E-1027: το αριστούργημα της Eileen Gray που βανδάλισε ο Corbusier

17 έργα του πριν λίγο καιρό χαρακτηρίστηκαν από την UNESCO παγκόσμια κληρονομιά. Όμως ο μεγάλος μεταμοντερνιστής, εκτός από σπουδαίος αρχιτέκτονας, ήταν και ένας άνθρωπος που ζήλευε. ​Ένα από τα σημαντικότερα κτίρια του 20ού αιώνα, το Ε-1027, έγινε η εμμονή του καθώς ο Le Corbusier δεν μπόρεσε να αποδεχτεί το γεγονός πως σχεδιάστηκε από μια γυναίκα. Γι’ αυτό και αποφάσισε να το καταστρέψει.
Χρόνος ανάγνωσης: 
8
'
Το ανακαινισμένο πλέον Ε-1027. [Manuel Bougot]

Στο Roquebrune-Cap-Martin στη νοτιοανατολική Γαλλία, πολύ κοντά στο Μονακό, φωλιασμένη ανάμεσα στα δέντρα με απρόσκοπτη θέα στη θάλασσα, η οικία E-1027 αποτελεί σημείο αναφοράς στην ιστορία της αρχιτεκτονικής. Λιτή και λειτουργική, με τζάμια από το πάτωμα ως το ταβάνι που επιτρέπουν στο φως και στο γαλάζιο της θάλασσας να πλέουν μες στο σπίτι, με μικρά παράθυρα στρατηγικά σχεδιασμένα έτσι ώστε να αφήνουν το δροσερό αεράκι να χαϊδεύει το πρόσωπο όποιου κάθεται στο συγκεκριμένο σημείο και γυάλινη οροφή έρχεται να επιβεβαιώσει τη θεωρία της Eileen Gray πως ένα σπίτι πρέπει να είναι «ένας ζωντανός οργανισμός κι όχι απλώς μια μηχανή για να ζούμε μέσα», σύμφωνα με τη διάσημη ρήση του Le Corbusier.

Το Ε-1027 είναι καρπός έρωτα. Της Ιρλανδής Eileen Gray με τον 15 χρόνια νεότερό της Ρουμάνο αρχιτέκτονα, δημοσιογράφο και εκδότη του περιοδικού L’Architecture Vivante, Jean Badovici, ο οποίος μοιραζόταν μια σοφίτα με τον Έλληνα δημοσιογράφο Χρήστο Ζερβό. Ο Badovici είχε συμβάλλει καθοριστικά στην προβολή και την αναγνωρισιμότητα του Le Corbusier και ήταν εκείνος που παρακίνησε την ερωμένη του να ασχοληθεί με την αρχιτεκτονική, καθώς μέχρι τότε είχε υπάρξει καλλιτέχνις και επιτυχημένη σχεδιάστρια επίπλων κι αντικειμένων. Κάπως απόμακρη κι εσωστρεφής, η 48χρονη Gray το 1926 ονειρεύτηκε τη κοινή τους ζωή σε αυτό το σπίτι που ολοκλήρωσε τρία χρόνια αργότερα, το 1929.

Το βάφτισε Ε-1027 από τα αρχικά τους: E για το Eileen, 10 και 2 για τα αρχικά του Badovici (το γράμμα J είναι το δέκατο της αλφαβήτου, το B το δεύτερο) και 7 για το G του Gray –με αυτόν τον τρόπο τα αρχικά της αγκαλιάζουν τα δικά του. Καθώς τότε δεν επιτρεπόταν από τον γαλλικό νόμο να αποκτήσει ιδιοκτησία στη χώρα αλλοδαπός, η Gray έγραψε το σπίτι στον Badovici που είχε αποκτήσει πια τη γαλλική υπηκοότητα και παρότι ήταν εκείνη που το σχεδίασε, τον ανέφερε συχνά ως συνδημιουργό του.

