνημείου στο ΕΣΠΑ, όπως και έγινε. Τα πράγματα όμως δεν πήγαν σύμφωνα με τον προγραμματισμό.

Τον Ιούλιο του 2017 ο φάκελος της Αμφίπολης απορρίφθηκε ως ανεπαρκής από τη διαχειριστική αρχή της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Όπως ήταν φυσικό, η είδηση προκάλεσε πολλές αντιδράσεις στην αντιπολίτευση. Δύο βουλευτές της ΝΔ, κατέθεσαν το αμέσως επόμενο διάστημα ερωτήσεις. Στην ερώτηση της κυρίας Φωτεινής Αραμπατζή, η κυρία Κονιόρδου απάντησε πως υπήρξε «έλλειμμα συνεννόησης» σε υπηρεσιακό επίπεδο μεταξύ της διαχειριστικής αρχής και του υπουργείου, με τις πηγές ωστόσο του υπουργείου να επιμένουν πως ο φάκελος ήταν υπηρεσιακά άψογος. Όταν συμβαίνει μια τέτοια γκάφα στο υπουργείο, κάποιος έχει την ευθύνη.

Παρά το φιάσκο της απόρριψης του φακέλου για την ένταξη του μνημείου στο ΕΣΠΑ, η προετοιμασία για εκ νέου κατάθεση ξεκίνησε. Το τεχνικό δελτίο για τον τύμβο Καστά κατατέθηκε στις αρχές Νοεμβρίου και έγινε δεκτό από τη διαχειριστική αρχή της Περιφέρειας. Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 20 Νοεμβρίου 2017, πραγματοποιήθηκε επίσημη συνέντευξη Tύπου όπου ανακοινώθηκε και επίσημα η επανέναρξη εργασιών. Το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης είχε αποσπάσει 1,5 εκατ. ευρώ από το ΕΣΠΑ και άλλο 1 εκατομμύριο από το διασυνοριακό πρόγραμμα INTERREG που προορίζεται για την ανάπλαση της γύρω περιοχής. Τα χρήματα του ΕΣΠΑ προορίζονται για την αναστήλωση, τη δομική αποκατάσταση του μνημείου και τη συντήρηση του, ενώ ο στόχος είναι ο τύμβος να γίνει επισκέψιμος το 2021.

Η μελέτη που έμεινε στο συρτάρι

Πηγές του υπουργείου Πολιτισμού αναφέρουν πως η Γενική Γραμματέας βρέθηκε στο στόχαστρο της υπουργού για την πρώτη απόρριψη του φακέλου. Σύμφωνα με ρεπορτάζ της εφημερίδας Καθημερινή, χάθηκαν και τα 236.000 ευρώ της προγραμματικής σύμβασης για την ανθρωπολογική μελέτη των οστών, που είχε υπογραφεί στο φινάλε της κυβέρνησης ΝΔ και είχε ισχύ δύο χρόνων.

Η προγραμματική σύμβαση που υπογράφτηκε έμεινε στο συρτάρι του υπουργείου, χωρίς ποτέ να προχωρήσει η διαπανεπιστημιακή έρευνα ΑΠΘ και Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, που θα μελετούσε 1.000 οστά της περιοχής, μέσα στα οποία θα βρίσκονταν και τα 550 που βρέθηκαν στον τύμβο Καστά. Το ζήτημα της μελέτης του οστεολογικού υλικού είχε διευθετηθεί στις 13/1/2015, ωστόσο όλα δείχνουν πως εγκαταλείφθηκε, ενώ υπάρχουν διαβεβαιώσεις πως τα χρήματα για τη μελέτη ήταν δεσμευμένα από τον τακτικό προϋπολογισμό του υπουργείου.

Η συγκεκριμένη συγκριτική μελέτη έχει μεγάλη σημασία, καθώς θα έδινε μια πιο καθαρή ανθρωπολογική εικόνα των οστών του τύμβου Καστά, συγκρίνοντάς τα τόσο με οστά που έχουν βρεθεί στην ευρύτερη περιοχή της Αμφίπολης, όσο και με τα οστά των «ενοίκων» της νεκρόπολης των Αιγών στη Βεργίνα. Τα πορίσματα της μελέτης αυτής θα μπορούσαν να οπλίσουν τους επιστήμονες με ακόμα περισσότερα στοιχεία για τους πιθανούς ένοικους του τύμβου Καστά, ωστόσο η μελέτη «παραπέμφθηκε στις καλένδες». Το inside story απηύθυνε συγκεκριμένες ερωτήσεις για τη συγκεκριμένη μελέτη στο υπουργείο, χωρίς να λάβει ποτέ απάντηση.