Για να σχεδιάσει το Ε-1027, η Gray μελέτησε διεξοδικά την πορεία του ήλιου κατά τη διάρκεια της μέρας, το φως και τις σκιές, όπως και τους ανέμους που πνέουν. Πρωτοπόρησε για την εποχή, θέλοντας η βίλα να ενταχθεί μες στο τοπίο, να εναρμονιστεί με το περιβάλλον. Το σπίτι εκ πρώτης όψεως μοιάζει με ένα απλό παραλληλόγραμμο που στέκεται πάνω σε κολώνες, όμως η Gray δημιούργησε έξυπνες διαβαθμίσεις που απορροφούν την υψομετρική διαφορά ανάμεσα στο σημείο όπου βρίσκεται και τη θάλασσα. Στο κέντρο του υπάρχει μια σπειροειδής σκάλα, σαν σκάλα πλοίου, σαν το σπίτι να είναι έτοιμο να ανοίξει πανιά για τη Μεσόγειο. Για τους εξωτερικούς τοίχους επέλεξε την απλότητα του λευκού χρώματος προσθέτοντας πινελιές από ροζ, απαλό πράσινο και βαθύ μπλε στο εσωτερικό, χρώματα θαλασσινά που θυμίζουν τις αποχρώσεις του ουρανού την ώρα του ηλιοβασιλέματος.

Σχεδίασε και τα έπιπλα που θα το έντυναν, έχοντας πάντα στο μυαλό της τον τρόπο που διαδρούν με το ανθρώπινο σώμα και τον χώρο. Στο Ε-1027 μπορούσε κανείς να καθίσει στην θρυλική πολυθρόνα Bibendum με τις αλλεπάλληλες φουσκωτές σαν σαμπρέλες στρώσεις που θυμίζουν την ομώνυμη μασκότ της Michelin ή στην Transat που παραπέμπει στις ξαπλώστρες των παλιών υπερωκεάνιων. Σχεδίασε το περίφημο τραπεζάκι Ε-1027 του οποίου το ύψος διαμορφώνεται, ένα τραπεζάκι με επιφάνεια από φελλό για να παραμένουν σταθερά τα φλυτζάνια κατά τη μεταφορά, όπως κι ένα τρόλεϊ για να μεταφέρει με ασφάλεια το γραμμόφωνο έξω, ενώ κόσμησε τον κεντρικό τοίχο του σαλονιού με έναν ναυτικό χάρτη για να «προκαλεί μακρινά ταξίδια και να επιτρέπει την ονειροπόληση». Aυτό εξάλλου ήταν ένα σπίτι «Maison en bοrd de mer». Tα κρεβάτια σηκώνονται στον τοίχο, ένα τραπέζι διπλώνει για να γίνει γραφείο και στους τοίχους στένσιλ δίνουν οδηγίες στους επισκέπτες: «Εntrez lentement», «Défense de rire».

Ιδιοφυΐα. Αυτή τη λέξη θα πρέπει να σκέφτηκε και ο Le Corbusier, χωρίς να το αρθρώσει ωστόσο. Παρότι μεταξύ τους αρχικά υπήρχε αμοιβαίος σεβασμός, ο «πατέρας του μοντερνισμού» φαίνεται πως δεν μπόρεσε ποτέ να αποδεχθεί το γεγονός πως αυτό το αριστούργημα το σχεδίασε κάποιος άλλος, και μάλιστα γυναίκα. Είχε επισκεφτεί για πρώτη φορά στο σπίτι το 1937, όταν ακόμα η Gray και ο Badovici ήταν μαζί, αλλά εκείνο ήταν ένα καλοκαίρι χαράς. Το ζευγάρι θα χώριζε πολύ σύντομα.

Τον Απρίλιο του 1938, ο Corbusier, χωρίς να έχει ζητήσει την άδεια κανενός, έβγαλε τα ρούχα του και άρχισε να ζωγραφίζει με έντονα χρώματα πάνω στις λευκές επιφάνειες του σπιτιού. Το ήρεμο και λιτό σπίτι γέμισε σεξουαλικές βουλγκέρ εικόνες. Η Gray, η οποία τότε επέβλεπε το χτίσιμο ενός άλλου σπιτιού, του Tempe a Pailla, στο Menton, το έμαθε και αντέδρασε. Σε επιστολή που τού απηύθυνε χαρακτήρισε τα σχέδιά του «πράξη βανδαλισμού» που προσβάλλουν τη φιλοσοφία της για το αρχιτεκτόνημα και του ζήτησε να τα σβήσει. «Αν όχι, θα αναγκαστώ να το κάνω εγώ, προκειμένου να επαναφέρω το αρχικό πνεύμα αυτού του παραθαλάσσιου σπιτιού» του έγραψε.

Εκείνος όχι μόνο δεν συμμορφώθηκε με την εντολή της, αλλά φωτογράφισε τα έργα και δημοσίευσε τις εικόνες αναφέροντας πως τα σχέδια «ξεπροβάλλουν μέσα από βαρετούς, στενόχωρους τοίχους, εκεί όπου δεν συμβαίνει τίποτα». Συνήθιζε μάλιστα να αναφέρει το Ε-1027 ως «ένα σπίτι κάπου στο Cap Martin» χωρίς να λέει ότι το σπίτι ήταν δημιούργημα της Gray. Επειδή οι ζωγραφιές υπέστησαν ζημιές από τον πόλεμο, ο ίδιος ο Le Corbusier τις αποκατέστησε το 1949 και ξανά το 1963, όλες εκτός από δύο στο εξωτερικό του σπιτιού που είχαν καταστραφεί ολοσχερώς.

Οι θαυμαστές του Corbusier υποστηρίζουν πως με τα έργα του προσέθεσε αξία στο σπίτι, ενώ αντιθέτως οι θαυμαστές της Gray κάνουν λόγο για μια βίαιη πράξη πυροδοτούμενη από τον φθόνο του αρχιτέκτονα. «Διεκδίκησε την περιοχή του σαν ένα σκυλί που ουρεί για να οριοθετήσει την περιοχή του» έγραψε εύστοχα ένας κριτικός σχολιάζοντας την πράξη του Le Corbusier, ο οποίος δεν δίστασε να φωτογραφηθεί την ώρα που ζωγράφιζε γυμνός.

O Corbusier προσπάθησε επανειλημμένα να αγοράσει το σπίτι, χωρίς να τα καταφέρει, και τελικά αναγκάστηκε να πάρει μία έκταση δίπλα στο Ε-1027 και να χτίσει το 1951 το δικό του σπίτι, το Cabanon de Vacances, το οποίο συγκαταλέγεται πλέον, μαζί με άλλα 16 κτίριά του, στη λίστα των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Κατά τραγική ειρωνεία, ήταν σε αυτόν τον κόλπο που βλέπει το E-1027, στον οποίο ο Corbusier άφησε την τελευταία του πνοή, καθώς έπαθε ανακοπή την ώρα που κολυμπούσε, στις 27 Αυγούστου 1965, σε ηλικία 77 ετών.

Η περιπέτεια συνεχίζεται

Έπειτα από τον θάνατο του Badovici τo 1956, το σπίτι περιήλθε στην αδερφή του, που ήταν καλόγρια στη Ρουμανία κι έπειτα πέρασε για ένα μικρό διάστημα στην περιουσία του κομμουνιστικού τότε κράτους της Ρουμανίας. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, Γερμανοί στρατιώτες έκαναν εκεί σκοποβολή καταστρέφοντας τμήματά του. Το σπίτι αγόρασε το 1974 ο γυναικολόγος και μορφινομανής Peter Kägi, o οποίος πούλησε τα περισσότερα έπιπλα που βρήκε. Τo 1996 ο Kägi δολοφονήθηκε στο καθιστικό του Ε-1027 –ήδη υπήρχαν υπόνοιες ότι ο ίδιος είχε κάποια ανάμειξη με τον θάνατο της προηγούμενης ιδιοκτήτριας του σπιτιού και ασθενούς του, πλούσιας Ελβετίδας χήρας Marie-Louise Schelbert που είχε αγοράσει το σπίτι το 1960. H Gray προσπάθησε κάποτε να το πάρει πίσω, αλλά όταν έφτασε στο σπίτι, δεν βρήκε το κουράγιο να μπει μέσα. «Είναι πολύ αργά πια» είπε στον βιογράφο της, Peter Adam που τη συνόδευε, «κοίτα τι έχουν κάνει».

Σήμερα, η οικία E-1027 ανήκει στο Conservatoire du Littoral, οργάνωση με πρόεδρο τον πρίγκιπα Αλβέρτο του Μονακό που προστατεύει τη γαλλική ακτή και την περιοχή του Roquebrune. Περιήλθε στην οργάνωση έπειτα από πρωτοβουλία του Βρετανού επιχειρηματία Michael Likierman και του Robert Rebutato, γιου του ιδιοκτήτη του αγαπημένου καφέ του Corbusier, L’ Etoile de Mer, ο οποίος το 2000 δώρισε το εστιατόριο και τις παραθεριστικές οικίες στο conservatoire ώστε να διατηρηθεί η ενότητα του τοπίου. Στόχος της οργάνωσης είναι να αναδείξει συνολικά το Cap Moderne (που αποτελείται από το Ε-1027, το Cabanon, το Etoile de Mer και τις παραθεριστικές κατοικίες Unités de Camping) ως άνδρο της αρχιτεκτονικής και του ντιζάιν, βασική όμως μέριμνα είναι η συντήρηση των κτιρίων.