Καθυστερήσεις και ο κίνδυνος απένταξης που τελικά αποφεύχθηκε

Από τον Δεκέμβριο του 2015, όταν ολοκληρώθηκαν τα προσωρινά έργα στο μνημείο, έως σήμερα έχουν μεσολαβήσει δυόμισι χρόνια εγκατάλειψης. Παρά το γεγονός ότι στις 28 Φεβρουαρίου 2018 αναρτήθηκε στη Διαύγεια η πρώτη αποδέσμευση ποσού για την έναρξη των εργασιών στον τύμβο Καστά, που προβλεπόταν από την 1η Μαρτίου 2018, καμία εργασία δεν έχει ξεκινήσει ακόμα.

Η αδράνεια αυτή του υπουργείου είχε προκαλέσει την αντίδραση τόσο του Δημάρχου Αμφίπολης Κώστα Μελίτου, όσο και του Περιφερειάρχη Κεντρικής Μακεδονίας Απόστολου Τζιτζικώστα, ο οποίος στις 21 Μαΐου ήταν εξαιρετικά δηκτικός απέναντι στο υπουργείο Πολιτισμού, σε ανακοίνωση του κατά τη διάρκεια του περιφερειακού συμβουλίου.

«Το έργο ύψους 1,5 εκατ. ευρώ, που διασφαλίσαμε μέσω του ΕΣΠΑ της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας για το μνημείο στον Τύμβο Καστά, καθυστερεί να αρχίσει με ευθύνη του υπουργείου Πολιτισμού που μέχρι σήμερα δεν έχει κάνει το παραμικρό. Είτε κάποιοι το θέλουν, είτε δεν το θέλουν, το μνημείο στην Αμφίπολη θα ολοκληρωθεί, θα αναστηλωθεί, θα αναδειχθεί και θα γίνει και επισκέψιμο στον κόσμο» αναφέρει ο περιφερειάρχης στην ανακοίνωση του, συμπληρώνοντας πως «η καθυστέρηση τελειώνει πια εδώ. Δεν πρόκειται να παίξουμε με αυτό το παγκόσμιο μακεδονικό μνημείο και αν κάποιοι προτίθενται να καθυστερούν επίτηδες, γιατί αρχίζω και εγώ να προβληματίζομαι με αυτή την κατάσταση, τους καλώ να το σκεφτούν δύο φορές».

Δύο μέρες μετά την τοποθέτηση του, ο Τζιτζικώστας έστειλε επιστολή στην κ. Κονιόρδου, όπου προειδοποιούσε πως σε περίπτωση που η καθυστέρηση στην έναρξη των έργων συνεχιζόταν, η διαχειριστική αρχή της περιφέρειας θα αναγκαζόταν να απεντάξει το έργο από το ΕΣΠΑ.

Παρόλα αυτά, στελέχη του υπουργείου εμφανίζονταν καθησυχαστικά, αναφέροντας στο inside story πως δεν ελλόχευε κίνδυνος απένταξης του έργου από το ΕΣΠΑ. Οι πληροφορίες αυτές επιβεβαιώθηκαν από το Δελτίο Τύπου που εξέδωσε το υπουργείο Πολιτισμού στις 6 Αυγούστου 2018, στο οποίο αναφέρει πως οι εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης του τύμβου θα ξεκινήσουν τον Σεπτέμβριο του 2018.

Όσο για τους ενοίκους του τάφου και τη χρονολόγηση; Ακόμα και σήμερα, 4 χρόνια μετά την ανακάλυψη του μνημείου, οι απόψεις διίστανται.

Τι ισχύει, τελικά, για τη χρονολόγηση;

Ο Νίκος Σταμπολίδης, ένας από τους πιο διακεκριμένους και αναγνωρισμένους Έλληνες καθηγητές αρχαιολογίας, μιλώντας στο inside story ανέφερε πως τα επιστημονικά δεδομένα που έχουν δοθεί στη δημοσιότητα δεν είναι επαρκή για να μπορεί κάποιος τρίτος, εκτός ανασκαφικής ομάδας, να εξαγάγει ασφαλή συμπεράσματα για το μνημείο.

Τα μέχρι στιγμής επιστημονικά δεδομένα δεν είναι επαρκή για να μπορεί κάποιος τρίτος, εκτός ανασκαφικής ομάδας, να εξαγάγει ασφαλή συμπεράσματα, λέει ο καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης

«Δεν μπορώ να βγάλω συμπέρασμα όταν δεν έχω τα πλήρη ανασκαφικά δεδομένα που προκύπτουν από ενδελεχή μελέτη για να εκφράσω συγκεκριμένη και τεκμηριωμένη άποψη. Δεν είναι ούτε επιστημονικό, ούτε ηθικό» ανέφερε o κ. Σταμπολίδης. Στην ίδια γραμμή συντάσσεται και η καθηγήτρια του ΑΠΘ Χρυσούλα Παλιαδέλη, αναφέροντας πως «τα ανασκαφικά και αρχαιολογικά δεδομένα δεν είναι επαρκή για να τεκμηριώσουν μια συγκροτημένη άποψη που να υπερισχύει εκείνων της ανασκαφέως και των συνεργατών της», χωρίς ωστόσο να θέλει να κάνει κάποια άλλη δήλωση.