Η ανακαίνιση του E-1027, το οποίο είχε υποστεί σοβαρές ζημιές, υπήρξε επίσης περιπετειώδης με πολλές αναβολές, ενστάσεις και καθυστερήσεις, ενώ οι τοιχογραφίες του Le Corbusier τελικά κρίθηκαν διατηρητέες. Η βίλα είναι πλέον επισκέψιμη από το Μάιο έως τον Οκτώβριο κι εκεί μπορεί κανείς να θαυμάσει όλες τις λεπτομέρειες του σπιτιού που σχεδίασε η Gray, από τα έξυπνα συρτάρια ως τα χτισμένα έπιπλα, τα έπιπλα (αντίγραφα των αυθεντικών) που σχεδίασε για αυτό, ακόμα και τα σπουδαία χαλιά της. Ο κήπος με τα πεύκα, τα εσπεριδοειδή, τους φοίνικες και τη τοπική χλωρίδα συνομιλούν με το κτίριο καθώς η κάθε “έξοδός” του προς τον κήπο είναι στρατηγικά σχεδιασμένη.

Παρότι η Eileen Gray παραγκωνίστηκε βίαια την εποχή εκείνη από τον εγωισμό του Le Corbusier, το έργο της αναγνωρίστηκε τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της. Το 1973 ο Zeev Aram, ιδιοκτήτης του ομώνυμου καταστήματος επίπλων, την προσέγγισε και της ζήτησε να παράξει η εταιρεία του αντίγραφα των επίπλων της. «Μα αξίζουν τον κόπο;» τον ρώτησε μουδιασμένη. Τα έπιπλα έγιναν αμέσως ανάρπαστα και πωλούνται ακόμη. Το 2009 η αυθεντική Dragons Armchair, που είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία των Ιβ Σεν Λοράν-Πιέρ Μπερζέ, πωλήθηκε σε δημοπρασία για 22 εκατ. δολάρια στην γκαλερίστρια Cheska Vallois, η οποία δήλωσε ότι «αυτό είναι το τίμημα της επιθυμίας». Φράση που αποτέλεσε τον τίτλο της ταινίας της Mary McGuckian του 2015 που αφηγείται την ιστορία της Gray και της εμβληματικής της οικίας, συνώνυμο σήμερα του μοντερνισμού. Στην ταινία την ερωμένη της μπαϊσέξουαλ Gray, τη διάσημη ηθοποιό και chanson réaliste στα πρότυπα της Πιαφ Damia (σε αυτήν αφιέρωσε η Gray την καρέκλα Siren), υποδύεται η Αλάνις Μορισέτ.

H Gray έφυγε από τη ζωή το 1976 στο Παρίσι, σε ηλικία 98 ετών. Το ίδιο πρωί είχε στείλει την οικονόμο της να αγοράσει φελλό και άλλα υλικά για ένα νέο πρότζεκτ που ετοίμαζε. Αναδρομικές εκθέσεις, όπως εκείνη του 2013 στο Centre Pompidou και αυθεντικά έργα της που φυλάσσονται στο V&A του Λονδίνου και το Εθνικό Μουσείο της Ιρλανδίας αποδίδουν φόρο τιμής σε μια μεγάλη δημιουργό, μια ανεξάρτητη γυναίκα, ένα ελεύθερο πνεύμα που είχε πει κάποτε: «Οι φόρμουλες δεν είναι τίποτα. Τα πάντα είναι η ζωή».

 

Η έκθεση «My Wild Years on Arcachon Bay» φιλοξενείται έως τις 28 Aυγούστου στο σιδηροδρομικό σταθμό του Roquebrune με φωτογραφίες από τα καλοκαίρια που πέρασε ο Le Corbusier στον άλλο αγαπημένο του γαλλικό κόλπο, στον Ατλαντικό, ανάμεσα στο 1926 και το 1936.

Συνεργάζεται με περιοδικά γράφοντας κυρίως για πολιτιστικά, γαστρονομία και ταξίδια. Διδάσκει δημοσιογραφία στο ANT1 Media Lab και στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.

Διαβάστε ακόμα

Σχόλια

Εικόνα Anonymous
gplus

Σας πείσαμε; Εμείς σας θέλουμε μαζί μας!
Χωρίς τους υποστηρικτές μας
δεν μπορούμε να υπάρχουμε.