Οι αμφισβητήσεις σχετικά με τη χρονολόγηση είναι απόλυτα φυσιολογικές στον βαθμό που δεν εμπεριέχουν προσωπικές ή πολιτικές σκοπιμότητες. Άλλωστε αυτή είναι και η πεμπτουσία της επιστήμης: η αμφισβήτηση των δεδομένων θα συνεχίζεται για καιρό ακόμα, μέχρι η αρχαιολογική μελέτη να καταλήξει σε ασφαλέστερα συμπεράσματα.

Η ύπαρξη κεραμεικής του 2ου π.Χ. αιώνα που βρέθηκε στο μνημείο, που είναι και η βάση της αμφισβήτησης της χρονολόγησης που δίνουν οι ανασκαφείς, είναι σύμφωνα με τον καθηγητή αρχαίας ιστορίας, Θεόδωρο Μαυρογιάννη, απολύτως χαρακτηριστική του γεγονότος ότι το μνημείο λειτουργούσε ως λατρευτικός χώρος έως τον 2ο αιώνα π.Χ. Ο ίδιος υποστηρίζει πως το μνημείο «είναι χτισμένο μεταξύ 323 και 321», παρουσιάζοντας μάλιστα μια σειρά επιστημονικών επιχειρημάτων που αφορούν τόσο στην τοιχοδομία του τύμβου όσο και στα ιστορικά γεγονότα της περιοχής τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Η ραδιοχρονολόγηση που έκανε το ΑΠΘ στον Τύμβο έδειξε ότι το μνημείο χρονολογείται μεταξύ 325 και 300 π.Χ.

Επιπλέον, το ΑΠΘ πραγματοποίησε το 2013 ραδιοχρονολόγηση στον τύμβο με τη μέθοδο του «άνθρακα 14», σε υπολείμματα ξυλάνθρακα στα θεμέλια του ταφικού μνημείου. Πρόκειται για μια διεθνώς αναγνωρισμένη επιστημονική μέθοδο χρονολόγησης αρχαίων ευρημάτων. Ο καθηγητής γεωλογίας του ΑΠΘ Σπύρος Παυλίδης, που πραγματοποίησε δωρεάν τη σχετική έρευνα, δήλωσε κατηγορηματικά στο inside story πως σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης, το μνημείο χρονολογείται μεταξύ 325 και 300 π.Χ., εκφράζοντας βέβαια μία μικρή επιφύλαξη λόγω του μικρού αριθμού των δειγμάτων που πήρε, λόγω περιορισμένων πόρων. Ωστόσο, ανέκρουσε οποιαδήποτε προσπάθεια αμφισβήτησης των πορισμάτων της χρονολόγησης, αναφέροντας πως το ποσοστό αποτυχίας είναι εξαιρετικά μικρό.

Γρηγόρης Τσόκας: «'Εχει πολλά να δώσει»

Όσο για το μέλλον, έχει ενδιαφέρον. Πρόκειται για ένα μνημείο που, παρά τους απίστευτους θησαυρούς που έφερε στο φως, έχει πολλά ακόμα να δώσει, σύμφωνα με τους ανασκαφείς. Με αυτή την άποψη φαίνεται πως συνηγορεί και ο διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Γεωφυσικής του ΑΠΘ, Γρηγόρης Τσόκας. Ήταν ο άνθρωπος που διεξήγαγε τη γεωφυσική διασκόπηση του τύμβου με την πλέον καινοτόμα και διεθνώς αναγνωρισμένη μέθοδο της ηλεκτρικής τομογραφίας. Ο κ. Τσόκας ανέφερε στο inside story πως υπάρχουν και άλλα σημεία που χρήζουν ανασκαφής στον τύμβο. Ενδεχομένως, λοιπόν, ο λόφος Καστά να κρύβει μέσα του κι άλλα μυστικά.

Ο Εντ Σταρκ, στην πρώτη σεζόν του Game of Thrones, ψέλλισε μία από τις πιο δημοφιλείς ατάκες της σειράς, που δείχνει να ταιριάζει απόλυτα στην περίπτωση της Αμφίπολης: «Ι learned how to die a long time ago». Το μνημείο, εδώ και 2,5 χρόνια στέκει μόνο και αγέρωχο, σε μία από τις πιο όμορφες πλαγιές της Αμφίπολης, με θέα τον Στρυμόνα. Περιφραγμένο και απόρθητο σαν αρχαίο φρούριο, αναμένει μια σύγχρονη «άλωση», που θα είναι για καλό σκοπό.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1991. Σπούδασε πολιτική επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει δουλέψει σε διάφορα digital ΜΜΕ στην Ελλάδα, ενώ τα τελευταία τρία χρόνια εργάζεται στον ερευνητικό οργανισμό "διαΝΕΟσις".

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus
1

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.